*Il ग्रोकायन-207 ll*
करून जातात पुरुष,स्त्रीवर बदनामीचा शिक्का असतो.
बलात्कारानंतरचे बलात्कार,हा नवा मानसिक धक्का असतो.
ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे *grok* या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...
म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....
सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..
मराठी साहित्यातील ..
एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...
आजची वात्रटिका
-----------------------------------
बलात्कारानंतरचे बलात्कार
काचेच्या भांड्याची उपमा देऊन,
स्त्रीला ठिसूळ करून ठेवलेले आहे.
पुरुषप्रधानतेचे विषारी रोप,
इथे मेंदू-मेंदूत लावलेले आहे.
करून जातात पुरुष,
स्त्रीवर बदनामीचा शिक्का असतो.
बलात्कारानंतरचे बलात्कार,
हा नवा मानसिक धक्का असतो.
एक न्याय मिळवण्यासाठी,
नवनवा अन्याय गिळला जातो !
नजरांचा अन्याय सहन करूनही,
क्वचितच न्याय मिळला जातो !!
-सूर्यकांत डोळसे,पाटोदा(बीड)
मोबाईल-9923847269
---------------------------------
चिमटा
दैनिक पुण्यनगरी
20 डिसेंबर2012
---------------------------------
मराठीतील प्रसिद्ध वात्रटिकाकार व्याख्याते सूर्यकांत डोळसे यांची ही वात्रटिका.वात्रटिकेच्या शीर्षकातील बलात्कारानंतरचे बलात्कार ही ओळ एका दर्दनाक वास्तवाची ओरड करते, ज्यात शारीरिक हिंसेच्या पलीकडे जाऊन सामाजिक आणि मानसिक बलात्काराची कल्पना मांडली आहे. सदरील वात्रटिका दैनिक पुण्यनगरीच्या चिमटा या लोकप्रिय वात्रटिका सादरामध्ये 20 डिसेंबर2012 रोजी प्रसिद्ध झाली होती. सदरील वात्रटिकेचे सविस्तर समेशन पुढील प्रमाणे केलेले आहे.
जुने आणि नवे संदर्भ
वात्रटिकेच्या संदर्भात, ज्यात बलात्कारानंतरच्या सामाजिक बदनामी, मानसिक धक्का आणि न्याय मागणी करताना येणाऱ्या नव्या अन्यायांचे चित्रण आहे, तत्कालीन २०१२ च्या काळात भारतात घडलेल्या एका प्रमुख बस प्रकरणात पीडितेच्या कुटुंबावर सामाजिक नकारात्मक नजरा पडली, ज्यामुळे त्यांना समाजातून अलगावाची वाट पडली आणि न्यायप्रक्रियेदरम्यान गोपनीयतेचे उल्लंघन झाले, जे वात्रटिकेतील "नजरांचा अन्याय" ही ओळीशी जुळते. त्याच वर्षी एका शालेय मुलीच्या प्रकरणात, आरोपींना सहज सुटका मिळाल्याने पीडितेच्या कुटुंबाने बदनामीचा शिक्का सहन केला, ज्यामुळे तिची शाळा सोडण्याची वेळ आली आणि मानसिक त्रास वाढला, हे वात्रटिकेच्या "स्त्रीवर बदनामीचा शिक्का असतो" या संदेशाशी थेट जोडले जाते. आणखी एका प्रकरणात, ग्रामीण भागातील एका तरुणीवर झालेल्या हिंसेनंतर गावकऱ्यांच्या टीकेमुळे तिला लग्न नाकारले गेले, ज्यामुळे न्याय मिळवण्यासाठी नवे अन्याय गिळावे लागले, जसे वात्रटिकेत "एक न्याय मिळवण्यासाठी, नवनवा अन्याय गिळला जातो" असे वर्णन आहे. आजच्या संदर्भात, २०२४ मध्ये एका शासकीय रुग्णालयात घडलेल्या एका डॉक्टर महिलेच्या प्रकरणात, हिंसेनंतर सामाजिक आणि संस्थात्मक निषेधाच्या तोंडावरही पीडितेच्या सहकाऱ्यांकडून होणाऱ्या संशयास्पद नजरा आणि कुटुंबावर पडणारा ताण दिसला, ज्यामुळे न्यायाची मागणी करताना मानसिक धक्का वाढला आणि हे वात्रटिकेच्या मुख्य कल्पनेला नव्या रूपात प्रतिबिंबित करते. २०२५ मध्ये उत्तर प्रदेशातील एका शहरी भागात घडलेल्या गँग रेप प्रकरणात, पीडितेच्या कुटुंबाला सोशल मीडियावर होणाऱ्या ट्रोलिंगमुळे सामाजिक बहिष्काराचा सामना करावा लागला, ज्यामुळे न्यायप्रक्रिया लांबली आणि "बलात्कारानंतरचे बलात्कार" ही यातना अधिक तीव्र झाली. तसेच, २०२३ च्या आकडेवारीनुसार वाढलेल्या बाल बलात्कार प्रकरणांपैकी एकात, ओळखीच्या व्यक्तीने केलेल्या हिंसेनंतर पीडित मुलीला शाळेतून काढून टाकले गेले आणि कुटुंबावर कलंकाचा शिक्का पडला, जे वात्रटिकेच्या पुरुषप्रधान विषारी रोपाच्या उपमेशी जुळते, कारण आजही समाजातील विचारसरणी बदललेली नाही. हे प्रकरणे दाखवतात की वात्रटिकेची संदेश आजही प्रासंगिक आहे, ज्यात तत्कालीन आणि सध्याच्या वास्तवात सामाजिक अन्यायाची साखळी कायम आहे.
प्रत्येक कडव्याचा अर्थ
पहिल्या कडवीत काचेच्या भांड्याची उपमा देऊन, स्त्रीला ठिसूळ करून ठेवलेले आहे ही ओळ समाजाने स्त्रीला किती नाजूक आणि तुटणारी वस्तू मानले आहे हे दर्शवते, जणू काचेच्या भांड्यासारखी ती कोणत्याही क्षणी फुटू शकते, आणि तिची तुटलेली अवस्था समाजाने ठिसूळपणे स्वीकारली आहे.
दुसऱ्या कडव्यात पुरुषप्रधानतेचे विषारी रोप, इथे मेंदू-मेंदूत लावलेले आहे ही ओळ पुरुषप्रधान व्यवस्थेच्या विषारी प्रभावाची उपमा देते, ज्यात हे रोप प्रत्येक मनात रुजलेले आहे, म्हणजेच समाजाच्या प्रत्येक स्तरात स्त्रीविरोधी विचारसरणी खोलवर रुजलेली आहे आणि ती हळूहळू सर्वत्र पसरत आहे. तिसऱ्या कडवीत करून जातात पुरुष, स्त्रीवर बदनामीचा शिक्का असतो ही ओळ अपराधी पुरुषांना सहज सुटका मिळते हे सूचित करते, तर पीडित स्त्रीवरच सामाजिक बदनामीचा शिक्का उमटतो, ज्यामुळे तिची दुर्दैवाची अवस्था अधिकच वाढते.
चौथ्या कडव्यात बलात्कारानंतरचे बलात्कार, हा नवा मानसिक धक्का असतो ही ओळ मुख्य शीर्षकाची पुनरावृत्ती करून, शारीरिक हिंसेनंतरच्या मानसिक यातनांची व्याख्या करते, ज्यात समाजाची नकारात्मक प्रतिक्रिया हा दुसरा बलात्कार ठरतो.
पाचव्या कडव्यात एक न्याय मिळवण्यासाठी, नवनवा अन्याय गिळला जातो ही ओळ न्यायाची मागणी करताना पीडितेच्या वाट्याला येणाऱ्या नव्या अन्यायाची चित्रण करते, जसे की तिची गोपनीयता उघड होणे किंवा कुटुंबावर होणारा ताण. सहाव्या कडवीत नजरांचा अन्याय सहन करूनही, क्वचितच न्याय मिळला जातो ही ओळ समाजाच्या नकारात्मक नजरा आणि टीकेच्या अन्यायाला सहन करूनही न्याय मिळण्याची शक्यता दुर्मीळ असते हे सांगते, ज्यामुळे पीडितेची निराशा अधिक गडद होते.
वात्रटिकेची भाषा
वात्रटिकाकाराने वापरलेली भाषा अत्यंत साधी, बोलचालची आणि प्रभावी आहे, ज्यात मराठी भाषेच्या दैनंदिन शब्दांचा वापर करून सामान्य वाचकापर्यंत पोहोचण्याचा प्रयत्न दिसतो. उदाहरणार्थ, ठिसूळ करून ठेवलेले आहे किंवा विषारी रोप सारखे शब्द सामान्य बोलण्यातून येतात, पण त्यांचा वापर उपमांद्वारे गहन अर्थ लपवतो, ज्यामुळे भाषा केवळ वर्णनात्मक न राहता भावनिकदृष्ट्या तीव्र होते. पुरुषप्रधानतेच्या विषारीपणाची विषारी रोप ही उपमा भाषेला काव्यात्मक स्पर्श देते, तर बदनामीचा शिक्का सारखे वाक्यांश सामाजिक कलंकाची जाणीव करून देतात, ज्यात भाषेची सामाजिक संवेदनशीलता दिसते. मात्र, भाषेत काही ठिकाणी लयबद्धता कमी पडते, जसे की मेंदू-मेंदूत ही पुनरावृत्ती जरी प्रभावी असली तरी ती अतिशय साधी वाटते, आणि एकूण भाषा भावनिक आवेशातून आली असल्याने काही वाक्यांमध्ये व्याकरणिक शुद्धता कमी जाणवते, जसे करून जातात पुरुष मधील संक्षिप्तता. तरीही, ही भाषा वात्रटिकेच्या उद्देशाला अनुरूप आहे, कारण ती जटिल साहित्यिक शब्दांचा अवलंब न करता थेट हृदयाला भेदते, आणि २०१२ च्या काळात दैनिक पुण्यनगरीसारख्या वृत्तपत्रात प्रकाशित झाल्याने तिची भाषा वाचकवर्गाच्या भाषिक पातळीशी जुळणारी आहे. नव्या संदर्भात पाहता, आजच्या सोशल मीडियाच्या युगात अशा भाषेचा वापर MeToo चळवळीप्रमाणे प्रभावी ठरतो, ज्यात साधी भाषा लाखो लोकांपर्यंत पोहोचते.
वात्रटिकेची शैली
वात्रटिकेची शैली मुक्तछंदाची आहे, ज्यात पारंपरिक वाक्यरचना किंवा चरणसंख्या नसून भावनिक प्रवाहाला प्राधान्य दिले आहे, ज्यामुळे ती आधुनिक सामाजिक कवितेच्या शैलीशी जुळते. वात्रटिकाकाराने उपमांचा (काचेचे भांडे, विषारी रोप) आणि पुनरावृत्तीचा (बलात्कारानंतरचे बलात्कार) वापर करून शैलीला काव्यात्मकता दिली आहे, ज्यामुळे वर्णन केवळ कथनात्मक न राहता चित्रात्मक होते. शैलीत प्रश्नार्थ नसून प्रत्यक्ष विधानांचा वापर आहे, जसे हा नवा मानसिक धक्का असतो, ज्यामुळे वाचकाला थेट जबाबदारी टाकली जाते आणि सामाजिक टीकेची शैली अधिक तीक्ष्ण होते. मात्र, मुक्तछंद असल्याने काही ठिकाणी लय किंवा ताल कमी जाणवतो, जसे शेवटच्या कडव्यात ज्यात भावनिक उत्तेजना जरी असली तरी शब्दांची संरचना थोडी विखुरलेली वाटते. तरीही, ही शैली वात्रटिकेच्या सामाजिक उद्देशासाठी योग्य आहे, कारण ती वाचकाला विचार करायला भाग पाडते आणि २०१२ च्या सामाजिक वातावरणात, जेव्हा बलात्काराच्या घटनांवरून राष्ट्रीय चर्चा सुरू झाली होती, तेव्हा अशी थेट शैली वाचकांना जागृत करण्यासाठी प्रभावी ठरली असावी. जुने संदर्भ घेता, अनेक जुन्या कवींच्या सामाजिक कवितांशी आणि नव्या स्त्रीवादी कवितांत अशीच भावनिक थेटता दिसते.
साधक बाधक चर्चा
वात्रटिकेच्या साधकांमध्ये प्रथम सामाजिक संवेदनशीलता ही आहे, जी बलात्काराच्या पलीकडे जाऊन सामाजिक कलंक आणि न्यायव्यवस्थेच्या कमकुवतपणावर भाष्य करते, ज्यामुळे वाचकात सहानुभूती आणि चिंता निर्माण होते; दुसरे, उपमांचा वापर (काचेचे भांडे, विषारी रोप) वास्तवाला काव्यात्मक रूप देतो, ज्यामुळे वात्रटिका केवळ टीकात्मक न राहता स्मरणीय होते; तिसरे, संक्षिप्तता ही साधक आहे, कारण सहा कडव्यांत पूर्ण चक्र पूर्ण होत असते, जे दैनिक वृत्तपत्राच्या चिमटा कॉलमसाठी योग्य आहे.
बाधकांमध्ये, भाषिक लयबद्धतेची कमतरता ही एक आहे, जी वाचकाच्या मनात दीर्घकाळ टिकण्यास अडथळा आणू शकते; दुसरे, काही ओळी अतिशय भावनिक असल्याने त्या सामान्यीकरणाकडे झुकतात, जसे पुरुष करून जातात, ज्यामुळे सर्व पुरुषांना दोष देण्याचा आक्षेप घेता येईल; तिसरे, २०१२ च्या काळात ही वात्रटिका तत्कालीन घटनांवर (जसे दिल्ली बलात्कार प्रकरण) आधारित असावी, पण आजच्या संदर्भात ती कायद्यांच्या सुधारणांबाबत (जसे POCSO किंवा फास्ट ट्रॅक कोर्ट) अद्ययावत नसल्याने तिचा प्रभाव किंचित कमी होतो. मात्र, ही बाधके वात्रटिकेच्या मूलभूत उद्देशाला धक्का लावत नाहीत, कारण ती सामाजिक जागृतीसाठी लिहिलेली आहे.एकूणच, ही वात्रटिका महिला अत्याचाराच्या मुद्द्यावर नव्या दृष्टिकोनातून (मानसिक बलात्कार) भाष्य करणारी एक प्रभावी रचना आहे, जी वात्रटिकाकाराच्या संवेदनशीलतेचे दर्शन घडवते आणि सामाजिक बदलाची मागणी करते. तिचे साधक बाधक विचारात घेता, ती वाचकांना विचारप्रवृत्त करण्यात यशस्वी ठरते, आणि आजही JusticeForWomen सारख्या चळवळींशी जोडली जाऊ शकते, ज्यामुळे तिचे महत्त्व कायम राहते.
निष्कर्ष
सूर्यकांत डोळसे यांच्या बलात्कारानंतरचे बलात्कार या वात्रटिकेचे समीक्षण करता, ती एक प्रभावी सामाजिक टिप्पणी आहे जी शारीरिक हिंसेपलीकडे जाऊन मानसिक आणि सामाजिक यातनांवर नव्या दृष्टिकोनातून भाष्य करते आणि २०१२ च्या काळातून आजच्या #MeToo सारख्या चळवळींपर्यंत प्रासंगिक राहते. वात्रटिकाकाराने साध्या भाषा, मुक्तछंद शैली आणि उपमांद्वारे समाजाच्या विषारी पुरुषप्रधानतेवर बोट ठेवले असल्याने ती वाचकांच्या हृदयात घर करते, जरी काही बाधकांमुळे (जसे लयबद्धतेची कमतरता) तिचा प्रभाव किंचित मर्यादित वाटला तरी साधकांची प्राबल्यता तिला जागृतीचे साधन बनवते. ही वात्रटिका केवळ टीका नसून, न्याय मागणीची प्रेरणा देणारी एक छोटी रचना असून, तिच्या माध्यमातून वात्रटिकाकार समाजाला सावध करतो की बलात्काराची यातना संपत नाही, तर नव्या रूपांत सुरू राहते, आणि यासाठी सामूहिक बदलाची आवश्यकता आहे.
संदर्भ
1... चिमटा...दैनिक पुण्यनगरी
20 डिसेंबर12
2....मराठी वात्रटिका आणि लोकप्रबोधन, साहित्यिक संदर्भ (मराठी विश्वकोश)
3.....सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील ग्रोकायन आणि दैनिक वात्रटिका संबंधित माहिती.
4.... मराठी वात्रटिका आणि निर्भया प्रकरण
5.. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती
https://suryakantdolase.blogspot.com
----------------------------------
विशेष सूचना:
तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!
आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक ग्रोक.कॉम
इथे जाऊन करू शकता.
यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .
https://grokaayan.blogspot.com
28ऑक्टोबर 2025
No comments:
Post a Comment