ग्रोकायन-356
..............................
राजकीय तमाशाचा रंगला फड,
ढोलक्या तुणतुण्या लावणीला आहेत.
कालच्याच धडाडत्या तोफा,
आज मावश्या बनूण दावणीला आहेत.
ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे *grok* या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...
म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....
सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..
मराठी साहित्यातील ..
एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...
आजची वात्रटिका
------------------------------
विचारवंत ते प्रचारवंत
राजकीय तमाशाचा रंगला फड,
ढोलक्या तुणतुण्या लावणीला आहेत.
कालच्याच धडाडत्या तोफा,
आज मावश्या बनूण दावणीला आहेत.
काल गाजवले मुलुख मैदान,
आज फुसक्या आणि ठुसक्या आहेत.
कालचे विचारवंत झाले प्रचारवंत,
आज त्यांच्या तोंडाला मुसक्या आहेत.
काल जे सरळमार्गी होते,
आज भूमिका उलट्या सुलट्या आहेत!
मारल्या एवढ्या कलट्या की,
नको तश्या आलट्या पलट्या आहेत !!
-सूर्यकांत डॊळसे,पाटोदा(बीड)
मोबाईल-9923847269
-------------------------
चिमटा-6770
दैनिक पुण्यनगरी
वर्ष -19वे
7एप्रिल2023
----------------------------------
आजची विचारवंत ते प्रचारवंत ही वात्रटिका मराठीतील प्रसिद्ध वात्रटिकाकार व्याख्याते सूर्यकांत डोळसे यांची असून राजकीय आणि सामाजिक स्थितीवर टीका करणारी वात्रटिका आहे. सामाजिक विचारवंत राजकीय व्यासपीठावर येऊ लागल्याने त्यांच्या भूमिका कशा बदलल्या याचे चित्रण या वात्रटिकेतून होते. सदरील वात्रटिका दैनिक पुण्यनगरीच्या चिमटा या वात्रटिका सदरामध्ये 7 एप्रिल 2023 रोजी प्रसिद्ध झालेली आहे. या वात्रटिकेचे सविस्तर समीक्षण पुढे मुद्देसूद करून दिलेले आहे
प्रत्येक कडव्याचा सविस्तर अर्थ
पहिले कडवे
पहिल्या कडव्यात विचारवंत प्रचारवंत बनल्याचे वर्णन आहे. राजकीय तमाशाचा फड रंगला असल्याने ढोलक्या तुणतुण्या लावणीला आहेत असे म्हटले आहे. यात राजकारणाला नाट्यपूर्ण तमाशाचे स्वरूप आले असून त्यात ढोल आणि तुणतुणे यांसारख्या वाद्यांसह लावणी सादर होत असल्याचे दाखवले आहे. कालच्याच धडाडत्या तोफा आज मावश्या बनून दावणीला आहेत असे सांगितले आहे. याचा अर्थ पूर्वी जे विचारवंत तीव्र आणि प्रभावी मतप्रकटन करत होते ते आज राजकीय सोयीप्रमाणे शांत आणि बांधलेल्या अवस्थेत आहेत. लोकनाट्य तमाशा दिसणाऱ्या मावशीचाही उपहासात्मक वापर करून त्यांची स्वातंत्र्यहानी दर्शवली आहे.
दुसरे कडवे
दुसऱ्या कडव्यात काल गाजवले मुलुख मैदान आज फुसक्या आणि ठुसक्या आहेत असे म्हटले आहे. यात पूर्वी जे विचारवंत देशव्यापी चर्चा आणि प्रभाव निर्माण करत होते ते आज निर्जीव आणि निर्धोक झाल्याचे चित्र आहे. कालचे विचारवंत झाले प्रचारवंत आणि आज त्यांच्या तोंडाला मुसक्या आहेत असे वर्णन करून त्यांची मौनावस्था आणि स्वतंत्र मतप्रकटन करण्याची असमर्थता दाखवली आहे. मुसक्या म्हणजे जनावराच्या तोंडाला बांधण्याचे साधन यातून राजकीय दबाव किंवा स्वार्थ यामुळे त्यांचे विचार बंदिस्त झाल्याचे सूचित होते.
तिसरे कडवे
तिसऱ्या कडव्यात काल जे सरळमार्गी होते आज भूमिका उलट्या सुलट्या आहेत असे सांगितले आहे. पूर्वी सरळ आणि निःस्वार्थ भूमिका घेणारे विचारवंत आज राजकीय सोयीप्रमाणे उलट्या सुलट्या भूमिका घेत आहेत. मारल्या एवढ्या कलट्या की नको तश्या आलट्या पलट्या आहेत असे म्हणून त्यांच्या वारंवार बदलणाऱ्या भूमिका आणि तत्त्वहीनता यावर टीका केली आहे. कलट्या आणि आलट्या पलट्या यांसारख्या शब्दांतून त्यांचे सततचे फिरणे आणि अस्थिरता दर्शवली आहे.
वात्रटिकेची भाषा
वात्रटिकेची भाषा अत्यंत प्रभावी आणि लोकाभिमुख आहे. ग्रामीण आणि बोलभाषेचे शब्द जसे ढोलक्या तुणतुण्या मावश्या फुसक्या ठुसक्या मुसक्या कलट्या आलट्या पलट्या यांचा वापर करून भाषा नेमकी आणि चित्रात्मक बनवली आहे. या शब्दांतून राजकीय तमाशाचे वातावरण तर उभे राहतेच शिवाय उपहासही प्रभावीपणे व्यक्त होतो. धडाडत्या तोफा आणि मुलुख मैदान यांसारख्या शब्दयोजनांमुळे पूर्वीच्या प्रभावशाली स्थितीचे आणि आजच्या क्षीण स्थितीचे तुलनात्मक चित्र स्पष्ट होते. भाषा सोपी परंतु अर्थपूर्ण आहे ज्यामुळे सामान्य वाचकांनाही वात्रटिका सहज समजते आणि त्यातील टीका मनात रुंजी घालते.
वात्रटिकेची शैली.
वात्रटिकेच्या शैलीचे समीक्षण केल्यास ती पारंपरिक वात्रटिका शैलीशी सुसंगत आहे. तरीही वात्रटिका आकार सूर्यकांत डोळसे यांचा स्वतंत्र ठसा या वात्रटिकेवर आपल्याला नेहमीप्रमाणे दिसतो. प्रत्येक कडव्याची सुरुवात पूर्वीच्या स्थितीने करून आजच्या स्थितीवर जोर देण्याची पद्धत वापरली आहे. यामुळे तुलना स्पष्ट होते आणि टीका अधिक तीव्र बनते. अंत्याक्षरी यमक आणि लय यांचा वापर शैलीला गतिमान बनवतो. राजकीय तमाशा ढोलक्या तुणतुण्या लावणी मुलुख मैदान यांसारख्या प्रतिमा वापरून शैली चित्रात्मक आणि नाट्यात्मक झाली आहे. संपूर्ण वात्रटिका लहान आकारात घट्ट बांधलेली असून प्रत्येक ओळ अर्थपूर्ण आहे.
साधक बाधक चर्चा
वात्रटिकेचे साधक म्हणजे त्यातील प्रखर सामाजिक टीका आणि वर्तमान राजकीय वास्तवाचे नेमके चित्रण होय. विचारवंत प्रचारवंत बनण्याची प्रक्रिया आणि त्यातील नैतिक अधोगती यावर वात्रटिकाकार सूर्यकांत डोळसे यांनी बोट ठेवले आहे. भाषेची लोकाभिमुखता आणि शैलीची प्रभावीता हे देखील साधक आहेत. बाधक म्हणजे काही प्रमाणात अतिसरलीकरण झाल्याचे दिसते. सर्व विचारवंत एकसारखे प्रचारवंत झाले असे चित्रण करणे काहीसे सामान्यीकरण असू शकते. तसेच काही ठिकाणी टीका अधिक व्यक्तिगत वाटू शकते ज्यामुळे व्यापकता कमी होते.
रस विचार
वात्रटिकेच्या रस विचाराची चर्चा केल्यास यात मुख्यत्वे करुण रस आणि व्यंग्य रस यांचा प्राबल्य आहे. पूर्वीच्या विचारवंतांच्या स्वातंत्र्य आणि प्रभावाचे चित्र दाखवताना श्रद्धा आणि आदराचा रस उभा राहतो तर आजच्या अधोगतीचे वर्णन करताना करुणा निर्माण होते. ढोलक्या तुणतुण्या मुसक्या आलट्या पलट्या यांतून व्यंग्य रस प्रबळ होतो. वाचकाला हसवत हसवत विचार करायला लावणारी ही वात्रटिका आहे. शृंगार किंवा अन्य रसांचा अभाव असल्याने रस एकाग्र आणि टीकात्मक राहतो.
निष्कर्ष
आजची वात्रटिका ही सूर्यकांत डोळसे यांची एक प्रभावी सामाजिक टीकात्मक रचना आहे. राजकीय क्षेत्रात विचारवंतांच्या भूमिका बदलण्याच्या प्रक्रियेवर ही वात्रटिका भाष्य करते. वात्रटिकाकार यांनी भाषा शैली आणि रस यांच्या माध्यमातून वर्तमानातील नैतिक अधोगतीचे चित्रण केले आहे. ही वात्रटिका केवळ राजकीय टीका नसून सामाजिक जागृतीचे साधन म्हणूनही महत्त्वाची आहे. अशा वात्रटिकांमुळे समाज स्वतःकडे पाहण्यास प्रवृत्त होतो आणि मूल्यांची चिंतन करण्यास उद्युक्त होतो. सूर्यकांत डोळसे यांची ही रचना मराठी वात्रटिका परंपरेत योग्य स्थान मिळवण्यास सक्षम आहे.
संदर्भ -
1... चिमटा-6770.....दैनिक पुण्यनगरी
वर्ष -19वे.....7एप्रिल2023
2....मराठी वात्रटिका आणि लोकप्रबोधन, साहित्यिक संदर्भ (मराठी विश्वकोश)
3.....सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील ग्रोकायन आणि दैनिक वात्रटिका संबंधित माहिती.
4. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती
https://suryakantdolase.blogspot.com
---------------------------------
विशेष सूचना:
तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न... सुधारणा किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!
आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक ग्रोक.कॉम
इथे जाऊन करू शकता.
यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .
https://grokaayan.blogspot.com
दैनिक वात्रटिका
29जून 2026
