*Il ग्रोकायन-209 ll*
विरोधी पक्षात बसल्याशिवाय,शेतकरी कुणाला आठवत नाही !
कळवळ्याचे नाटक,त्याशिवाय कुणी वठवत नाही !!
ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे *grok* या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...
म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....
सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..
मराठी साहित्यातील ..
एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...
आजची वात्रटिका
-----------------------------------
नाटकी कळवळा
ज्याला त्याला वाटते
शेतकरी भोळा आणि खुळा असतो.
सत्तेवर कुणीही असो,
विरोधकांनाच त्यांचा लळा असतो.
विरोधी पक्षात बसल्याशिवाय
शेतकरी कुणाला आठवत नाही !
कळवळ्याचे नाटक
त्याशिवाय कुणी वठवत नाही !!
-सूर्यकांत डोळसे,पाटोदा(बीड)
मोबाईल-9923847269
--------------------------
फेरफटका-6104
दै.झुंजार नेता
29डिसेंबर 2016
---------------------------------
ही वात्रटिका शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर आणि दुःखांवर राजकारण करणाऱ्या राजकीय पक्षांच्या नाटकी भूमिकेवर भाष्य करणारी आहे. ती दाखवते की, सत्तेवर असताना राजकीय पक्ष शेतकऱ्यांच्या समस्या सोडवण्यासाठी काहीही करत नाहीत, पण विरोधी पक्षात बसल्यावर ते शेतकऱ्यांच्या चळवळी उभारतात आणि कळवळ्याचे नाटक करतात. हे राजकीय पक्षांच्या दुहेरी मानसिकतेचे प्रतिबिंब आहे, ज्यात सत्ता गेल्यावरच शेतकऱ्यांना आठवतात आणि ते भोळे वाटणाऱ्या शेतकऱ्यांचा गैरफायदा घेतात.
सदरील वात्रटिकेचे पुढे मुद्देसूद समीक्षण केलेले आहे.
वात्रटिकेत सुचित केलेली विसंगती
आणि राजकीय वास्तव
वात्रटिकेत दाखवलेली विसंगती ही राजकीय पक्षांच्या दुहेरी भूमिकेची आहे, ज्यात सत्ताधारी असताना शेतकऱ्यांच्या दुःखाकडे दुर्लक्ष करणे आणि विरोधी पक्षात बसल्यावरच त्यांच्या चळवळी उभारणे किंवा कळवळ्याचे नाटक करणे ही आहे. ही विसंगती भारत आणि महाराष्ट्राच्या राजकीय इतिहासात अनेकदा दिसून येते, वात्रटिका प्रत्यक्षात कोणत्याही विशिष्ट राजकीय पक्षावरती टीका करीत नसली तरी ती त्या त्या राजकीय प्रवृत्तीची सूचकता आपल्या शब्दा शब्दातून मांडताना दिसते. इथे वात्रटिकेत सत्ताधारी आणि विरोधक या दोन शब्दात सर्वच राजकीय पक्षांचा सूचकतेने समावेश केला गेलेला आहे हे आपण लक्षात घेतले पाहिजे. ज्यात पक्ष सत्तेच्या आहारी जाऊन शेतकरी हित सोडून देतात, पण सत्ता गेल्यावर त्याच मुद्द्यांवर जागृती निर्माण करतात. हे केवळ मतांच्या राजकारणासाठी असते, ज्यामुळे शेतकऱ्यांचे खरे प्रश्न कधीच सोडवले जात नाहीत.भारत स्तरावर ही विसंगती स्पष्टपणे २०२०-२१ च्या शेतकरी आंदोलनात दिसते. भारतीय जनता पक्षाच्या (भाजप) नेतृत्वाखालील केंद्र सरकारने तीन शेतकरी कायदे आणले, जे कथितपणे शेतकऱ्यांच्या हितासाठी होते, पण शेतकऱ्यांनी त्याला काळे कायदे म्हणून विरोध केला आणि दिल्ली सरहद्दीवर वर्षभर आंदोलन केले. सत्ताधारी भाजपने हे कायदे रद्द करण्यास नकार दिला आणि शेतकऱ्यांना दडपशाही केली, ज्यात शेकडो शेतकरी शहीद झाले. मात्र, याच भाजपने महाराष्ट्रात २०१४-१९ मध्ये सत्तेत असताना शेतकरी कर्जमाफीची घोषणा केली पण पूर्णपणे अंमलात आणली नाही, आणि शेतकरी आत्महत्या वाढत्या असतानाही उद्योगप्राधान्य धोरण राबवले. आता, जेव्हा भाजप केंद्रात सत्तेत आहे, तेव्हा विरोधी पक्ष असलेल्या काँग्रेसने हे आंदोलन समर्थन दिले आणि शेतकरी हक्कांसाठी मोर्चे काढले. पण काँग्रेसने स्वतः २००४-१४ मध्ये केंद्रात सत्तेत असताना शेतकरी कर्जमाफीची मोठी घोषणा केली होती, तरीही लाखो शेतकऱ्यांना ती मिळाली नाही आणि ग्रामीण संकट वाढले. ही विसंगती दाखवते की, सत्तेत असताना पक्ष धोरणे उद्योग-व्यापाराला प्राधान्य देतात, तर विरोधात बसल्यावर शेतकरी चळवळींचा वापर मतांसाठी करतात.महाराष्ट्रात ही विसंगती अजूनही जास्त स्पष्ट आहे, विशेषतः २०१८ च्या शेतकरी मोर्च्यात. त्या वेळी काँग्रेस-राष्ट्रवादी काँग्रेस-शिवसेना यांच्या महायुती सरकार सत्तेत होते, पण शेतकरी कर्जमाफी, हमीभाव आणि पाणीटंचाईच्या मुद्द्यांवर मोठा मोर्चा मुंबईकडे निघाला. सत्ताधारी पक्षांनी शेतकऱ्यांच्या मागण्यांकडे दुर्लक्ष केले आणि मोर्च्याला पोलिस बंदोबस्त लावला, ज्यात शेतकऱ्यांवर लाठीचार्ज झाला. राष्ट्रवादी काँग्रेसचे नेते शरद पवार हे शेतकरी नेते म्हणून ओळखले जातात, पण सत्तेत असताना त्यांनी कर्जमाफी पूर्ण केली नाही आणि शेतकरी आत्महत्या रोखल्या नाहीत. मात्र, २०१९ मध्ये भाजप-शिवसेना सरकार सत्तेत आल्यावर, राष्ट्रवादी विरोधात बसली आणि शेतकरी मुद्द्यांवर चळवळी उभ्या केल्या, जसे २०२१ मध्ये भाजपच्या शेतकरी कायद्यांविरोधात मोर्चे. दुसरीकडे, भाजपने २०१४-१९ मध्ये सत्तेत असताना विदर्भ आणि मराठवाड्यातील शेतकरी संकटाकडे दुर्लक्ष केले, ज्यात सोयाबीन उत्पादक शेतकऱ्यांना योग्य भाव न मिळाल्याने २०१५ मध्ये मोठे आंदोलन झाले, पण फडणवीस सरकारने केवळ घोषणांपुरते मर्यादित ठेवले. आता २०२४ च्या विधानसभा निवडणुकीत शेतकरी मुद्दे बाजूला पडले, आणि २०२५ मध्ये महाराष्ट्र विधानसभेत विरोधी पक्षांनी शेतकरी संकटावर वॉकआऊट केले, ज्यात सोयाबीन खरेदीतील अनियमिततेवर भाष्य केले, पण सत्ताधारी महायुतीने त्याला दुर्लक्ष केले. शिवसेनेनेही ही विसंगती दाखवली; १९९५-२०१९ पर्यंत सत्तेत असताना शेतकरी हिताकडे कमी लक्ष दिले, पण २०२२ मध्ये उद्धव ठाकरे गट विरोधात बसल्यावर शेतकरी चळवळींना समर्थन दिले.या उदाहरणांमधून स्पष्ट होते की, राजकीय पक्ष सत्तेच्या लालसेत शेतकऱ्यांना भोळे समजून वापरतात. सत्तेत असताना धोरणे उद्योगांना फायदेशीर ठेवतात, जसे कर्जमाफी अपूर्ण राहणे किंवा कायदे शेतकऱ्यांविरोधी असणे, आणि विरोधात बसल्यावरच चळवळी उभारतात जेणेकरून मत मिळवता येतील. ही विसंगती शेतकऱ्यांच्या खऱ्या न्यायापासून दूर ठेवते आणि राजकारणाला नाट्यमय बनवते. काही काही शेतकरी नेते प्रत्यक्षात सरकारमध्ये सामील असताना देखील त्यांनी शेतकऱ्यांचे प्रश्न नीट हाताळले नाहीत हे आपल्या लक्षात येते. मात्र सत्तेपासून दूर होताच हे शेतकरी नेते शेतकऱ्यांसाठी आंदोलन मोर्चा आणि लढे उभारताना आपल्याला दिसतात.
वात्रटिकेच्या प्रत्येक कडव्याचा अर्थ
पहिले कडवे
वात्रटिकेच्या पहिल्या कडव्याचा अर्थ असा होतो. पहिली ओळ ज्याला त्याला वाटते म्हणजे सर्वसामान्य लोकांना किंवा राजकीय नेत्यांना वाटते, दुसरी ओळ शेतकरी भोळा आणि खुळा असतो म्हणजे शेतकरी साधे, भुलगडबड आणि मूर्ख असतात अशी धारणा आहे. तिसरी ओळ सत्तेवर कुणीही असो म्हणजे कोणतीही सत्ता असो, चतुर्थ ओळ विरोधकांनाच त्यांचा लळा असतो म्हणजे शेतकऱ्यांचा फायदा फक्त विरोधकांना होतो किंवा विरोधकांनाच शेतकऱ्यांवर प्रेम वाटते. हा कडवा राजकीय नेत्यांच्या दृष्टीकोनातून शेतकऱ्यांना भोळे समजण्याची आणि सत्ताधाऱ्यांना शेतकऱ्यांकडे दुर्लक्ष करण्याची प्रवृत्ती उघड करतो.
दुसरे कडून
वात्रटिकेच्या दुसऱ्या कडव्याचा अर्थ असा होतो. पहिली ओळ विरोधी पक्षात बसल्याशिवाय म्हणजे विरोधी पक्षात बसण्याशिवाय, दुसरी ओळ शेतकरी कुणाला आठवत नाही म्हणजे शेतकरी कुणालाही आठवत नाहीत. तिसरी ओळ कळवळ्याचे नाटक म्हणजे दुःखाची किंवा सहानुभूतीची नाट्यमय भूमिका, चतुर्थ ओळ त्याशिवाय कुणी वठवत नाही म्हणजे त्याशिवाय कोणीही असे नाटक करत नाही. हा कडवा स्पष्टपणे राजकीय पक्षांच्या नाटकी कळवळ्यावर टीका करतो, ज्यात सत्ताधारी असताना शेतकऱ्यांकडे दुर्लक्ष आणि विरोधात बसल्यावरच चळवळी उभारणे हे नाटकच आहे.
वात्रटिकेची भाषा
वात्रटिकेच्या भाषेवर समीक्षण करताना तिची साधी, बोलचालची आणि प्रभावी भाषा लक्षात येते. वात्रटिकाकाराने सामान्य मराठी भाषेचा वापर केला आहे, ज्यात शेतकरी आणि राजकीय नेत्यांच्या दैनंदिन बोलण्यातील शब्दांचा समावेश आहे, उदा. भोळा, खुळा, लळा, कळवळा, नाटक, वठवत नाही असे शब्द सामान्य लोकांना परिचित आणि पटकन समजणारे आहेत. ही भाषा जटिल व्याकरण किंवा संस्कृतनिष्ठ शब्दांऐवजी खणखणीत आणि थेट आहे, ज्यामुळे वात्रटिकेचा संदेश पटकन पोहोचतो. तथापि, काही ठिकाणी वाक्यरचना अतिशय संक्षिप्त आहे, जसे ज्याला त्याला वाटते ही ओळ, जी सामान्य म्हणीप्रमाणे सुरू होते पण अपूर्ण वाटते, तरीही ती प्रभावी आहे कारण ती वाचकाच्या मनात प्रश्न निर्माण करते. भाषेत लयबद्धता आहे, ज्यात प्रत्येक ओळीचा शेवट मजबूत शब्दाने येतो, जसे असतो, असतो, नाही, नाही, ज्यामुळे वाचताना संगीतमय अनुभव मिळतो. वात्रटिकाकाराने स्थानिक बोलीचा स्पर्श दिला आहे, उदा. वठवत नाही हा शब्द बीड जिल्ह्यातील बोलचालीप्रमाणे, ज्यामुळे वात्रटिका स्थानिक वाचकांना जवळची वाटते. एकंदरीत, भाषा साधी असली तरी तिच्यातून राजकीय व्यंग्याची तीक्ष्णता येते, जी वाचकाला विचार करायला भाग पाडते. मात्र, काही शब्दांची पुनरावृत्ती, जसे नाही दोनदा, ही जाणीवपूर्वक आहे की अनावश्यक वाटू शकते, तरीही ती भावनिक जोर वाढवते. ही भाषा वात्रटिकेच्या उद्देशाला पूर्णपणे अनुरूप आहे, कारण ती शेतकऱ्यांच्या साधेपणाला प्रतिबिंबित करते आणि राजकीय नेत्यांच्या खोटेपणाला उघड करते.
वात्रटिकेची शैली
वात्रटिकेच्या शैलीवर समीक्षण करताना तिची व्यंग्यपूर्ण आणि काव्यात्मक शैली दिसते. वात्रटिकाकाराने दोन कडव्यांच्या संक्षिप्त रचनेतून मुद्दा मांडला आहे, ज्यात प्रत्येक कडवा स्वतंत्र असूनही एकमेकांशी जोडलेला आहे, पहिले कडवे धारणेची ओळख करतो आणि दुसरे कडवे कृतीची टीका. ही शैली लोककाव्याच्या वात्रटिका परंपरेची आहे, ज्यात चार ओळींच्या कडव्यांतून सामाजिक मुद्दा मांडला जातो, आणि येथे तो राजकीय आहे. शैलीत लय आहे, ज्यात प्रत्येक ओळ सुमारे समान अक्षरसंख्येची आहे, जसे पहिल्या कडव्याच्या ओळी ५-६ अक्षरांच्या, ज्यामुळे वाचताना गती येते आणि नाटकीपणा वाढतो. व्यंग्याची शैली थेट आहे, ज्यात प्रश्नात्मक ओळी, उदा. शेतकरी कुणाला आठवत नाही, वाचकाला प्रत्यक्ष संबोधित करतात आणि त्याला सहभागी करतात. वात्रटिकाकाराने नाटक हा शब्द वारंवार वापरून शैलीला नाट्यमय केले आहे, ज्यामुळे संपूर्ण वात्रटिका एक छोटेसे नाटक वाटते. तथापि, शैली अतिशय संक्षिप्त असल्याने काही वाचकांना अपूर्ण वाटू शकते, कारण उदाहरणे किंवा विस्तार नाही, पण हीच संक्षिप्तता तिची ताकद आहे, कारण ती मुद्दा पटकन मारते. एकंदरीत, शैली पारंपरिक वात्रटिकेची असूनही आधुनिक राजकीय संदर्भातून ताजेपणा आणते, आणि ती वाचकाच्या मनात दीर्घकाळ टिकते.
साधक बाधक चर्चा
साधक
वात्रटिकेच्या साधक बाधकांवर चर्चा करताना साधक म्हणजे तिची तीक्ष्ण व्यंग्यशक्ती आणि सामान्य वाचकाशी जोडलेलेपण. साधक म्हणून, वात्रटिका राजकीय पक्षांच्या दुहेरी भूमिकेला इतक्या सोप्या शब्दांत उघड करते की, शेतकरी वाचक पटकन स्वीकारतो आणि राजकीय नेत्यांवर प्रश्न उपस्थित करतो, ज्यामुळे तिचा सामाजिक प्रभाव वाढतो. तसेच, स्थानिक संदर्भ, जसे बीड जिल्हा, वात्रटिकेला प्रादेशिक महत्त्व देते आणि शेतकरी चळवळींशी जोडते. वात्रटिकाकाराने मोबाईल क्रमांक दिल्याने ती वैयक्तिक वाटते आणि वाचकांशी संवाद साधते.
बाधक
बाधक म्हणजे तिची अतिसंक्षिप्तता, जी काही वाचकांना अपुर्या वाटू शकते, कारण राजकीय पक्षांची नावे किंवा विशिष्ट उदाहरणे नसल्याने ती सामान्यिकृत वाटते आणि खोलवर जाऊ शकत नाही. दुसरे बाधक म्हणजे भाषेतील काही ओळींची जडता, जसे विरोधकांनाच त्यांचा लळा असतो ही ओळ, जी पहिल्यांदा वाचताना अस्पष्ट वाटू शकते, आणि यामुळे शहरी वाचकांना पटकन न समजणे शक्य आहे. तरीही, साधकांची संख्या जास्त आहे, कारण तिचा मुख्य उद्देश जागृती आहे, जो ती यशस्वीपणे साध्य करते, आणि बाधकेही तिच्या संक्षिप्त स्वरूपामुळे सहन करता येणारे आहेत.
निष्कर्ष
ही वात्रटिका एक प्रभावी राजकीय व्यंग्य आहे, जी शेतकऱ्यांच्या शोषणावर भाष्य करून समाजात जागृती निर्माण करते. वात्रटिकाकाराने साध्या भाषेत आणि शैलीतून केलेली टीका दीर्घकाळ टिकेल, आणि ती राजकीय पक्षांना विचार करण्यास भाग पाडेल. एकंदरीत, तिचे महत्त्व सामाजिक न्यायाच्या दृष्टीने मोठे आहे.
संदर्भ
1... फेरफटका-6104...दै.झुंजार नेता
29डिसेंबर 2016
2....मराठी वात्रटिका आणि लोकप्रबोधन, साहित्यिक संदर्भ (मराठी विश्वकोश)
3.....सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील ग्रोकायन आणि दैनिक वात्रटिका संबंधित माहिती.
4.... मराठी वात्रटिका मधील दिवाळी
5.. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती
https://suryakantdolase.blogspot.com
----------------------------------
विशेष सूचना:
तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!
आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक ग्रोक.कॉम
इथे जाऊन करू शकता.
यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .
https://grokaayan.blogspot.com
30ऑक्टोबर 2025
