Il ग्रोकायन-208 ll.....तिंबवले आणि आंबवले तरी,अनारसे खसखस पिकवत असतात.नावात काहीच नसते, हे शंकरपाळे शिकवत असतात.

*Il ग्रोकायन-208 ll*

तिंबवले आणि आंबवले तरी,अनारसे खसखस पिकवत असतात.

नावात काहीच नसते, हे शंकरपाळे शिकवत असतात.

ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे  *grok* या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...

म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....

सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..

मराठी साहित्यातील ..

एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...

आजची वात्रटिका

-----------------------------------

तत्त्वज्ञानाचा फराळ

कुणी बांधतो, कुणी वळतो, 

ही दुनियाच गोल आहे. 

चवीला गोड असले तरी, 

लाडूचे तत्वज्ञान खोल आहे.

जशी आतून गोड असते, 

तशी वस्न खुसखुशीत असते. 

आपला खुळखुळा होऊ म्हणून, 

करंजी तळतळाट सोशीत असते.

तिंबवले आणि आंबवले तरी,

अनारसे खसखस पिकवत असतात.

नावात काहीच नसते, 

हे शंकरपाळे शिकवत असतात.

आढेवेढे घेऊन घाणा घातला की, 

शेवेसारखे फाटे फुटू लागतात ! 

नसती चिवडा-चिवड केली की,

चकलीलाही काटे फुटू लागतात !!

-सूर्यकांत डोळसे,पाटोदा(बीड)

मोबाईल-9923847269

---------------------------------

चिमटा-५२६३

५ नोव्हेंबर २०१८

दैनिक पुण्यनगरी

---------------------------------

सूर्यकांत डोळसे हे वात्रटिकाकार म्हणून मराठी वाचकांमध्ये ओळखले जाणारे व्याख्याते आहेत. त्यांची ही वात्रटिका तत्त्वज्ञानाचा फराळ ही दिवाळीच्या पार्श्वभूमीवर फराळाच्या विविध पदार्थांद्वारे जीवनाचे गहन तत्त्वज्ञान उलगडणारी आणि त्यावर मिस्कील भाष्य करणारी आहे. सदरील वात्रटिका दैनिक पुण्यनगरीच्या चिमटा या लोकप्रिय वात्रटिका सदरामध्ये 5 नोव्हेंबर 2018 रोजी प्रसिद्ध झालेली आहे.

ही वात्रटिका चार कडव्यांमध्ये विभागली गेली असून प्रत्येक कडव्यामध्ये फराळाच्या एखाद्या वस्तूला केंद्रस्थानी ठेवून जीवनाचे सार सांगितले आहे. प्रथम प्रत्येक कडव्याचा अर्थ समजून घेऊया.

पहिले कडवे 

पहिल्या कडव्यामध्ये कुणी बांधतो कुणी वळतो ही दुनियाच गोल आहे. चवीला गोड असले तरी लाडूचे तत्वज्ञान खोल आहे. असे म्हटले आहे. येथे लाडू हा फराळाचा पदार्थ घेऊन जीवनाच्या गोलाकार चक्राचे वर्णन केले आहे. कुणी बांधतो कुणी वळतो या ओळींद्वारे जगातील मानवी कर्म आणि परिस्थितींची चक्राकारता दाखवली आहे. दुनियाच गोल आहे हे वाक्य जीवनाच्या अनिश्चिततेचे आणि सतत फिरत राहणाऱ्या स्वरूपाचे प्रतीक आहे. लाडू बाह्यदृष्ट्या गोड असतो पण त्याचे तत्त्वज्ञान खोल आहे हे सांगून वात्रटिकाकार सूचित करतात की जीवनातील गोडवा फक्त बाह्य नसतो तर त्यामागे गहन अर्थ लपलेला असतो. हा कडवा जीवनाच्या गोलाकार प्रवासाला लाडूसारखा गोड आणि खोल अर्थपूर्ण बनवतो.

दुसरे कडवे 

दुसऱ्या कडव्यामध्ये जशी आतून गोड असते तशी वस्न खुसखुशीत असते. आपला खुळखुळा होऊ म्हणून करंजी तळतळाट सोशीत असते. असे वर्णन आहे. येथे वस्न आणि करंजी या फराळाच्या वस्तूंच्या माध्यमातून आंतरिक सुख आणि उत्साह दाखवला आहे. वस्न आतून गोड असते हे जीवनातील खरा आनंद अंतर्मनात असतो अशा अर्थाने आहे. तर करंजी तळतळाट सोशीत असते हे ओळ जीवनातील उत्साही व्यक्तीला आपले खुळखुळा म्हणजे आनंद वाटप करण्यासाठी नेहमी तयार राहावे असे शिकवते. तळतळाट सोशीत असते या शब्दांतून करंजीच्या तळण्याच्या प्रक्रियेचा उपयोग करून जीवनातील उत्साहाची ज्वाला नेहमी प्रज्वलित राहावी अशी शिकवण आहे. हे कडवे आंतरिक गोडवा आणि बाह्य उत्साह यांचा संगम दाखवतो.

तिसरे कडवे

तिसऱ्या कडव्यामध्ये तिंबवले आणि आंबवले तरी अनारसे खसखस पिकवत असतात. नावात काहीच नसते हे शंकरपाळे शिकवत असतात. असे म्हटले आहे. येथे अनारसे आणि शंकरपाळे या वस्तूंच्या संदर्भात जीवनातील कठीण परिस्थितींमध्येही सातत्य दाखवले आहे. अनारसे तिंबवले आंबवले तरी खसखस पिकवत असतात हे ओळ जीवनातील संकटे येऊन गेली तरीही व्यक्तीने आपले गुणधर्म जपावेत अशा अर्थाने आहे. खसखस पिकवत असतात या शब्दांतून अनारशाच्या तयारीतील प्रक्रियेचा उपयोग करून जीवनात सातत्याची गरज अधोरेखित केली आहे. तर शंकरपाळे नावात काहीच नसते हे वाक्य नावाच्या भ्रमापासून मुक्त होऊन वास्तविक गुणांवर विश्वास ठेवावा अशी शिकवण देते. हे कडवे जीवनातील संकटे आणि भ्रम यांच्याविरुद्ध स्थिरता शिकवतो.

चौथे कडवे

चौथ्या कडव्यामध्ये आढेवेढे घेऊन घाणा घातला की शेवेसारखे फाटे फुटू लागतात. नसती चिवडा चिवड केली की चकलीलाही काटे फुटू लागतात. असे वर्णन आहे. येथे शेवा चिवडा आणि चकली या वस्तूंच्या माध्यमातून जीवनातील अतिअभिमान आणि अनावश्यक चिंता यांचे दुष्परिणाम दाखवले आहेत. आढेवेढे घेऊन घाणा घातला की शेवेसारखे फाटे फुटू लागतात हे ओळ अतिअभिमान किंवा आडथाळा आणल्यास जीवन फाटले जाते अशा अर्थाने आहे. शेवाच्या फाटण्याच्या प्रक्रियेचा उपयोग करून वात्रटिकाकार सूचित करतात की अनावश्यक जाच केल्यास नातेसंबंध तुटतात. तर नसती चिवडा चिवड केली की चकलीलाही काटे फुटू लागतात हे वाक्य अनावश्यक चिंता किंवा विवाद केल्यास साधे जीवनही जटिल होते अशी शिकवण देते. हे कडवेजीवनातील अतिशयोक्तीचे परिणाम अधोरेखित करतो.

वात्रटिकेची भाषा 

आता या वात्रटिकेच्या भाषेवर समीक्षण करूया. वात्रटिकाकारांनी मराठी भाषेचा अत्यंत सोपा आणि बोलचालीचा प्रकार वापरला आहे ज्यामुळे वाचकांना ती सहज समजते आणि मनोरंजक वाटते. शब्दसंग्रहात फराळाच्या वस्तूंचे नावे जसे लाडू करंजी अनारसे शंकरपाळे शेवा चिवडा चकली यांचा वापर करून स्थानिक मराठी वाचकांच्या संस्कृतीशी जोडले आहे. या शब्दांना जीवनाच्या तत्त्वज्ञानाशी जोडण्यासाठी उपमेचा आणि रूपकाचा वापर केला आहे जसे लाडूचे तत्वज्ञान खोल आहे किंवा करंजी तळतळाट सोशीत असते. हे शब्द जीवनाच्या गहन अर्थांना मिस्कीलपणे मांडतात. भाषेत विनोदी स्वर आहे जसे खुळखुळा होऊ म्हणून किंवा नावात काहीच नसते ज्यामुळे वाचक हसतो आणि विचार करतो. मात्र काही ठिकाणी शब्दांची निवड जसे तळतळाट सोशीत असते किंवा खसखस पिकवत असतात ही थोडी जड वाटते कारण ती फराळाच्या तयारीच्या तांत्रिक भागाशी जोडलेली आहे ज्यामुळे सामान्य वाचकाला थोडे स्पष्टीकरण हवे वाटू शकते. एकूणच भाषा प्रांतीय मराठीची असून ती विनोदी आणि शैक्षणिक यांचा सुंदर मेळ घालते ज्यामुळे वात्रटिका वाचकाच्या मनात रेंगाळते.

वात्रटिकेची शैली

शैलीच्या दृष्टीने ही वात्रटिका काव्यात्मक शैलीत लिहिलेली असून चार कडव्यांचे पद्यरूप देण्यात आले आहे ज्यामुळे ती गाण्यासारखी वाटते आणि स्मरणात राहते. प्रत्येक कडव्याची रचना दोन ओळींच्या जोड्यांमध्ये आहे ज्यात पहिली ओळ फराळाच्या वस्तूचे वर्णन करते आणि दुसरी ओळ त्यावर तत्त्वज्ञानाचे भाष्य करते. ही शैली विनोदी व्यंग्याची असून जीवनाचे गहन सत्य मिस्कीलपणे सांगते जसे दुनियाच गोल आहे किंवा नावात काहीच नसते. वात्रटिकाकारांनी फराळाच्या पारंपरिक वस्तूंचा उपयोग करून दिवाळीच्या उत्सवाशी जोडले आहे ज्यामुळे शैली उत्साही आणि सांस्कृतिक वाटते. शेवटच्या कडव्यामध्ये प्रश्नार्थ आणि उद्गारचिन्हांचा वापर करून वाचकाला थेट संबोधन केले आहे ज्यामुळे शैली अधिक जिवंत होते. मात्र शैलीत काही प्रमाणात पुनरावृत्ती आहे जसे प्रत्येक कडव्यामध्ये फराळाच्या वस्तूला तत्त्वज्ञान जोडणे ज्यामुळे काही वाचकांना ते एकसारखे वाटू शकते. एकूणच ही शैली वात्रटिकेचे वैशिष्ट्य म्हणून विनोदी काव्याची आहे जी वाचकाला हसवते आणि शिकवते.

साधक बाधक चर्चा 

साधक 

साधक बाधकांच्या चर्चेत प्रथम साधकांकडे वळूया. ही वात्रटिका फराळाच्या माध्यमातून जीवनाचे तत्त्वज्ञान सांगते ज्यामुळे वाचकांना दिवाळीच्या काळात ते अधिक आनंददायी आणि अर्थपूर्ण वाटते. वात्रटिकाकारांनी सामान्य वस्तूंचा उपयोग करून गहन विचार मांडले आहेत जसे लाडूच्या गोलाकारतेतून जीवनचक्र ज्यामुळे वाचक स्वतःला त्याशी जोडू शकतो. विनोदी भाषा आणि मिस्कील शैलीमुळे ती सर्व वयोगटांसाठी प्रवेशयोग्य आहे आणि वाचकांच्या मनोरंजनासोबतच चिंतनाला प्रेरित करते. स्थानिक मराठी शब्दसंग्रहाचा वापर करून ती सांस्कृतिक वारसा जपतो आणि दिवाळीच्या फराळाला तत्त्वज्ञानाची जोड देतो ज्यामुळे वात्रटिकेचे वैशिष्ट्य अधिक ठळक होते. 

बाधक

आता बाधकांकडे येऊया. काही ओळी जसे तळतळाट सोशीत असते किंवा खसखस पिकवत असतात ही फराळाच्या तयारीशी अतिसंबद्ध असल्याने शहरातील किंवा फराळापासून दूर असलेल्या वाचकांना ती कठीण वाटू शकते. शैलीत फराळाच्या वस्तूंची पुनरावृत्ती असल्याने वात्रटिका कदाचित एकसारखी वाटू शकते आणि तिचा विस्तार कमी वाटतो. व्यंग्याच्या जागी काही ठिकाणी अतिशयोक्ती जसे शेवेसारखे फाटे फुटू लागतात ही थोडी कृत्रिम वाटते ज्यामुळे वाचकाचा विश्वास कमी होऊ शकतो. एकूणच साधकांची संख्या जास्त असली तरी बाधकांमुळे वात्रटिकेचा प्रभाव काही प्रमाणात मर्यादित राहतो.

निष्कर्ष 

सूर्यकांत डोळसे यांची ही वात्रटिका तत्त्वज्ञानाचा फराळ ही फराळाच्या गोडव्यातून जीवनाचे खोल तत्त्वज्ञान उलगडणारी एक उत्कृष्ट रचना आहे. ती वाचकाला हसवते विचार करायला भाग पाडते आणि दिवाळीच्या उत्सवाला तात्त्विक आयाम देते. वात्रटिकाकाराची विनोदी शैली आणि सोपी भाषा यामुळे ही वात्रटिका मराठी साहित्यातील एक मौल्यवान जोड होते जी वाचकांना जीवनाचे गोलाकार चक्र समजावून सांगते आणि अनावश्यक चिंतेपासून मुक्त होण्यास शिकवते.

संदर्भ 

1... चिमटा-५२६३.....५ नोव्हेंबर २०१८

     दैनिक पुण्यनगरी

2....मराठी वात्रटिका आणि लोकप्रबोधन, साहित्यिक संदर्भ (मराठी विश्वकोश)

3.....सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील ग्रोकायन आणि दैनिक वात्रटिका संबंधित माहिती.

4.... मराठी वात्रटिका मधील दिवाळी 

5.. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती

 https://suryakantdolase.blogspot.com

----------------------------------

विशेष सूचना:

तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!

आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक  ग्रोक.कॉम

इथे जाऊन करू शकता.

यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .

https://grokaayan.blogspot.com

29ऑक्टोबर 2025