ग्रोकायन -429
..............................
आतला किंवा बाहेरचा,
पाठिंबा हा पाठिंबा असतो.
जसा ऐनवेळी कुत्र्यालाही,
नेमका खांबा दिसतो.
ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे ग्रोक या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...
म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....
सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..
मराठी साहित्यातील ..
एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...
आजची वात्रटिका
-------------------------
पाठिंबा
आतला किंवा बाहेरचा,
पाठिंबा हा पाठिंबा असतो.
जसा ऐनवेळी कुत्र्यालाही,
नेमका खांबा दिसतो.
सरकारच्या स्थैर्यासाठी,
आमचेही देवाला साकडे असते!
पाठिंबा म्हणजे कुत्र्याचे शेपूट,
वाकडे ते वाकडे असते !!
-सूर्यकांत डॊळसे,पाटोदा(बीड)
मोबाईल-9923847269
-------------------------------
चिमटा-73
दैनिक पुण्यनगरी
21 मे 2004
------------------------------
पाठिंबा या वात्रटिकेचे सविस्तर समीक्षण
प्रस्तावना
सूर्यकांत डोळसे यांच्या पाठिंबा या वात्रटिकेत राजकीय सत्ताकारण, सरकारचे स्थैर्य, राजकीय पक्षांची परस्परावलंबित्वाची भूमिका आणि पाठिंब्याच्या बदलत्या स्वरूपावर अत्यंत मार्मिक भाष्य केलेले आहे. वरकरणी साध्या आणि विनोदी वाटणाऱ्या या वात्रटिकेत राजकीय व्यवस्थेतील विसंगती, स्वार्थ, सत्तेची अगतिकता आणि राजकीय भूमिकांमधील तत्त्वशून्यता यांचे उपरोधिक दर्शन घडते.
या वात्रटिकेचे वैशिष्ट्य म्हणजे पाठिंबा या एका शब्दाभोवती संपूर्ण वात्रटिकेची कल्पना गुंफलेली आहे. पाठिंबा हा शब्द राजकीय व्यवहारात जितका महत्त्वाचा आहे, तितकाच तो दैनंदिन जीवनातील एका साध्या प्रसंगाशी जोडून वात्रटिकाकाराने त्यातून विनोद आणि उपरोध निर्माण केला आहे. त्यामुळे ही वात्रटिका केवळ राजकीय टिप्पणी राहत नाही, तर मानवी स्वभावातील स्वार्थी प्रवृत्तीवरही भाष्य करते.
कडव्यांचे सविस्तर अर्थविश्लेषण
पहिले कडवे
आतला किंवा बाहेरचा, पाठिंबा हा पाठिंबा असतो. जसा ऐनवेळी कुत्र्यालाही, नेमका खांबा दिसतो.
या कडव्यात वात्रटिकाकाराने पाठिंबा या संकल्पनेचा अत्यंत कल्पक आणि खोडकर पद्धतीने अर्थ लावला आहे. आतला किंवा बाहेरचा, असा उल्लेख करून पाठिंब्याचे दोन प्रकार सूचित केले आहेत. राजकीय व्यवस्थेत एखाद्या सरकारला स्वतःच्या पक्षातील सदस्यांचा पाठिंबा मिळू शकतो किंवा बाहेरील पक्षांकडूनही पाठिंबा मिळू शकतो. सरकार स्थापन करण्यासाठी किंवा ते टिकवून ठेवण्यासाठी या दोन्ही प्रकारच्या पाठिंब्यांना महत्त्व असते.
आतला पाठिंबा म्हणजे सत्ताधारी पक्षातील सदस्यांचा पाठिंबा, तर बाहेरचा पाठिंबा म्हणजे सरकारमध्ये प्रत्यक्ष सहभागी न होता सरकारला सत्तेवर टिकून राहण्यासाठी मदत करणाऱ्या पक्षांचा पाठिंबा. या दोन्ही प्रकारांमध्ये राजकीय व्यवहाराच्या दृष्टीने फरक असला, तरी सरकारच्या अस्तित्वाच्या दृष्टीने दोन्हींचे महत्त्व सारखेच असते.
पाठिंबा हा पाठिंबा असतो, या विधानातून वात्रटिकाकाराने राजकीय व्यवहारातील व्यावहारिकता अधोरेखित केली आहे. पाठिंबा देणारा कोण आहे, त्याची राजकीय विचारधारा कोणती आहे किंवा त्याचे सरकारशी किती वैचारिक साम्य आहे, यापेक्षा सरकारला आवश्यक असलेल्या संख्याबळाची पूर्तता होते की नाही, हा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा ठरतो.
यानंतर वात्रटिकाकार अचानक कुत्र्याच्या प्रतिमेकडे वळतो. जसा ऐनवेळी कुत्र्यालाही नेमका खांबा दिसतो, ही ओळ संपूर्ण कडव्याला विनोदी वळण देते. कुत्र्याला खांबाचा उपयोग जसा नैसर्गिक आणि सहज असतो, तसाच राजकीय पक्षांना सत्तेच्या राजकारणात पाठिंब्याचा उपयोग असतो, अशी उपरोधिक तुलना येथे सूचित होते.
या प्रतिमेमध्ये केवळ विनोद नाही, तर राजकीय स्वार्थाचेही सूचन आहे. गरज निर्माण झाली की योग्य आधार शोधला जातो. कुत्र्याला खांबा दिसणे ही सहज घडणारी गोष्ट आहे; परंतु राजकारणात पाठिंब्याचा खांबा शोधणे हा अनेकदा सत्तेच्या अस्तित्वाचा प्रश्न असतो.
या कडव्याची खरी ताकद त्यातील विसंगतीत आहे. एका बाजूला गंभीर राजकीय संकल्पना आणि दुसऱ्या बाजूला सर्वसामान्यांच्या परिचयातील कुत्रा आणि खांबाचे दृश्य. या दोन भिन्न पातळ्यांची सांगड घालून वात्रटिकाकाराने विनोदाची परिणामकारकता वाढवली आहे.
दुसरे कडवे
सरकारच्या स्थैर्यासाठी, आमचेही देवाला साकडे असते! पाठिंबा म्हणजे कुत्र्याचे शेपूट, वाकडे ते वाकडे असते !!
या कडव्यात पहिल्या कडव्यातील राजकीय पाठिंब्याच्या संकल्पनेला अधिक व्यापक आणि उपरोधिक अर्थ प्राप्त होतो.
सरकारचे स्थैर्य टिकून राहावे, यासाठी राजकीय पक्ष, सत्ताधारी नेते आणि समर्थक यांच्याकडून विविध प्रयत्न केले जातात. सरकारला पाठिंबा देणाऱ्या घटकांची भूमिका स्थिर राहावी, त्यांच्यात मतभेद निर्माण होऊ नयेत आणि सरकारचे अस्तित्व धोक्यात येऊ नये, अशी अपेक्षा असते.
सरकारच्या स्थैर्यासाठी, आमचेही देवाला साकडे असते, या ओळींमधून वात्रटिकाकाराने राजकीय परिस्थितीतील अनिश्चिततेवर विनोद केला आहे. सरकार टिकविण्याची जबाबदारी केवळ राजकीय गणितांवर अवलंबून राहिलेली नसून जणू काही देवाच्या कृपेवरही अवलंबून आहे, अशी उपरोधिक भावना येथे व्यक्त होते.
आमचेही या शब्दातून सामान्य माणसाची भूमिका पुढे येते. सरकार स्थिर राहावे, यासाठी सामान्य माणूसही प्रार्थना करतो, अशी वरकरणी साधी भावना येथे आहे. परंतु या प्रार्थनेमागे राजकीय स्थैर्याबद्दलची अनिश्चितता आणि सरकारच्या अस्तित्वाविषयी असलेली चिंता दडलेली आहे.
यानंतर वात्रटिकाकार पुन्हा कुत्र्याच्या प्रतिमेकडे येतो. पाठिंबा म्हणजे कुत्र्याचे शेपूट, वाकडे ते वाकडे असते, या ओळींतून वात्रटिकेचा सर्वाधिक मार्मिक उपरोध व्यक्त होतो.
कुत्र्याचे शेपूट वाकडे असते, ही सर्वपरिचित म्हण येथे नव्या राजकीय संदर्भात वापरली आहे. कुत्र्याचे शेपूट सरळ होत नाही, हा म्हणीचा रूढ अर्थ आहे. वात्रटिकाकाराने त्याचा संबंध राजकीय पाठिंब्याशी जोडला आहे.
राजकीय पक्षांचा पाठिंबा मिळाला म्हणजे तो कायमस्वरूपी आणि निर्विवाद असेलच असे नाही. पाठिंबा देणाऱ्यांच्या अपेक्षा, स्वार्थ, अटी आणि राजकीय सोयी यांमुळे त्याचे स्वरूप बदलू शकते. त्यामुळे पाठिंबा मिळाला तरी त्यामागील वाकडेपणा कायम राहतो, असा उपरोधिक अर्थ या ओळींमधून ध्वनित होतो.
वाकडे ते वाकडे असते, या पुनरुक्तीमुळे विधानाला ठामपणा प्राप्त होतो. पाठिंब्याच्या राजकीय स्वरूपाविषयी वात्रटिकाकाराने व्यक्त केलेला अविश्वास येथे स्पष्ट होतो.
या कडव्याची समाप्ती वाचकाला हसू आणते; परंतु त्या हास्यामागे राजकीय व्यवहारातील अविश्वास आणि सत्तेच्या स्थैर्याविषयीची चिंता दडलेली आहे.
तत्कालीन प्रासंगिकता
या वात्रटिकेचे प्रकाशन दैनिक पुण्यनगरीच्या चिमटा या सदरात 21 मे 2004 रोजी झालेले आहे. त्यामुळे तिच्या आशयाचा विचार करताना 2004 मधील राष्ट्रीय राजकीय परिस्थिती लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
2004 च्या लोकसभा निवडणुकीनंतर देशातील राजकीय सत्तासमीकरण बदलले होते. भारतीय जनता पक्षाच्या नेतृत्वाखालील राष्ट्रीय लोकशाही आघाडीचे सरकार सत्तेबाहेर गेले आणि काँग्रेसच्या नेतृत्वाखाली संयुक्त पुरोगामी आघाडीचे सरकार स्थापन होण्याची प्रक्रिया सुरू झाली होती. या नव्या सत्तासमीकरणात सरकारला बाहेरील पक्षांचा पाठिंबा महत्त्वाचा होता.
अशा परिस्थितीत आतला किंवा बाहेरचा पाठिंबा हा विषय अत्यंत प्रासंगिक ठरतो. सरकार स्थापन करण्यासाठी आणि ते टिकविण्यासाठी विविध पक्षांचा पाठिंबा आवश्यक होता. त्यामुळे पाठिंबा देणारे पक्ष आणि पाठिंबा स्वीकारणारे सरकार यांच्यातील संबंध राजकीय चर्चेचा महत्त्वाचा विषय बनले होते.
या पार्श्वभूमीवर वात्रटिकाकाराने पाठिंबा या शब्दाचा आधार घेत तत्कालीन सत्ताकारणातील वास्तवावर भाष्य केले आहे. सरकारचे स्थैर्य आणि बाहेरील पक्षांचा पाठिंबा यांच्यातील संबंध लक्षात घेता या वात्रटिकेचा तत्कालीन संदर्भ अधिक स्पष्ट होतो.
विशेष म्हणजे या वात्रटिकेत कोणत्याही विशिष्ट पक्षाचे किंवा नेत्याचे नाव घेतलेले नाही. त्यामुळे तिचे भाष्य केवळ 2004 च्या राजकीय परिस्थितीपुरते मर्यादित राहत नाही. सरकारला बाहेरून पाठिंबा देण्याची राजकीय पद्धत आणि त्यातून निर्माण होणारी अस्थिरता हा विषय आजही राजकीय व्यवस्थेत प्रासंगिक आहे.
भाषेचे सोदाहरण समीक्षण
या वात्रटिकेची भाषा साधी, सरळ, बोलचालीची आणि आशयाला पूरक आहे. वात्रटिकाकाराने अवघड राजकीय संज्ञांचा आधार न घेता सामान्य माणसाला सहज समजेल अशा शब्दांत राजकीय वास्तव मांडले आहे. ही या वात्रटिकेच्या भाषेची सर्वांत मोठी जमेची बाजू आहे.
पाठिंबा हा शब्द संपूर्ण वात्रटिकेचा केंद्रबिंदू आहे. या शब्दाला राजकीय अर्थ आहे. परंतु वात्रटिकाकाराने त्याचा अर्थ केवळ राजकीय पातळीवर मर्यादित ठेवलेला नाही. दैनंदिन जीवनातील एका साध्या दृश्याशी त्याची सांगड घालून शब्दाला विनोदी आणि उपरोधिक अर्थ प्राप्त करून दिला आहे.
आतला किंवा बाहेरचा, या शब्दरचनेतून भाषेतील साधेपणा आणि राजकीय आशयातील व्यापकता दिसून येते. केवळ चार शब्दांत राजकीय पाठिंब्याचे दोन महत्त्वाचे प्रकार स्पष्ट होतात.
पाठिंबा हा पाठिंबा असतो, या विधानात पुनरुक्तीचा प्रभावी वापर झाला आहे. पाठिंबा या शब्दाची पुनरावृत्ती केल्यामुळे त्याच्या महत्त्वावर भर दिला जातो. त्याचबरोबर राजकीय व्यवहारात पाठिंब्याच्या स्वरूपापेक्षा त्याच्या उपलब्धतेला अधिक महत्त्व दिले जाते, हा अर्थही व्यक्त होतो.
जसा ऐनवेळी कुत्र्यालाही, नेमका खांबा दिसतो, या ओळींमध्ये वात्रटिकाकाराने अत्यंत सामान्य शब्दसंपत्ती वापरली आहे. कुत्रा आणि खांबा हे दोन्ही शब्द परिचित आहेत. मात्र त्यांची राजकीय संदर्भात केलेली मांडणी अनपेक्षित असल्यामुळे विनोद निर्माण होतो.
ऐनवेळी हा शब्द विशेष लक्षवेधी आहे. या शब्दामुळे गरज, संधी आणि योग्य वेळी मिळणारा आधार या तीनही अर्थछटा सूचित होतात.
दुसऱ्या कडव्यात स्थैर्य, साकडे आणि वाकडे हे शब्द विशेष महत्त्वाचे आहेत. स्थैर्य हा शब्द सरकारच्या राजकीय अस्तित्वाशी संबंधित आहे. साकडे हा शब्द सामान्य माणसाच्या भावनिक आणि धार्मिक व्यवहाराशी संबंधित आहे. तर वाकडे हा शब्द कुत्र्याच्या शेपटाच्या प्रतिमेतून राजकीय पाठिंब्याच्या स्वभावावर भाष्य करतो.
सरकारच्या स्थैर्यासाठी, आमचेही देवाला साकडे असते, या ओळींमध्ये साकडे या शब्दामुळे विनोदाला एक वेगळी भावछटा प्राप्त झाली आहे. सरकार टिकविण्यासाठी राजकीय नेत्यांना केवळ राजकीय सहकार्य पुरेसे नाही, तर देवाची कृपाही आवश्यक आहे, अशा प्रकारचा उपरोध येथे जाणवतो.
वाकडे ते वाकडे असते, या पुनरुक्त विधानातून भाषेतील ठामपणा वाढतो. या शब्दांची पुनरावृत्ती केवळ यमक साधण्यासाठी झालेली नाही, तर आशयातील उपरोध अधिक तीव्र करण्यासाठीही झालेली आहे.
या वात्रटिकेतील भाषा अलंकारिकतेच्या अवडंबरात अडकत नाही. प्रतिमा, म्हण, पुनरुक्ती, शब्दयोजना आणि बोलचालीतील सहजता यांच्या आधारे वात्रटिकाकाराने आशय प्रभावी केला आहे.
यमक आणि ध्वनिसौंदर्य
या वात्रटिकेत यमक साधण्याकडे विशेष लक्ष दिलेले आहे. पहिल्या कडव्यात असतो आणि दिसतो या शब्दांमधून यमक साधले आहे. दुसऱ्या कडव्यात असते आणि असते या शब्दांची पुनरावृत्ती झाली आहे.
पहिल्या कडव्यातील असतो आणि दिसतो या शब्दांमुळे श्रवणीयता निर्माण होते. दुसऱ्या कडव्यातील असते या शब्दाच्या पुनरावृत्तीमुळे शेवटच्या विधानाला ठामपणा आणि परिणामकारकता प्राप्त होते.
वात्रटिकेच्या सादरीकरणात यमकाला महत्त्व असते. वाचकाला आशय समजण्याबरोबरच शब्दांचा नादही आनंद देतो. या वात्रटिकेत तो अनुभव येतो.
शैलीचे समीक्षण
या वात्रटिकेची शैली उपरोधिक, विनोदी, विसंगतीप्रधान आणि लोकभाषेच्या जवळ जाणारी आहे. वात्रटिकाकाराने राजकीय व्यवस्थेतील गंभीर विषय हाताळताना विनोदाचा आधार घेतला आहे. त्यामुळे आशयाची बोच कायम राहते आणि वाचकाला तो सहजपणे ग्रहण करता येतो.
उपरोधात्मक शैली
या वात्रटिकेची प्रमुख शैली उपरोधात्मक आहे. सरकारचा पाठिंबा हा विषय वरकरणी राजकीय आणि गंभीर आहे. परंतु वात्रटिकाकार त्याचे वर्णन कुत्रा आणि खांबा या प्रतिमेच्या माध्यमातून करतो. त्यामुळे राजकीय व्यवहारातील स्वार्थीपणावर अप्रत्यक्ष टीका होते.
राजकीय पक्ष एकमेकांना पाठिंबा देतात, परंतु त्या पाठिंब्यामागे अनेकदा परस्पर हितसंबंध असतात. अशा परिस्थितीवर थेट टीका न करता वात्रटिकाकाराने विनोदी प्रतिमेच्या माध्यमातून आपली भूमिका व्यक्त केली आहे.
विसंगतीप्रधान शैली
राजकीय पाठिंबा आणि कुत्र्याला दिसणारा खांबा यांची तुलना ही या वात्रटिकेतील महत्त्वाची विसंगती आहे. राजकीय विषयाला प्राण्यांच्या सहज वर्तनाशी जोडल्यामुळे वाचकाच्या मनात अनपेक्षित प्रतिक्रिया निर्माण होते.
ही विसंगतीच वात्रटिकेच्या हास्यनिर्मितीचे प्रमुख साधन ठरते.
म्हणीचा कल्पक वापर
पाठिंबा म्हणजे कुत्र्याचे शेपूट, वाकडे ते वाकडे असते, या विधानात कुत्र्याचे शेपूट वाकडे असते, या लोकप्रचलित म्हणीचा आधार घेतलेला आहे.
म्हणीचा मूळ अर्थ कायम ठेवून तिचा राजकीय संदर्भात केलेला वापर हा वात्रटिकाकाराच्या कल्पकतेचा नमुना आहे. परिचित म्हण नव्या संदर्भात वापरल्यामुळे वाचकाला आशय समजण्यासाठी वेगळे स्पष्टीकरण लागत नाही.
समारोपातील चमत्कृती
वात्रटिकेच्या शैलीमध्ये शेवटच्या ओळींना विशेष महत्त्व असते. कारण वात्रटिकेचा विनोद, उपरोध आणि आशयाची तीव्रता अनेकदा अखेरच्या ओळींमध्ये एकवटलेली असते.
या वात्रटिकेतही शेवटच्या दोन ओळींमध्ये कुत्र्याच्या शेपटाची प्रतिमा पुन्हा वापरून संपूर्ण वात्रटिकेचा आशय एका विनोदी विधानात एकवटला आहे.
साधक-बाधक चर्चा
या वात्रटिकेची सर्वांत मोठी जमेची बाजू म्हणजे तिची संकल्पनात्मक एकसंधता. पाठिंबा हा एकच शब्द संपूर्ण वात्रटिकेला बांधून ठेवतो. पहिल्या कडव्यात पाठिंब्याची आवश्यकता आणि दुसऱ्या कडव्यात त्याचे संशयास्पद स्वरूप मांडले आहे.
वात्रटिकाकाराने विषयाची मांडणी करताना कोणत्याही राजकीय पक्षाचे नाव घेतलेले नाही. त्यामुळे ही वात्रटिका विशिष्ट पक्षाच्या समर्थनाची किंवा विरोधाची भूमिका घेत नाही. ती राजकीय व्यवहारातील एका सर्वसाधारण प्रवृत्तीवर भाष्य करते.
दुसरी जमेची बाजू म्हणजे प्रतिमांचा वापर. कुत्रा, खांबा आणि शेपूट या तीन सामान्य प्रतिमांमधून राजकीय पाठिंब्याचे स्वरूप उलगडले आहे. या प्रतिमा वाचकाच्या मनात सहज चित्र निर्माण करतात. त्यामुळे वात्रटिकेचा विनोद केवळ शब्दांपुरता मर्यादित राहत नाही, तर तो दृश्यात्मक स्वरूपही धारण करतो.
तिसरी जमेची बाजू म्हणजे वात्रटिकेची संक्षिप्तता. केवळ आठ ओळींमध्ये सरकारचे स्थैर्य, राजकीय पाठिंबा, सत्तेची अगतिकता आणि राजकीय स्वार्थ यांसारखे विषय हाताळले आहेत. अनावश्यक विस्तार न करता मोजक्या शब्दांत आशय व्यक्त करण्याचे कौशल्य येथे दिसते.
चौथी जमेची बाजू म्हणजे सामान्य माणसाच्या भाषेचा वापर. राजकीय विषय समजून घेण्यासाठी वाचकाला विशेष राजकीय ज्ञानाची आवश्यकता भासत नाही. त्यामुळे ही वात्रटिका सर्वसामान्य वाचकांपर्यंत पोहोचण्याची क्षमता राखते.
मात्र चिकित्सक दृष्टिकोनातून काही मर्यादाही लक्षात घेता येतात.
कुत्र्याच्या शेपटाची प्रतिमा अत्यंत प्रभावी असली, तरी पाठिंबा देणाऱ्या सर्वच राजकीय पक्षांना एकाच प्रकारच्या स्वार्थी वृत्तीशी जोडण्याचा अर्थ त्यातून निघू शकतो. प्रत्यक्ष राजकारणात पाठिंबा देण्यामागे वैचारिक भूमिका, समान कार्यक्रम, लोकहित आणि राजकीय परिस्थिती यांसारखी विविध कारणे असू शकतात. त्यामुळे ही प्रतिमा वास्तवाचे संपूर्ण चित्रण न करता त्यातील एका विसंगत बाजूवर प्रकाश टाकते.
दुसरी मर्यादा म्हणजे राजकीय पाठिंब्याच्या व्यवहारातील अटी, तडजोडी आणि सत्तासमीकरणांचे सविस्तर विश्लेषण वात्रटिकेत अपेक्षित करता येत नाही. मात्र वात्रटिका हा संक्षिप्त साहित्यप्रकार असल्यामुळे हा दोष म्हणून नव्हे, तर तिच्या रचनात्मक मर्यादेच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरेल.
तसेच दुसऱ्या कडव्यातील वाकडे ते वाकडे असते, या विधानामुळे विनोदाचा परिणाम अधिक तीव्र होतो; परंतु त्यातील उपरोध काहीसा सरळ आणि थेट स्वरूपाचा आहे. तरीही या वात्रटिकेच्या सहज, खुसखुशीत शैलीशी तो सुसंगत आहे.
एकंदरीत पाहता, या वात्रटिकेतील गुण तिच्या मर्यादांपेक्षा अधिक प्रभावी ठरतात. विशेषतः एका साध्या प्रतिमेच्या आधारे राजकीय व्यवस्थेतील गुंतागुंतीचा विषय मांडण्याचे कौशल्य उल्लेखनीय आहे.
वात्रटिकेच्या रसविचाराची स्वतंत्र चर्चा
या वात्रटिकेतील प्रमुख रस हास्यरस आहे. मात्र हा केवळ मनोरंजन करणारा साधा हास्यरस नाही. त्यामध्ये उपहास, उपरोध आणि राजकीय विसंगतीचे भान मिसळलेले आहे.
हास्यरसाची निर्मिती
कुत्र्यालाही ऐनवेळी नेमका खांबा दिसतो, ही कल्पना वाचकाच्या मनात एक विनोदी दृश्य उभे करते. राजकीय पाठिंब्यासारख्या गंभीर विषयाची कुत्र्याच्या सहज वर्तनाशी तुलना केल्यामुळे हास्यनिर्मिती होते.
वाचकाला प्रथम या तुलनेतील अनपेक्षितपणा जाणवतो. त्यानंतर या प्रतिमेमागील राजकीय अर्थ लक्षात येतो. अशा प्रकारे प्रथम हास्य आणि नंतर विचार अशी या वात्रटिकेच्या रसास्वादाची प्रक्रिया घडते.
उपहासाचा प्रभाव
सरकारच्या स्थैर्यासाठी आमचेही देवाला साकडे असते, या विधानात उपहासात्मक हास्य आहे. सरकार स्थिर राहण्यासाठी राजकीय पक्षांच्या पाठिंब्याची गरज असते. परंतु हा पाठिंबा किती काळ टिकेल, याविषयी असलेली अनिश्चितता वात्रटिकाकाराने देवाला साकडे घालण्याच्या कल्पनेतून व्यक्त केली आहे.
येथे हास्याच्या पाठीमागे राजकीय व्यवस्थेविषयीची चिंता आणि अविश्वास दडलेला आहे.
व्यंग्यरसात्मक अनुभव
वात्रटिकेत कुत्र्याच्या शेपटाची प्रतिमा वापरून राजकीय पाठिंब्याच्या स्वभावावर टीका केली आहे. या प्रतिमेतून निर्माण होणारे हास्य हे केवळ प्रसंगनिष्ठ नाही. त्यामागे राजकीय पक्षांच्या भूमिकांमधील विसंगतीवर केलेले भाष्य आहे.
म्हणूनच या वात्रटिकेतील हास्याला व्यंग्याची धार प्राप्त झाली आहे.
बौद्धिक हास्य
या वात्रटिकेचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे तिच्यात बौद्धिक हास्याची निर्मिती होते. कारण वाचकाला केवळ कुत्रा आणि खांबा यांचे विनोदी दृश्य दिसत नाही, तर त्यामागील राजकीय संदर्भही शोधावा लागतो.
पाठिंबा हा शब्द दोन वेगवेगळ्या पातळ्यांवर वापरला गेला आहे. एकीकडे तो सरकारच्या राजकीय अस्तित्वाशी संबंधित आहे, तर दुसरीकडे तो कुत्र्याच्या सहज वर्तनातून सूचित होणाऱ्या आधाराच्या प्रतिमेशी जोडला आहे. या अर्थस्तरांमधील संबंध लक्षात आल्यावर वात्रटिकेचा विनोद अधिक प्रभावी ठरतो.
हास्य आणि विचार यांचा समन्वय
या वात्रटिकेतील हास्य वाचकाला केवळ हसवून थांबत नाही, तर त्याला राजकीय व्यवहाराचा विचार करायला प्रवृत्त करते. सरकारचा पाठिंबा, त्यामागील स्वार्थ, सत्तेचे स्थैर्य आणि राजकीय पक्षांचे परस्पर संबंध यांवर विचार करण्यास भाग पाडते.
यामुळे या वात्रटिकेतील हास्याला वैचारिक अधिष्ठान प्राप्त झाले आहे. हास्यरस हा प्रधान असला, तरी त्यामागे उपरोध आणि सामाजिक राजकीय जाणीव यांचा प्रभावी संगम आहे.
निष्कर्ष
सूर्यकांत डोळसे यांची पाठिंबा ही वात्रटिका राजकीय विसंगतीवर भाष्य करणारी एक प्रभावी आणि आशयसंपन्न वात्रटिका आहे. राजकारणातील पाठिंबा हा केवळ संख्याबळाचा विषय नसून त्यामागे स्वार्थ, अपेक्षा, तडजोडी आणि सत्तेची गणिते दडलेली असतात, हे वात्रटिकाकाराने विनोदी पद्धतीने अधोरेखित केले आहे.
या वात्रटिकेची रचना संक्षिप्त असली, तरी तिचा आशय व्यापक आहे. पहिल्या कडव्यात पाठिंब्याची अपरिहार्यता मांडली आहे, तर दुसऱ्या कडव्यात त्या पाठिंब्याच्या विश्वासार्हतेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले आहे. अशा प्रकारे दोन्ही कडव्यांमध्ये आशयाची क्रमिक वाढ दिसून येते.
कुत्रा, खांबा आणि शेपूट या प्रतिमा वात्रटिकेच्या आशयाला दृश्यात्मकता देतात. विशेष म्हणजे या प्रतिमा ग्रामीण आणि शहरी अशा दोन्ही प्रकारच्या वाचकांना सहज समजण्यासारख्या आहेत. त्यामुळे वात्रटिकेचा आशय व्यापक वाचकवर्गापर्यंत पोहोचतो.
वात्रटिकाकाराचे निरीक्षणकौशल्य येथे विशेषत्वाने जाणवते. राजकीय व्यवस्थेतील पाठिंब्याच्या गंभीर प्रश्नाकडे पाहताना त्याला सामान्य जीवनातील एक साधे दृश्य आठवते. त्या दृश्याचा राजकीय संदर्भाशी संबंध जोडून तो एक स्वतंत्र विनोदी संकल्पना निर्माण करतो. हेच त्याच्या कल्पनाशक्तीचे आणि वात्रटिका लेखनकौशल्याचे वैशिष्ट्य आहे.
या वात्रटिकेचे प्रकाशन 21 मे 2004 रोजी झाले, ही बाब तिच्या प्रासंगिकतेच्या दृष्टीने महत्त्वाची आहे. 2004 च्या लोकसभा निवडणुकीनंतर देशात नव्या आघाडी सरकारची स्थापना होत होती. बाहेरील पक्षांच्या पाठिंब्याला विशेष राजकीय महत्त्व प्राप्त झाले होते. 22 मे 2004 रोजी मनमोहन सिंग यांनी पंतप्रधानपदाची शपथ घेतली. त्यामुळे या वात्रटिकेचे प्रकाशन त्या सत्तांतराच्या अगदी उंबरठ्यावर झालेले दिसते. (Explained News - The Indian Express )
मात्र या वात्रटिकेचे महत्त्व केवळ तत्कालीन राजकीय परिस्थितीपुरते मर्यादित नाही. भारतीय राजकारणात आघाडी सरकारे, बाहेरील पाठिंबा, सत्तेची समीकरणे आणि राजकीय तडजोडी यांचे महत्त्व कायम राहिले आहे. त्यामुळे या वात्रटिकेतील उपरोध आजही समजण्यासारखा आणि प्रासंगिक वाटतो.
या वात्रटिकेत वात्रटिकाकाराने कोणताही मोठा सिद्धांत मांडलेला नाही. कोणतेही अवघड राजकीय विश्लेषण केलेले नाही. परंतु एका साध्या प्रतिमेतून राजकारणातील मोठी विसंगती पकडली आहे. हेच उत्तम वात्रटिकेचे लक्षण आहे.
वात्रटिकेचे खरे सामर्थ्य तिच्या शब्दसंख्येत नसते, तर मोजक्या शब्दांत किती मोठा आशय व्यक्त करता येतो, यात असते. पाठिंबा ही वात्रटिका या निकषावर यशस्वी ठरते. तिच्यातील विनोद सहज आहे, उपरोध बोचरा आहे, प्रतिमा परिणामकारक आहेत आणि शेवट लक्षात राहणारा आहे.
विशेषतः कुत्र्याच्या शेपटाची प्रतिमा ही या वात्रटिकेची ओळख बनते. राजकीय पाठिंब्याच्या अनिश्चित स्वरूपावर भाष्य करताना वात्रटिकाकाराने लोकप्रचलित म्हणीचा केलेला वापर कल्पक आणि परिणामकारक आहे.
अशा प्रकारे पाठिंबा ही वात्रटिका हास्याच्या माध्यमातून राजकीय वास्तवाचे दर्शन घडवणारी, तत्कालीन संदर्भ जपणारी आणि कालसुसंगत अर्थ प्राप्त करणारी वात्रटिका ठरते. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिका लेखनातील निरीक्षणशक्ती, शब्दांवरील पकड, प्रतिमानिर्मिती आणि उपरोधिक भाष्य करण्याची क्षमता यांचा प्रत्यय या रचनेतून येतो.
शेवटी असे म्हणता येईल की, पाठिंबा ही वात्रटिका राजकारणातील पाठिंब्याच्या संकल्पनेला केवळ राजकीय अर्थाने न पाहता तिच्यामागील मानवी स्वभाव, स्वार्थ आणि विसंगती यांचेही दर्शन घडवते. हसवता हसवता विचार करायला लावणे आणि साध्या शब्दांतून मोठा राजकीय आशय व्यक्त करणे, हीच या वात्रटिकेची खरी साहित्यिक उपलब्धी आहे.
संदर्भ -
1... चिमटा-73....दैनिक पुण्यनगरी
21 मे 2004
2....मराठी वात्रटिका आणि लोकप्रबोधन, साहित्यिक संदर्भ (मराठी विश्वकोश)
3.....सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील ग्रोकायन आणि दैनिक वात्रटिका संबंधित माहिती.
4... वात्रटिकेच्या समकालीन प्रसारमाध्यमांचे संदर्भ
5=..सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती
https://suryakantdolase.blogspot.com
---------------------------------
विशेष सूचना:
तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न... सुधारणा किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!
आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक ग्रोक.कॉम
इथे जाऊन करू शकता.
यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .
https://grokaayan.blogspot.com
दैनिक वात्रटिका
8 नोव्हेंबर 2026
