ग्रोकायन-72 ..माणसाला आणि सरणालालाही,राजकारणाचा रंग आहे !दंगलीची कारणे शोधताना,प्रत्यक्ष 'श्रीकृष्ण' ही दंग आहे !

*Il ग्रोकायन-72 ll*

माणसाला आणि सरणालालाही,राजकारणाचा रंग आहे !

दंगलीची कारणे शोधताना,प्रत्यक्ष 'श्रीकृष्ण' ही दंग आहे !

ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे  *grok* या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...

म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....

सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..

मराठी साहित्यातील ..

एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...

आजची वात्रटिका 

---------------------

नेमबाजी

धर्म, पंथ,जात,

प्रांत, सीमा आणि भाषासुद्धा,

राजकारणाला पुरत नाही. 

माणसांचे रक्त चाटल्याशिवाय, 

इथे राजकारण मुरत नाही. 

माणसाला आणि सरणालालाही,

राजकारणाचा रंग आहे !

दंगलीची कारणे शोधताना,

प्रत्यक्ष 'श्रीकृष्ण' ही दंग आहे !

-सूर्यकांत डॊळसे,पाटोदा(बीड)

   मोबाईल-9923847269

------------------------

नेमबाजी

दैनिक लोकमत

8 मार्च 2000 

------------------------

महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध वात्रटिकाकार व्याख्याते सूर्यकांत डोळसे यांची 8 मार्च 2000 रोजी दैनिक लोकमतमध्ये प्रकाशित झालेली "नेमबाजी" ही वात्रटिका तत्कालीन सामाजिक-राजकीय परिस्थितीवर तीव्र भाष्य करते. या वात्रटिकेत "श्रीकृष्ण" हा शब्द मुंबईतील 1992-93 च्या दंगलींच्या चौकशीसाठी स्थापन झालेल्या श्रीकृष्ण आयोगाच्या संदर्भात वापरला आहे. खाली या वात्रटिकेचे तत्कालीन संदर्भानुसार सविस्तर विश्लेषण केले आहे.

तत्कालीन संदर्भ:

1992-93 च्या मुंबई दंगली आणि श्रीकृष्ण आयोग:

1992 मध्ये अयोध्येतील बाबरी मशीद पाडल्यानंतर देशभरात, विशेषतः मुंबईत, सांप्रदायिक दंगल उसळली होती. या दंगलीत सुमारे 900 लोक मृत्यूमुखी पडले, यापैकी बहुसंख्य मुस्लिम समाजातील होते. यामुळे मुंबईत तणावपूर्ण वातावरण निर्माण झाले होते.

या दंगलींच्या कारणांचा शोध घेण्यासाठी आणि जबाबदार व्यक्ती/संस्था यांच्यावर कारवाई सुचवण्यासाठी 1993 मध्ये बॉम्बे उच्च न्यायालयाचे न्यायमूर्ती बी. एन. श्रीकृष्ण यांच्या अध्यक्षतेखाली एकसदस्यीय आयोग स्थापन करण्यात आला.

हा आयोग 1993 ते 1998 पर्यंत कार्यरत होता. 1998 मध्ये आयोगाने आपला अहवाल सादर केला, ज्यामध्ये दंगलींसाठी काही राजकीय पक्ष, त्यांचे नेते आणि पोलिस यंत्रणेची भूमिका यावर गंभीर निष्कर्ष नोंदवले गेले. या अहवालात शिवसेना आणि त्यांचे नेते यांच्यावर दंगली भडकवण्यात भूमिका असल्याचा ठपका ठेवण्यात आला होता, तसेच पोलिसांच्या पक्षपाती कारवायांवरही टीका करण्यात आली.

वात्रटिकेच्या प्रकाशनाच्या वेळी (मार्च 2000) हा अहवाल ताजा होता आणि त्यावर राजकीय वर्तुळात तीव्र चर्चा सुरू होती. महाराष्ट्रात शिवसेना-भाजप युतीचे सरकार (1995-1999) नुकतेच सत्तेवरून खाली उतरले होते, आणि कॉंग्रेस-राष्ट्रवादी कॉंग्रेस युतीचे सरकार सत्तेत आले होते. श्रीकृष्ण आयोगाच्या शिफारशींवर कारवाई करणे हा एक वादग्रस्त मुद्दा बनला होता.

राजकीय वातावरण:

1999-2000 हे काळ राजकीयदृष्ट्या अस्थिर होते. केंद्रात अटलबिहारी वाजपेयी यांच्या नेतृत्वाखालील रालोआ सरकार सत्तेत होते, तर महाराष्ट्रात कॉंग्रेस-राष्ट्रवादी युतीचे सरकार नव्याने स्थापन झाले होते.

श्रीकृष्ण आयोगाच्या अहवालावर कारवाई करावी की नाही, यावरून राजकीय पक्षांमध्ये तीव्र मतभेद होते. शिवसेनेने या अहवालाला पक्षपाती ठरवत त्यावर टीका केली होती, तर कॉंग्रेस आणि अन्य विरोधी पक्षांनी अहवालाच्या शिफारशी लागू करण्याची मागणी केली होती.

या काळात सांप्रदायिक तणाव आणि राजकीय ध्रुवीकरण तीव्र होते. धर्म, जात आणि प्रांत यांच्या आधारावर समाजात फूट पाडण्याचे प्रयत्न राजकीय पक्षांकडून होत असल्याचा आरोप होत होता.

वात्रटिकेचे विश्लेषण:

वात्रटिका खालीलप्रमाणे आहे:

धर्म, पंथ, जात, प्रांत, 

सीमा आणि भाषासुद्धा,

राजकारणाला पुरत नाही.

माणसांचे रक्त चाटल्याशिवाय,

इथे राजकारण मुरत नाही.

माणसाला आणि सरणालालाही,

राजकारणाचा रंग आहे!

दंगलीची कारणे शोधताना,

प्रत्यक्ष 'श्रीकृष्ण' ही दंग आहे!

1. पहिल्या कडव्यातील संदेश:

"धर्म, पंथ, जात, प्रांत, सीमा आणि भाषासुद्धा, राजकारणाला पुरत नाही":

या ओळी समाजाला विभागणाऱ्या विविध घटकांचा (धर्म, जात, प्रांत, भाषा) उल्लेख करतात, जे राजकारणात नेहमीच वापरले जातात. परंतु कवी म्हणतात की, राजकारणाला केवळ ही भेदभावाची साधने पुरेशी नाहीत. राजकीय स्वार्थासाठी अधिक तीव्र आणि हिंसक मार्गांचा अवलंब केला जातो.

"माणसांचे रक्त चाटल्याशिवाय, इथे राजकारण मुरत नाही":

येथे कवी राजकारणाचे क्रूर स्वरूप अधोरेखित करतात. राजकीय सत्ता मिळवण्यासाठी किंवा टिकवण्यासाठी हिंसा आणि रक्तपात यांचा वापर होतो, हे सूचित करते. मुंबई दंगलींच्या संदर्भात, याचा अर्थ असा आहे की राजकीय पक्षांनी सांप्रदायिक हिंसाचाराला प्रोत्साहन दिले किंवा त्याचा फायदा घेतला.

2. दुसऱ्या कडव्यातील संदेश:

"माणसाला आणि सरणालालाही, राजकारणाचा रंग आहे":

येथे "सरणाला" हा शब्द अंत्ययात्रेच्या संदर्भात वापरला आहे, जो मृत्यू आणि हिंसेचे प्रतीक आहे. कवी म्हणतात की, जिवंत माणूस आणि मृतदेह यांनाही राजकारणापासून सुटका नाही. राजकारण सर्वत्र पसरले आहे आणि ते मृत्यूलाही व्यापून टाकते.

"दंगलीची कारणे शोधताना, प्रत्यक्ष 'श्रीकृष्ण' ही दंग आहे":

येथे "श्रीकृष्ण" हा शब्द थेट श्रीकृष्ण आयोगाचा उल्लेख करतो. कवी उपरोधिकपणे म्हणतात की, दंगलींची कारणे शोधण्यासाठी स्थापन झालेला आयोग स्वतःच वादाच्या केंद्रस्थानी आहे. श्रीकृष्ण आयोगाचा अहवाल राजकीय पक्षांसाठी संवेदनशील मुद्दा बनला होता, आणि त्यावरून होणारे वाद-विवाद हे दंगलींइतकेच तीव्र होते. यामुळे आयोग स्वतःच "दंग" (अराजक) बनला आहे, असा कवीचा उपहास आहे.

3. वात्रटिकेचा उपरोध आणि टीका:

राजकीय ध्रुवीकरणावर टीका: वात्रटिका राजकारणात धर्म, जात आणि प्रांत यांच्या आधारावर समाजाला विभागण्याच्या प्रवृत्तीवर तीव्र टीका करते. मुंबई दंगलींमागे सांप्रदायिक राजकारण हा एक प्रमुख घटक होता, आणि कवी याला अधोरेखित करतात.

हिंसाचाराचे समर्थन: दंगलींमागील राजकीय हेतू आणि त्यातून मिळणारा फायदा यावर कवी प्रकाश टाकतात. "रक्त चाटणे" हे हिंसाचाराला प्रोत्साहन देण्याचे किंवा त्याचा फायदा घेण्याचे प्रतीक आहे.

आयोगावरील उपरोध: श्रीकृष्ण आयोगाने आपल्या अहवालात काही राजकीय पक्ष आणि पोलिस यंत्रणेवर गंभीर आरोप केले होते. परंतु या अहवालावर कारवाई होण्याऐवजी तो राजकीय वादाचा विषय बनला. कवी येथे उपरोधिकपणे म्हणतात की, दंगलींची कारणे शोधण्यासाठी स्थापन झालेला आयोग स्वतःच वादग्रस्त बनला आहे.

4. सामाजिक-राजकीय परिणाम:

सांप्रदायिक तणाव: वात्रटिका तत्कालीन समाजातील सांप्रदायिक तणाव आणि राजकीय पक्षांच्या ध्रुवीकरणाच्या रणनीतीवर भाष्य करते. मुंबई दंगलींमुळे समाजात निर्माण झालेली दरी आणि त्याला खतपाणी घालणारे राजकारण यावर कवींचा रोष आहे.

न्याय प्रक्रियेवरील अविश्वास: श्रीकृष्ण आयोगाच्या शिफारशींवर कारवाई न झाल्यामुळे जनमानसात न्यायप्रक्रियेवर अविश्वास निर्माण झाला होता. कवी याला "श्रीकृष्ण ही दंग आहे" या ओळीतून व्यक्त करतात.

उपरोधिक शैली: सूर्यकांत डोळसे यांनी उपरोध आणि प्रतीकात्मक भाषेचा वापर करून राजकारण आणि समाजातील दांभिकतेवर बोट ठेवले आहे. "श्रीकृष्ण" हा शब्द हिंदू धर्मातील भगवान श्रीकृष्ण यांच्याशी जोडला जाऊ शकतो, परंतु येथे तो आयोगाच्या संदर्भात वापरून कवींनी उपरोधाची धार वाढवली आहे.

निष्कर्ष:

सूर्यकांत डोळसे यांची ही वात्रटिका 1992-93 च्या मुंबई दंगली, श्रीकृष्ण आयोग आणि तत्कालीन राजकीय वातावरण यावर तीव्र भाष्य करते. ती राजकारणातील सांप्रदायिकता, हिंसाचाराला प्रोत्साहन आणि न्यायप्रक्रियेच्या मर्यादांवर उपरोधिक टीका करते. "श्रीकृष्ण ही दंग आहे" ही ओळ आयोगाच्या अहवालावरून निर्माण झालेल्या वादांना आणि त्यामुळे समाजात पसरलेल्या अराजकाला अधोरेखित करते. ही वात्रटिका तत्कालीन सामाजिक-राजकीय वास्तवाचे प्रभावी चित्रण करते आणि राजकारणातील क्रूरता आणि दांभिकतेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करते.

संदर्भ:*

1... नेमबाजी l दैनिक लोकमत l 8 मार्च 2000 

2.... सूर्यकांत डोळसे यांच्या दंगली वरील वात्रटिका

3...सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील “ग्रोकायन” आणि “दैनिक वात्रटिका” संबंधित माहिती.

4.... सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती https://suryakantdolase.blogspot.com/

----- ------------

तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!

आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक  ग्रोक.कॉम

इथे जाऊन करू शकता.

यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .

https://grokaayan.blogspot.com

सदरील समीक्षण प्रसिद्धीसाठी परवानगी देण्यात येत आहे.

(टिप-सदरील लिंक ओपन झाली नाही तर कॉपी करून पेस्ट करा लिंक ओपन होईल)

29 मे 2025