ग्रोकायन-358
..............................
दुबार काय, तिबार पेरा
दुर्दैवाचा फास सुटला पाहिजे!
पिकाच्या दाण्यादाण्यातून
आता सुरुंग फुटला पाहिजे!!
ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे *grok* या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...
म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....
सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..
मराठी साहित्यातील ..
एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...
आजची वात्रटिका
------------------------------
दुबार पेरणी
मातीमध्ये पुरूनसुद्धा
काही शिल्लक उरावे लागते.
आभाळमाया आटली की,
पुन्हा एकदा पेरावे लागते.
कधी अस्मानाची,
कधी सुलतानाची करणी असते.
कधी वांझोटय़ा बियाणांमुळे
दुबाराची पेरणी असते.
दुबार काय, तिबार पेरा
दुर्दैवाचा फास सुटला पाहिजे!
पिकाच्या दाण्यादाण्यातून
आता सुरुंग फुटला पाहिजे!!
-सूर्यकांत डोळसे,पाटोदा(बीड)
मोबाईल-9923847269
-----------------------------------------
चिमटा-2670
दैनिक पुण्यनगरी
27जुलै2011
----------------------------------
दुबार पेरणी ही वात्रटिका शेतकऱ्यांच्या जीवनातील संघर्ष आणि नैसर्गिक तथा धोरणात्मक अडचणींवर भाष्य करणारी एक प्रभावी रचना आहे. मराठीतील प्रसिद्ध वात्रटिकाकार व्याख्याते सूर्यकांत डोळसे यांनी शेतकऱ्यांच्या पदरी येणाऱ्या संकटांना मातीमध्ये पुरलेल्या बियाण्यांच्या रूपकातून मांडले आहे. सदरील वात्रटिका दैनिक पुण्यनगरीच्या चिमटा या वात्रटिका सदरामध्ये 27 जुलै 2011 रोजी प्रसिद्ध झालेली आहे. या वात्रटिकेचे सविस्तर समीक्षण पुढे करून दिले आहे.
प्रत्येक कडव्याचा सविस्तर अर्थ
पहिले कडवे
पहिल्या कडव्यात वात्रटिकाकार सांगतात की मातीमध्ये बियाणे पुरल्यानंतरही काही शिल्लक ठेवावे लागते कारण आभाळमाया म्हणजे पावसाची साथ आटली की पुन्हा एकदा पेरणी करावी लागते. यातून शेतकऱ्याला पहिल्या प्रयत्नात यश मिळाले तरी दुष्काळ किंवा अवकाळी पावसामुळे पुन्हा पेरावे लागते याचे दर्शन घडविले आहे.
दुसरे कडवे
दुसऱ्या कडव्यात वात्रटिकाकार विविध कारणे स्पष्ट करतात. कधी आकाशाची म्हणजे नैसर्गिक आपत्तीची करणी असते तर कधी सुलतानाची म्हणजे सत्ताधाऱ्यांच्या धोरणांची करणी असते. याशिवाय वांझोट्या (नकली किंवा खराब) बियाणांमुळेही दुबार पेरणी करावी लागते असे सांगून नैसर्गिक संकटे धोरणात्मक अपयश आणि निकृष्ट बियाणे यांचा समावेश केला आहे.
तिसरे कडवे
तिसऱ्या कडव्यात वात्रटिकाकार दुबार पेरणी एवढेच नव्हे तर तिबार पेरणीही करावी लागली तरी चालेल परंतु दुर्दैवाचा फास सुटला पाहिजे अशी आशा व्यक्त करतात. शेवटी पिकाच्या दाण्यादाण्यातून सुरुंग फुटला पाहिजे... त्याच्या सगळ्या दुःखाचा निचरा झाला पाहिजे असे म्हणून शेतकऱ्यांच्या मेहनतीला योग्य मोबदला मिळावा आणि उत्पन्नात भरभराट व्हावी याची अपेक्षा व्यक्त केली आहे.
वात्रटिकेची भाषा
सदरील वात्रटिका अत्यंत सरळ सरळ आणि शेतकऱ्यांच्या दैनंदिन बोलण्याशी जुळणारी आहे. मातीमध्ये पुरूनसुद्धा काही शिल्लक उरावे लागते या ओळीत शिल्लक शब्दाने अतिरिक्त सावधगिरी दर्शविली आहे. आभाळमाया आटली की हा शब्दप्रयोग अत्यंत कल्पक आहे कारण आभाळ हे आकाशाचे रूपक असून माया शब्दाने पावसाची अपेक्षा व्यक्त केली आहे. अस्मानाची आणि सुलतानाची करणी या ओळींमध्ये आकाश आणि सत्ता यांचा समान स्तरावर उल्लेख करून दोन्हींना समान जबाबदारी दाखविली आहे. वांझोट्या बियाणांमुळे हा शब्द वांझपणाच्या कल्पनेतून बियाण्यांची निकृष्टता स्पष्ट करतो. दुर्दैवाचा फास सुटला पाहिजे या ओळीत फास शब्दाने गळ्यात अडकलेल्या विपत्तीचे चित्रण केले आहे तर पिकाच्या दाण्यादाण्यातून सुरुंग फुटला पाहिजे या ओळीत सुरुंग शब्दाने स्फोटक उत्पादन वाढीची आशा व्यक्त केली आहे. एकूण भाषा ग्रामीण आणि शेतकरीवर्गीय अनुभवाशी निगडित असल्याने ती प्रभावी झाली आहे.
वात्रटिकेची शैली
वात्रटिकेची शैली समीक्षण केल्यास ती रूपकात्मक आणि संवादात्मक शैलीचा वापर करते. संपूर्ण वात्रटिका पेरणी या कृषी क्रियेवर आधारित रूपकातून उभी केली आहे. माती आभाळ बियाणे पेरणी दाणे सुरुंग हे सर्व शब्द कृषी क्षेत्राशी संबंधित आहेत ज्यामुळे शेतकऱ्यांना स्वतःचे जीवन प्रतिबिंबित झाल्यासारखे वाटते. त्रिपदी किंवा चौपदीसारखी लयबद्ध रचना असून शेवटच्या ओळींमध्ये उद्गारचिन्हांचा वापर करून भावनिक तीव्रता वाढविली आहे. वात्रटिकाकारांनी छोट्या छोट्या कडव्यात मुद्दे मांडल्याने शैली संक्षिप्त परंतु प्रभावी झाली आहे.
साधक बाधक चर्चा
साधक असे की वात्रटिका शेतकऱ्यांच्या वास्तविक समस्यांना स्पर्श करते आणि त्यांना लढण्याचे बळ देते. रूपकांचा वापर केल्याने वाचकांना सहजतेने अर्थ कळतो आणि सामाजिक जाणीव निर्माण होते. बाधक असे की काही ठिकाणी शब्दप्रयोग अतिशयोक्तीपूर्ण वाटू शकतात उदाहरणार्थ तिबार पेरा आणि सुरुंग फुटला पाहिजे यात अतिरेकी आशावाद दिसतो जो वास्तवात नेहमी साकार होत नाही. तसेच धोरणात्मक संकटांना सुलतानाची करणी असे सामान्यीकरण केल्याने विशिष्ट विश्लेषण कमी पडते. तरीही एकूण साधकच अधिक आहेत कारण वात्रटिका जनजागृती करणारी ठरते.
रस विचार
वात्रटिकेच्या रस विचाराची स्वतंत्र चर्चा केल्यास यात करुण रस प्रधान आहे. शेतकऱ्यांच्या वारंवार अपयश आणि पुनःप्रयत्नातून उद्भवणारी करुणा वाचकांच्या मनात निर्माण होते. याशिवाय वीर रसाचे दर्शनही घडते कारण दुर्दैवाचा फास सुटला पाहिजे आणि सुरुंग फुटला पाहिजे या ओळींमधून संघर्ष करण्याची आणि विजय मिळवण्याची प्रेरणा मिळते. शांत रसाचेही सूक्ष्म दर्शन आहे कारण शेवटी पिकाच्या भरभराटीची शांत आशा व्यक्त केली आहे. रसांची सांगड चांगली बसल्याने वात्रटिका भावनिकदृष्ट्या समृद्ध झाली आहे.
निष्कर्ष
दुबार पेरणी ही वात्रटिका शेतकऱ्यांच्या जीवनातील चक्रीय संकटांना रूपकात्मक भाषेत मांडणारी एक उत्कृष्ट रचना आहे. वात्रटिकाकार सूर्यकांत डोळसे यांनी शेतकरी समाजाच्या वेदना आणि आशा यांना प्रभावी शब्दांत व्यक्त केले आहे. भाषा शैली आणि रस यांचा समन्वय उत्तम प्रकारे साधल्याने ही वात्रटिका केवळ साहित्यिक मूल्य नसून सामाजिक मूल्यही धारण करते. आजही शेतकऱ्यांना नैसर्गिक आणि धोरणात्मक संकटांचा सामना करावा लागत असल्याने ही वात्रटिका कालबाह्य झालेली नाही उलट अधिक प्रासंगिक ठरते. वात्रटिकाकारांचे हे योगदान शेतकरी साहित्यात मोलाचे आहे आणि भविष्यातही अशा रचना शेतकऱ्यांना उभारी देण्यासाठी प्रेरणादायी ठरतील.
संदर्भ -
1... चिमटा-2670......दैनिक पुण्यनगरी
27जुलै2011
2....मराठी वात्रटिका आणि लोकप्रबोधन, साहित्यिक संदर्भ (मराठी विश्वकोश)
3.....सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील ग्रोकायन आणि दैनिक वात्रटिका संबंधित माहिती.
4. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती
https://suryakantdolase.blogspot.com
---------------------------------
विशेष सूचना:
तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न... सुधारणा किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!
आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक ग्रोक.कॉम
इथे जाऊन करू शकता.
यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .
https://grokaayan.blogspot.com
दैनिक वात्रटिका
2 जुलै 2026
No comments:
Post a Comment