ग्रोकायन-385
..............................
निसर्गावर अपकार करीत,
जेवढा माणूस निर्ढावतो आहे.
तेवढा निसर्ग माणसाला,
शिक्षा देत देत दरडावतो आहे.
ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे *grok* या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...
म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....
सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..
मराठी साहित्यातील ..
एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...
आजची वात्रटिका
------------------------------
निसर्गाची दरडावणी
निसर्गाचा तोल ढासळला की,
दरडीखाली गावे गुडुप होतात.
निसर्गाच्या एका कृतीपुढे,
गप्पेबाजही चिडीचूप होतात.
निसर्गावर अपकार करीत,
जेवढा माणूस निर्ढावतो आहे.
तेवढा निसर्ग माणसाला,
शिक्षा देत देत दरडावतो आहे.
जणू निसर्ग इच्छा नसतानाही,
एकाचा सूड दुसऱ्यावर घेतो आहे !
निसर्गशत्रूंच्या मूर्खपणामूळे,
निसर्गपूजकांचा बळी जातो आहे!!
-सूर्यकांत डॊळसे,पाटोदा(बीड)
मोबाईल-9923847269
---------------------------------------
चिमटा-6869
दैनिक पुण्यनगरी
वर्ष -19वे
21जुलै2023
-----------------------------------
मराठीतील प्रसिद्ध वात्रटिकाकार व्याख्याते सूर्यकांत डोळसे यांचीमानवाच्या कृतघ्नपनामुळे निसर्ग संकटात सापडलेला आहे. पण निसर्ग माणसाला वेळोवेळी सूचक इशारे देतो आणि वेळ प्रसंगी धडे ही शिकवतो हे सांगणारी आणि दरड कोसळण्याच्या दुर्घटनेच्या निमित्ताने यावरती भाष्य करणारी आजची निसर्गाची दरडावणी ही वात्रटिका. सदरील वात्रटिका दैनिक पुण्यनगरीच्या चिमटा या वात्रटिका सदरामध्ये 21 जुलै 2023 रोजी प्रसिद्ध झालेली आहे. सदरील वात्रटिकेचे सविस्तर समीक्षण पुढे करून दिलेले आहे.
प्रत्येक कडव्याचा अर्थ
पहिले कडवे
वात्रटिकेच्या पहिल्या कडव्यात वात्रटिकाकाराने निसर्गाच्या संतुलनाचा बिघाड झाल्यावर होणाऱ्या परिणामांचे चित्रण केले आहे. जेव्हा निसर्गाचा तोल ढासळतो तेव्हा दरडीखाली गावे पूर्णपणे नष्ट होतात आणि माणसे गप्पेबाजी करणारे सुद्धा निःशब्द होतात. निसर्गाच्या एका कृतीसमोर मानवी बडबड थांबते आणि भीतीने सर्वांना गप्प बसणे भाग पडते.
दुसरे कडवे
दुसऱ्या कडव्यात वात्रटिकाकार माणसाच्या निसर्गावरील अपकाराची तीव्रता आणि निसर्गाच्या प्रतिकात्मक शिक्षेचे संबंध स्पष्ट करतो. जितका माणूस निसर्गावर अतिक्रमण करतो आणि निर्ढावतो तितकाच निसर्ग त्याला शिक्षा देत देत दरडावतो. तिसऱ्या कडव्यात वात्रटिकाकार निसर्गाच्या सूडाचे स्वरूप सांगतो. निसर्गाला इच्छा नसतानाही एकाच्या कृत्याचा सूड दुसऱ्यावर घेतला जातो. निसर्गशत्रूंच्या मूर्खपणामुळे निसर्गपूजक लोकांचा बळी जातो. अशा रीतीने प्रत्येक कडवा माणसाने निसर्गाशी केलेल्या गैरवर्तनाचा परिणाम आणि निसर्गाच्या कठोर प्रतिसादाचे दर्शन घडवतो.
वात्रटिकेची प्रासंगिकता
वात्रटिकेची तत्कालीन प्रासंगिकता आजच्या पर्यावरणीय संकटांच्या पार्श्वभूमीवर अत्यंत तीव्रपणे जाणवते. वात्रटिकाकाराने निसर्गाचा तोल ढासळल्यावर दरडीखाली गावे गुडुप होण्याचे जे चित्र रेखाटले आहे ते महाराष्ट्रातील कोकण आणि पश्चिम घाटातील वारंवार होणाऱ्या दरडीच्या घटनांशी थेट जुळते. जुलै महिन्यात प्रसिद्ध झालेल्या या वात्रटिकेच्या काळात आणि त्यानंतरही मान्सूनच्या तीव्र पावसामुळे अनेक गावे दरडीखाली गाडली गेली. माणसाने डोंगर उतारावर अतिक्रमण करून झाडे तोडणे रस्ते आणि इमारती बांधणे यामुळे निसर्गाचा संतुलन बिघडतो आणि त्याचे परिणाम गावकरी भोगतात. वात्रटिकेत गप्पेबाजही चिडीचूप होतात असे म्हटले आहे ते आपत्तीच्या वेळी माणसाच्या अहंकाराची लज्जास्पद स्थिती आजही दिसते जेव्हा आपत्ती व्यवस्थापन आणि बचावकार्य सुरू असते तेव्हा चर्चा थांबून सर्वांना निःशब्द व्हावे लागते. वात्रटिकाकाराने निसर्गावर अपकार करून निर्ढावणाऱ्या माणसाला निसर्ग शिक्षा देत देत दरडावतो असे जे सांगितले आहे ते आजच्या हवामान बदलाच्या संदर्भात पूर्णपणे लागू होते. जंगलतोड खनन औद्योगिकीकरण आणि शहरीकरणामुळे माणूस निसर्गावर अतिक्रमण करत आहे. त्यामुळे अतिवृष्टी दुष्काळ उष्णतेच्या लाटा आणि अचानक येणारे पूर यासारख्या घटना वाढत आहेत. निसर्ग इच्छा नसतानाही एकाचा सूड दुसऱ्यावर घेतो असे वात्रटिकेत म्हटले आहे ते पर्यावरणीय अन्यायाचे वास्तव दर्शवते. प्रदूषण करणारे आणि जंगले नष्ट करणारे लोक बहुधा शहरात सुरक्षित राहतात तर निसर्गाच्या सान्निध्यात राहणारे ग्रामीण आणि आदिवासी लोक दरडी पुरा आणि भूस्खलनाचे बळी ठरतात. निसर्गशत्रूंच्या मूर्खपणामुळे निसर्गपूजकांचा बळी जातो हा वात्रटिकाकाराचा विचार आजच्या विकासाच्या नावाखाली होणाऱ्या पर्यावरणीय विनाशाशी पूर्णपणे जुळतो. तत्कालीन काळात जागतिक स्तरावर हवामान बदलामुळे होणारे अत्यंत हवामान आणि स्थानिक स्तरावर होणारे अवैध बांधकाम या दोन्ही गोष्टी वात्रटिकेला अधिक प्रासंगिक बनवतात. वात्रटिका केवळ २०२३ च्या घटनांशी मर्यादित न राहता आजही चालू असलेल्या पर्यावरणीय आव्हानांना वाचा फोडते. माणसाने निसर्गाशी मैत्री ठेवली नाही तर निसर्ग आपली शिक्षा सुरू ठेवेल हा संदेश आजच्या पिढीला अत्यंत आवश्यक आहे. अशा रीतीने वात्रटिका तत्कालीन आपत्ती आणि भविष्यातील संकटे या दोन्हीकडे बोट दाखवत समाजाला जागृत करण्याचे काम करते.
वात्रटिकेची भाषा
वात्रटिकेच्या भाषेची समीक्षण करताना असे दिसते की वात्रटिकाकाराने साध्या आणि प्रभावी मराठी भाषेचा वापर केला आहे. दरडीखाली गावे गुडुप होतात यासारख्या शब्दांनी निसर्गाच्या विनाशाचे दृश्य थेट मनात उमटते. गप्पेबाजही चिडीचूप होतात या वाक्यात गप्पेबाज आणि चिडीचूप या विरोधाभासी शब्दांनी मानवी अहंकाराची लज्जास्पद स्थिती दाखवली आहे. निर्ढावतो आहे आणि दरडावतो आहे या क्रियापदांनी माणसाच्या निर्ढावलेपणा आणि निसर्गाच्या रागाची गतिमानता व्यक्त होते. जणू निसर्ग इच्छा नसतानाही या वाक्यात जणू या अव्ययाने निसर्गाच्या सूडाचे अनिच्छुक स्वरूप स्पष्ट होते. निसर्गशत्रू आणि निसर्गपूजक या शब्दांनी दोन विरोधी गटांची रचना केली असून मूर्खपणामुळे आणि बळी जातो आहे या शब्दांनी सामाजिक अन्यायाची तीव्रता वाढवली आहे. एकूण भाषा सरळ सोपी असली तरी अर्थपूर्ण आणि भावपूर्ण आहे. काही ठिकाणी पुनरावृत्ती आणि लयबद्धता भाषेला कवितात्मक बनवते.
वात्रटिकेची शैली
शैलीच्या बाबतीत वात्रटिकाकाराने उपदेशात्मक आणि वास्तववादी शैलीचा अवलंब केला आहे. प्रत्येक कडवा थोडक्यात पण मार्मिक आहे. निसर्गाला मानवी गुणधर्म देऊन त्याला शिक्षादेणारा आणि सूड घेणारा म्हणून चित्रित केले आहे. या शैलीत आलंकारिक भाषा आणि विरोधाभास यांचा योग्य वापर दिसतो. गप्पेबाज आणि चिडीचूप यातील विरोध शैलीला धार देतो. सूड आणि बळी या कल्पनांनी शैलीला करुण आणि गंभीर बनवले आहे. वात्रटिका छोटी असली तरी तिची शैली संक्षिप्त आणि प्रभावी आहे. कवितेतील लय आणि यमक शैलीला आकर्षक बनवतात. मात्र काही ठिकाणी शैली थोडी जास्त थेट असल्याने काव्यात्मक सूक्ष्मता कमी भासते.
साधक बाधक चर्चा
साधक बाधक चर्चा करताना वात्रटिकेचे साधक पैलू म्हणजे तिचा विषय समकालीन आणि महत्त्वाचा आहे. माणसाच्या निसर्गावरील अतिक्रमणाचे परिणाम थेट आणि स्पष्टपणे मांडले आहेत. वात्रटिकाकाराने सामान्य माणसाला समजेल अशा भाषेत संदेश दिला आहे. दरडी आणि गावे गुडुप होणे यासारख्या घटनांमुळे वात्रटिका वास्तव जीवनाशी जोडली जाते. बाधक पैलू म्हणजे वात्रटिका थोडीशी सरळ आहे आणि काव्यात्मक कल्पनाशक्तीची उंची मर्यादित आहे. सूड आणि शिक्षा या कल्पनांची पुनरावृत्ती झाल्याने नवीन विचारांची भर पडत नाही. काही शब्दांची निवड अधिक सूक्ष्म असती तर वात्रटिका अधिक प्रभावशाली झाली असती. तरीही एकूण प्रभाव सकारात्मक आहे कारण ती वाचकाला विचार करायला भाग पाडते.
रस चर्चा
वात्रटिकेच्या रस विचाराची चर्चा करताना मुख्यतः करुण रस आणि वीर रसाचा मिश्रण दिसते. निसर्गाच्या विनाशात गावे नष्ट होणे आणि निर्दोष लोकांचा बळी जाणे यातून करुण रस निर्माण होतो. माणसाच्या अहंकारावर निसर्गाचा दरडावणा यातून वीर रसाची झलक दिसते. निसर्गाच्या सूडात रौद्र रसाचीही छाया आहे. वात्रटिकाकाराने रसांची गुंफण सहजपणे केली आहे. करुण रसातून वाचकाला निसर्गाच्या दुःखाची जाणीव होते तर वीर रसातून माणसाने निसर्गाशी मैत्री ठेवावी असा संदेश मिळतो. रसविचारामुळे वात्रटिका केवळ उपदेश न राहता भावपूर्ण अनुभव देते.
निष्कर्ष
शेवटी निष्कर्ष मांडताना असे म्हणता येईल की वात्रटिकाकार सूर्यकांत डॊळसे यांनी निसर्गाच्या दरडावणीतून माणसाच्या अविवेकी कृत्यांवर मार्मिक भाष्य केले आहे. प्रत्येक कडव्यातून निसर्गाचे संतुलन बिघडल्याचे दुष्परिणाम स्पष्ट होतात. भाषा साधी पण प्रभावी आहे शैली उपदेशात्मक आणि वास्तववादी आहे. साधक बाजूने विषय महत्त्वाचा आणि संदेश स्पष्ट आहे तर बाधक बाजूने काव्यात्मक खोली थोडी कमी आहे. रसविचारात करुण आणि वीर रसांचे मिश्रण वात्रटिकेला भावपूर्ण बनवते. एकूण वात्रटिका समकालीन पर्यावरणीय चिंतेला वाचा फोडते आणि वाचकाला निसर्गाशी सुसंवाद साधण्याची प्रेरणा देते. अशा प्रकारची वात्रटिका समाजाला जागृत करण्यात यशस्वी ठरते.
संदर्भ -
1... चिमटा-6869.....दैनिक पुण्यनगरी
वर्ष -19वे.....21जुलै2023
2....मराठी वात्रटिका आणि लोकप्रबोधन, साहित्यिक संदर्भ (मराठी विश्वकोश)
3.....सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील ग्रोकायन आणि दैनिक वात्रटिका संबंधित माहिती.
4. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती
https://suryakantdolase.blogspot.com
---------------------------------
विशेष सूचना:
तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न... सुधारणा किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!
आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक ग्रोक.कॉम
इथे जाऊन करू शकता.
यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .
https://grokaayan.blogspot.com
दैनिक वात्रटिका
27 ऑगस्ट 2026
No comments:
Post a Comment