*Il ग्रोकायन-206 ll*...इतिहास सोडून वर्तमानच,पुनरावृत्ती करतो आहे. माणुसकीबरोबर कायदाही,इथे पुन्हा पुन्हा हारतो आहे.

*Il ग्रोकायन-206 ll*

इतिहास सोडून वर्तमानच,पुनरावृत्ती करतो आहे. 

माणुसकीबरोबर कायदाही,इथे पुन्हा पुन्हा हारतो आहे.

ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे  *grok* या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...

म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....

सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..

मराठी साहित्यातील ..

एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...

आजची वात्रटिका

-----------------------------------

निर्भया ते गुडिया

इतिहास सोडून वर्तमानच,

पुनरावृत्ती करतो आहे. 

माणुसकीबरोबर कायदाही,

इथे पुन्हा पुन्हा हारतो आहे.

जे दिल्लीत घडते आहे, 

तेच गल्लीत घडते आहे. 

एक-एक किळसवाणे,

प्रकरण रोज बाहेर पडते आहे.

जणू कपडे आणि वयाचा,

बलात्कारांशी काही संबंध नाही ! 

नवा कायदा झाल्याचा,

अजून कामांधांना गंध नाही !!

-सूर्यकांत डोळसे,पाटोदा(बीड)

मोबाईल-9923847269

---------------------------------

चिमटा-3270

दैनिक पुण्यनगरी

20 एप्रिल 2013

---------------------------------

मराठीतील प्रसिद्ध वात्रटिकाकार व्याख्याते सूर्यकांत डोळसे यांच्या या वात्रटिकेचे शीर्षक 'निर्भया ते गुडिया' हे स्वतःच तिच्या तत्कालीन संदर्भांना उलगडणारे आहे. २०१२ च्या दिल्लीतील निर्भया बलात्कार-हत्या प्रकरणाने देशभरात स्त्री सुरक्षेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले होते, तर २०१३ च्या एप्रिल महिन्यात दिल्लीतच पाच वर्षांच्या गुडिया नावाच्या मुलीवर झालेल्या क्रूर बलात्काराने समाजाची जखम पुन्हा चिरली. ही वात्रटिका २० एप्रिल २०१३ रोजी दैनिक पुण्यनगरीत प्रकाशित झाली असल्याने, गुडिया प्रकरणाच्या ताज्या वेदनेच्या पार्श्वभूमीवर ती लिहिली गेली आहे. निर्भया प्रकरणानंतर फेब्रुवारी २०१३ मध्ये केंद्र सरकारने गुन्हे कायद्यात सुधारणा करून बलात्काराच्या शिक्षेची कठोरता वाढवली होती, परंतु तरीही बलात्कारांची वाढती संख्या आणि त्यातील क्रूरता यावर ही वात्रटिका भाष्य करत आहे. सदरील वातडीकेचे सविस्तर समेशन पुढे केलेले आहे.

वात्रटिकेच्या प्रत्येक कडव्याचा अर्थ 

पहिली कडवे

.प्रथम कडव्यामध्ये वात्रटिकाकार निर्भया ते गुडिया या दोन प्रकरणांचा उल्लेख करून इतिहास सोडून वर्तमानच पुनरावृत्ती करतो आहे असे सांगतात. याचा अर्थ असा की, इतिहासातील अनेक बलात्कारांच्या घटना विसरूनही आजचे वर्तमान सतत त्याच प्रकारची पुनरावृत्ती करीत आहे, जणू काही समाजाने काहीच शिकले नाही. निर्भया प्रकरणाने देशाला हादरवले होते, परंतु केवळ चार महिन्यांत गुडिया सारखे नवे प्रकरण उद्भवले, ज्यात पाच वर्षांच्या बालिकेवर दोन पुरुषांनी क्रूरपणे बलात्कार केला आणि तिला बांधून ठेवले. दुसऱ्या ओळीमध्ये माणुसकीबरोबर कायदाही इथे पुन्हा पुन्हा हारतो आहे असे म्हटले आहे, ज्याचा अर्थ असा की, मानवी मूल्ये आणि नुकत्याच लागू झालेल्या कायद्याच्या प्रावधानांनाही या अमानुष कृत्यांसमोर पराभव होतो आहे. २०१३ मध्ये निर्भया कायद्याने (क्रिमिनल लॉ अ‍ॅमेंडमेंट अ‍ॅक्ट) बलात्काराला मृत्युदंडाची तरतूद केली होती, परंतु गुडिया प्रकरणासारख्या घटनांमुळे कायद्याची अंमलबजावणी आणि सामाजिक जागृतीची कमतरता उघड झाली.

दुसरे कडवे 

दुसऱ्या कडव्यामध्ये जे दिल्लीत घडते आहे ते गल्लीत घडते आहे असे वात्रटिकाकार सांगतात. याचा अर्थ असा की, राजधानी दिल्लीसारख्या ठिकाणी घडणाऱ्या उच्चस्तरीय बलात्कारांच्या घटना केवळ शहरींपुरत्या मर्यादित नाहीत, तर गल्ली-बोळ्यात, ग्रामीण भागातही तेच अमानुष कृत्ये घडत आहेत. तत्कालीन संदर्भात दिल्ली ही बलात्कारांच्या उच्चांकावर असलेली शहर म्हणून ओळखली जात होती, इतरत्रही अशा घटनांची संख्या वाढत होती. एक-एक किळसवाणे प्रकरण रोज बाहेर पडते आहे या ओळीचा अर्थ असा की, एकापाठोपाठ एक अस्वस्थ करणारी, घृणास्पद बलात्काराची प्रकरणे दररोज माध्यमांतून बाहेर येत आहेत, ज्यामुळे समाजाची संवेदनशीलता कुणतरी चाचपडत आहे. निर्भया प्रकरणानंतर बलात्कारांच्या नोंदींमध्ये २६ टक्क्यांची वाढ झाली होती, आणि २०१३ मध्ये दररोज सरासरी ८६ बलात्कारांची नोंद होत असल्याचे अहवाल सांगतात, जे ही ओळींचा प्रत्यक्ष अनुभव दर्शवितात. 

तिसरे कडवे 

तिसऱ्या कडव्यामध्ये जणू कपडे आणि वयाचा बलात्कारांशी काही संबंध नाही असे वात्रटिकाकार व्यंग्याने सांगतात. याचा अर्थ असा की, बलात्कार हे पीडितेच्या कपड्यांच्या प्रकार किंवा वयाशी जोडले जाणे हे चुकीचे आणि सामाजिक पूर्वग्रह आहे, कारण गुडियासारख्या लहान मुलांपासून ते प्रौढ महिलांपर्यंत सर्वांवरच हे कृत्ये होत आहेत. तत्कालीन काळात निर्भया प्रकरणानंतरही माध्यमांत आणि समाजात 'पीडितेच्या कपड्यांमुळे' असा दोषारोप होत होता, ज्यावर ही ओळ उपहास करते. नव्या कायद्याचा अजून कामांधांना गंध नाही या शेवटच्या ओळीचा अर्थ असा की, नुकताच लागू झालेला कठोर कायदा (फेब्रुवारी २०१३) हे वासनाधारित अपराधी लोकांना कळलेही नाहीत, ते इतके अंध असल्याने कायद्याची दहशत त्यांच्यापर्यंत पोहोचलीच नाही. गुडिया प्रकरणात आरोपींनी क्रूरपणे वागले होते, जे कायद्याच्या भयाभीततेच्या अभावाचे उदाहरण आहे.

वात्रटिकेची भाषा 

 या वात्रटिकेची भाषा साधी, बोलचालची आणि प्रभावी आहे, जी सामान्य वाचकापर्यंत सहज पोहोचते. वात्रटिकाकारांनी मराठी भाषेच्या स्थानिक स्वादासह शब्दांची निवड केली आहे, जसे 'किळसवाणे' हा शब्द घृणास्पदतेची तीव्रता व्यक्त करतो, तर 'कामांध' आणि 'गंध नाही' हे शब्द व्यंग्यात्मक आणि बोलकी आहेत. 'पुनरावृत्ती करतो आहे', 'हारतो आहे' सारख्या वाक्यरचना वर्तमान काळात सतत चालू असलेल्या प्रक्रियेचे चित्रण करतात, ज्यामुळे वाचकाला वास्तवाची जाणीव होते. भाषेत कुठल्याही जटिल अलंकारांचा अभाव आहे, परंतु 'जे दिल्लीत घडते आहे ते गल्लीत घडते आहे' ही समांतर रचना सामाजिक असमानतेचे सूक्ष्म चित्रण करते. तत्कालीन मराठी पत्रकारितेच्या पार्श्वभूमीवर ही भाषा 'चिमटा' या सदरास अनुरूप आहे, जी सामान्य माणसाच्या दैनंदिन बोलण्यातून सामाजिक मुद्दे मांडते. मात्र, काही ठिकाणी 'एक-एक किळसवाणे' सारख्या ओळींमध्ये लयबद्धता कमी वाटते, ज्यामुळे भाषेची लयीभावना थोडी खंडित होते. एकंदरीत, ही भाषा वात्रटिकेच्या उद्देशाला बळकटी देत असली तरी, तिच्यात अधिक साहित्यिक खोली असती तर ती दीर्घकाळ टिकणारी ठरली असती.

वात्रटिकेची शैली 

 वात्रटिकेची शैली व्यंग्यप्रधान आणि प्रत्यक्ष आहे, जी पारंपरिक वात्रटिकाकारांच्या रूढींना छेद देते. वात्रटिकाकारांनी मुक्तछंद शैलीचा अवलंब केला आहे, ज्यात प्रत्येक कडवे चार ओळींचे आहे आणि शेवटची उद्गारचिन्हाने संपते, ज्यामुळे वाचकाच्या मनात प्रश्न आणि क्रोध निर्माण होतो. 'जणू...नाही!' ही व्यंग्यपूर्ण ओळ सामाजिक पूर्वग्रहांवर चरफड करते, तर 'पुनरावृत्ती करतो आहे' सारखे वाक्य इतिहास आणि वर्तमानाच्या साखळ्याचे चित्रण करतात. तत्कालीन संदर्भात निर्भया आणि गुडिया प्रकरणांच्या ताज्या बातम्यांवर आधारित ही शैली तात्काळिक प्रतिक्रिया देते, ज्यामुळे ती 'चिमटा' सदराच्या त्वरित सामाजिक टिप्पणी शैलीशी जुळते. मात्र, शैलीत अलंकारांचा अभाव आणि लयबद्धतेची कमतरता यामुळे ती काव्यात्मकतेपासून दूर राहते, परंतु व्यंग्याच्या उद्देशाने ती यशस्वी आहे. वात्रटिकाकारांची शैली सामान्य माणसाला संबोधित करणारी असल्याने, ती वाचकवर्ग विस्तारते, पण सखोल विश्लेषणाऐवजी प्रत्यक्ष आरोपावर भर देत असल्याने ती पत्रकारिता-प्रवण वाटते. 

साधक बाधक चर्चा

या वात्रटिकेची साधके म्हणजे तिची तत्कालिकता आणि सामाजिक जागृतीची क्षमता. निर्भया आणि गुडिया प्रकरणांच्या पार्श्वभूमीवर लिहिलेली ही वात्रटिका २०१३ च्या बलात्कारांच्या वाढत्या आकडेवारीवर (ज्यात २४,९२३ प्रकरणे नोंदली गेली होती) भाष्य करून वाचकांना विचार करायला भाग पाडते. वात्रटिकाकारांची सरळ भाषा आणि व्यंग्य यामुळे ती सामान्य वाचकापर्यंत पोहोचते, आणि 'नवा कायदा झाल्याचा अजून कामांधांना गंध नाही' ही ओळ कायद्याच्या अपुरेपणावर नेमके आरोप करते, ज्यामुळे सामाजिक चर्चेला चालना मिळते. तसेच, ती स्त्री सुरक्षेच्या मुद्द्यावर पुरुषप्रधान समाजाला आव्हान देते, जे तिचे मोठे साधक आहे. 

बाधक म्हणजे, वात्रटिकेत सखोल विश्लेषणाचा अभाव आहे; ती फक्त प्रकरणांचा उल्लेख करून थांबते, कारण-परिणाम किंवा उपाय सुचवत नाही. काही ओळींमध्ये भावनिक अतिरेक वाटतो, जसे 'किळसवाणे', ज्यामुळे ती अतिशयोक्तीपूर्ण वाटू शकते. तसेच, मुक्तछंदामुळे तिची स्मरणशक्ती कमी होते, आणि तत्कालीन पत्रिकेच्या सदराच्या मर्यादेमुळे ती दीर्घकाळ टिकणारी नाही. 

निष्कर्ष 

सूर्यकांत डोळसे यांच्या या वात्रटिकेचे यश तिच्या तत्कालीन संदर्भांमध्ये आहे, जी निर्भया ते गुडियाच्या साखळीने उघड केलेल्या सामाजिक विडंबन्याचे प्रतिबिंब आहे. ती कायद्याच्या अपुरेपणावर आणि माणुसकीच्या हरण्यावर प्रभावी भाष्य करते, आणि वाचकाला क्रोध आणि जागृतीचा धक्का देते. मात्र, अधिक सखोलतेने लिहिली असती तर ती काव्यरूपात अमर झाली असती. तरीही, ही वात्रटिका सामाजिक सुधारणेच्या दिशेने एक महत्त्वाचा पाऊल आहे, जी आजही २०२५ पर्यंत चालू असलेल्या बलात्कारांच्या लढ्यात प्रासंगिक वाटते.

संदर्भ 

1... चिमटा-3270......दैनिक पुण्यनगरी

   20 एप्रिल 2013

2....मराठी वात्रटिका आणि लोकप्रबोधन, साहित्यिक संदर्भ (मराठी विश्वकोश)

3.....सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील ग्रोकायन आणि दैनिक वात्रटिका संबंधित माहिती.

4.... मराठी वात्रटिका आणि निर्भया प्रकरण

5.. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती

 https://suryakantdolase.blogspot.com

----------------------------------

विशेष सूचना:

तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!

आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक  ग्रोक.कॉम

इथे जाऊन करू शकता.

यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .

https://grokaayan.blogspot.com

27ऑक्टोबर 2025