ग्रोकायन-205 ....द्रौपदीचा श्रीकृष्ण,इथे कोण होऊ शकतो ?आपण मेणबत्त्या पेटवून,फक्त श्रद्धांजल्या वाहू शकतो .

*Il ग्रोकायन-205 ll*

द्रौपदीचा श्रीकृष्ण,इथे कोण होऊ शकतो ?

आपण मेणबत्त्या पेटवून,फक्त श्रद्धांजल्या वाहू शकतो .

ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे  *grok* या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...

म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....

सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..

मराठी साहित्यातील ..

एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...

आजची वात्रटिका

----------------------------------------

निर्भया...सॉरी

इतिहासात जाळून मारल्या,

तेंव्हा त्या सती झाल्या.

आपल्या देशात निर्भया,

दुर्दैवाने अती झाल्या.

द्रौपदीचा श्रीकृष्ण,

इथे कोण होऊ शकतो ?

आपण मेणबत्त्या पेटवून,

फक्त श्रद्धांजल्या वाहू शकतो .

कसलाच वचक नसल्याचे

गैरफायदे घेतले जात आहेत !

निष्पाप निर्भयांचे बळी घेऊन,

नरपशू निर्भय होत आहेत !!

-सूर्यकांत डोळसे,पाटोदा(बीड)

मोबाईल-9923847269

----------------------------------------

चिमटा-5712

दैनिक पुण्यनगरी

11फेब्रुवारी 2020

--------------------------------------

मराठीतील प्रसिद्ध वात्रटिकाकार व्याख्याते सूर्यकांत डोळसे यांची भारताच्या निर्भया प्रकरणाला हात घालणारी आणि त्यावर ती परखडपणे भाष्य करणारी ही वात्रटिका. ही वात्रटिका सरळ निर्भयाला सॉरी निर्भया असे म्हणून साद घालते आणि प्रत्येक भारतीयाला आपल्या सामाजिक जबाबदारीची जाणीव करून देते. एका भयान अशा सामाज व्यवस्थेची जाणीव करून देते. सदरील वात्रटिका दैनिक पुण्यनगरीच्या चिमटा या लोकप्रिय वात्रटिका सदरामध्ये 11 फेब्रुवारी 2020 रोजी प्रसिद्ध झालेली होती. ही वात्रटिका त्या काळात जशी प्रासंगिक ठरते तशी दुर्दैवाने आजही प्रासंगिक ठरते आहे. महाराष्ट्रात अशाच प्रकारचा एक दुर्दैवी प्रसंग नुकताच घडलेला आहे या सगळ्या पार्श्वभूमीवरती सदरील वातडीकेचे समीक्षण पुढे दिलेले आहे. 

निर्भया प्रकरणाचा इतिहास आणि वर्तमान

निर्भया प्रकरण हा भारताच्या सामाजिक इतिहासातील एक काळोखी पर्व आहे ज्याने २०१२ मध्ये देशभरात महिलांच्या सुरक्षिततेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले. तत्कालीन काळात, म्हणजेच २०१२ च्या घटनेनंतर, निर्भया नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या तरुणीवर झालेल्या सामूहिक बलात्कार आणि हत्येने लाखो लोक रस्त्यावर उतरले आणि कायद्यात बदल घडवून आणले. निर्भया कायद्याच्या रूपात कठोर तरतुदी लागू झाल्या ज्यामुळे बलात्काराच्या गुन्ह्यांना फाशीची शिक्षा शक्य झाली. मात्र, या वात्रटिकेच्या प्रकाशनाच्या वेळी, म्हणजेच फेब्रुवारी २०२० मध्ये, राष्ट्रीय गुन्हे नोंद ब्युरोच्या आकडेवारीनुसार महिलांवरील गुन्ह्यांची संख्या वाढतच होती आणि न्यायव्यवस्थेतील उशीरा होत असलेल्या सुनावण्या आणि कमी दोषसिद्धीचे प्रमाण समाजातील असुरक्षिततेचे द्योतक ठरले होते. आजच्या २०२५ च्या संदर्भात पाहता, परिस्थिती अधिक चिंताजनक झाली आहे. राष्ट्रीय गुन्हे नोंद ब्युरोच्या २०२२ च्या अहवालानुसार महिलांवरील गुन्ह्यांची संख्या ४,४५,२५६ पर्यंत पोहोचली जी २०२१ च्या तुलनेत ४ टक्के वाढ दर्शवते आणि बलात्काराच्या प्रकरणांची सरासरी दररोज ९० वर पोहोचली आहे. २०२५ पर्यंतच्या नवीनतम आकडेवारीनुसार दोषसिद्धीचे प्रमाण फक्त १७ ते ६९ टक्क्यांपर्यंत मर्यादित राहिले असून, न्यायालयीन प्रकरणांची संख्या १९८,२८५ च्या पुढे गेली आहे ज्यामुळे महिलांच्या सुरक्षिततेचा प्रश्न केवळ कायद्याच्या कागदोपत्री राहिला आहे. 

महाराष्ट्रातील सातारा जिल्ह्यातील एका २८ वर्षीय महिला डॉक्टरने २४ ऑक्टोबर २०२५ रोजी आत्महत्या केली. तिच्या हाताच्या तळव्यावर लिहिलेल्या सुसाईड नोटमध्ये तिने पोलीस उपनिरीक्षकाने  तिच्यावर अनेकदा बलात्कार केला आणि दुसऱ्या एका पोलिसाने मानसिक छळ केला असा आरोप केला आहे. या प्रकरणाने महिलांच्या सुरक्षिततेवर आणि पोलिसांच्या वर्तनावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले असून, आरोपीला अटक करण्यात आली आहे. हे प्रकरण निर्भया प्रकरणासारखे सामाजिक असुरक्षिततेचे प्रतीक ठरले आहे, ज्यावर राजकीय नेत्यांनीही टीका केली आहे.

निर्भयासारख्या गंभीर समस्यामध्येही राजकारण घुसवले जात आहे या दुर्दैवी  पार्श्वभूमीवर सूर्यकांत डोळसे यांच्या या वात्रटिकेचे मूल्यमापन करणे आवश्यक ठरते जी तत्कालीन सामाजिक व्यथा आजही कायम असलेल्या वास्तवाशी जोडते. या वात्रटिकेचे समीक्षण करताना प्रथम प्रत्येक कडव्याचा अर्थ समजून घेणे गरजेचे आहे. 

प्रत्येक कडव्याचा अर्थ

पहिल्या कडव्यामध्ये वात्रटिकाकाराने शीर्षकासारखे निर्भया...सॉरी असा शब्दप्रयोग करून सामाजिक अपराधी भावना व्यक्त केली आहे ज्यामुळे वाचकाच्या मनात तात्काळ अपराधीभाव निर्माण होतो. इतिहासात जाळून मारल्या तेंव्हा त्या सती झाल्या या ओळींमध्ये प्राचीन काळातील सतीप्रथेच्या क्रूरतेला आजच्या निर्भया प्रकरणाशी जोडले आहे जिथे महिलांना त्यांच्या मृत्यूनंतरही पवित्रतेचे नाव देऊन सामाजिक स्वीकृती मिळवली जाते. आपल्या देशात निर्भया दुर्दैवाने अती झाल्या या ओळींमध्ये वर्तमानातील निर्भया सारख्या महिलांना मात्र फक्त अती म्हणजे अतिशय दुर्दैवी ठरवून सामाजिक व्यवस्थेची क्रूरता अधोरेखित केली आहे ज्यामुळे त्या केवळ पीडित राहतात आणि न्याय मिळत नाही. 

दुसऱ्या कडव्याचा अर्थ

दुसऱ्या कडव्यामध्ये द्रौपदीचा श्रीकृष्ण इथे कोण होऊ शकतो या प्रश्नाने महाभारतातील द्रौपदीच्या चीरहरणाच्या प्रसंगाशी जोडून आजच्या समाजात महिलांचे रक्षक कोण असावे असा खरा प्रश्न उपस्थित केला आहे जिथे श्रीकृष्णासारखा संरक्षक अभावी आहे. आपण मेणबत्त्या पेटवून फक्त श्रद्धांजल्या वाहू शकतो या ओळींमध्ये समाजाच्या स्मृतीप्रिय कृतींवर व्यंग्य केला आहे ज्यामुळे लोक फक्त मेणबत्त्या लावून श्रद्धांजली देऊन समाधान मानतात पण खरी कारवाई करत नाहीत. 

तिसऱ्या कडव्याचा अर्थ

तिसऱ्या कडव्यामध्ये कसलाच वचक नसल्याचे गैरफायदे घेतले जात आहेत या ओळींमधून कायद्याच्या अभावामुळे गुन्हेगारांना प्रोत्साहन मिळत असल्याचे सांगितले आहे ज्यामुळे समाजातील नैतिक पतन दिसते. निष्पाप निर्भयांचे बळी घेऊन नरपशू निर्भय होत आहेत या शेवटच्या ओळींमध्ये निर्दोष महिलांना बळीचा भाव करून गुन्हेगारांना नरपशू म्हणून चित्रित केले आहे ज्यामुळे ते निर्भय होत आहेत आणि समाजाची असहाय्यता व्यक्त होते. अशा रीतीने प्रत्येक कडवा सामाजिक वास्तवाच्या थरावर थरावर उघडा पाडतो. 

वात्रटिकेची भाषा

या वात्रटिकेच्या भाषेवर समीक्षण करताना वात्रटिकाकाराने साधी पण भावपूर्ण मराठी भाषा वापरली आहे जी सामान्य वाचकापर्यंत सहज पोहोचते. शीर्षकातील निर्भया...सॉरी हा इंग्रजी-मराठी मिश्रित शब्दप्रयोग आधुनिक संदर्भ देतो आणि वाचकाच्या मनात अपराधीभाव निर्माण करतो ज्यामुळे वात्रटिकेचा प्रभाव वाढतो. इतिहास आणि वर्तमान जोडणाऱ्या ओळींमध्ये सती आणि अती हे शब्दप्रयोग प्राचीन आणि आधुनिक क्रूरतेची तुलना करतात ज्यामुळे भाषा तुलनात्मक आणि प्रभावी होते. द्रौपदी आणि श्रीकृष्ण हे पौराणिक संदर्भ भाषेला सांस्कृतिक खोली देतात पण ते अतिशय संक्षिप्त असल्याने भाषा जड होत नाही. मेणबत्त्या पेटवून आणि श्रद्धांजल्या वाहू शकतो ही ओळ सामान्य बोलचालीची भाषा वापरते ज्यामुळे वाचकाला प्रत्यक्ष अनुभवाची आठवण होते आणि व्यंग्याचा प्रभाव वाढतो. कसलाच वचक नसल्याचे आणि नरपशू निर्भय होत आहेत ही शेवटची ओळींमधील गैरफायदे आणि नरपशू हे शब्द कठोर आणि आक्रोशपूर्ण आहेत ज्यामुळे भाषा टीकाकारकी असते. एकूणच वात्रटिकाकाराने अलंकारिक भाषा टाळून प्रत्यक्ष शब्दांचा वापर केला आहे ज्यामुळे वात्रटिका सामाजिक जागृतीसाठी प्रभावी ठरते पण काही ठिकाणी जसे की अती झाल्या हा शब्दप्रयोग कदाचित अधिक स्पष्टता मागतो कारण तो दुर्दैवी भावनेला सोबत घेऊन येतो. 

वात्रटिकेची शैली

शैलीच्या दृष्टीने या वात्रटिकेचे समीक्षण केल्यास वात्रटिकाकाराने चार ओळींच्या कडव्यांच्या रचनेतून काव्यात्मक शैली अवलंबली आहे जी पारंपरिक वात्रटिकांच्या शैलीशी जुळते पण त्यात व्यंग्य आणि प्रश्नार्थकता घालून आधुनिक बनवली आहे. 

पहिल्या कडव्याची तुलनात्मक शैली इतिहास आणि वर्तमान यांच्यातील विरोधाभास उघड करते ज्यामुळे वाचकाच्या मनात वैचारिक संघर्ष निर्माण होतो आणि वात्रटिकेची शैली विचारप्रवर्तक होते.

 दुसऱ्या कडव्याची प्रश्नार्थक शैली समाजाला थेट आव्हान देते जिथे श्रीकृष्णाचा उल्लेख केवळ उपमा म्हणून नव्हे तर अभाव दर्शवण्यासाठी केला आहे आणि मेणबत्त्यांच्या संदर्भाने स्मृतीप्रिय शैलीचा वापर करून व्यंग्यपूर्ण टिप्पणी केली आहे जी वाचकाला त्याच्या कृतींवर विचार करण्यास भाग पाडते. 

तिसऱ्या कडव्याची घोषणात्मक शैली आक्रोशपूर्ण आहे ज्यामुळे वात्रटिकेची शैली नाट्यमय होते आणि शेवटच्या ओळींमधील नरपशू हा शब्दप्रयोग शैलीला हिंसक आणि भावनिक उंची देतो. 

एकूण शैली संक्षिप्त असल्याने वात्रटिका वाचनीय राहते पण कडव्यांमधील लयबद्धता कमी असल्याने ती अधिक काव्यात्मक नसून टीकाकारकी वाटते जी वात्रटिकेच्या उद्देशाला अनुरूप आहे. या शैलीमुळे वात्रटिका दैनिकाच्या चिमटा विभागात योग्यरित्या बसते आणि सामाजिक चर्चेसाठी उपयुक्त ठरते. 

साधक वादक चर्चा

साधक

या वात्रटिकेच्या साधक बाधकांवर चर्चा करताना प्रथम साधकांचा विचार करावा तर वात्रटिकाकाराने सामाजिक संवेदनशील विषयावर थेट बोलण्याची हिंमत दाखवली आहे ज्यामुळे वाचकांमध्ये जागृती निर्माण होते आणि निर्भया सारख्या घटनांच्या स्मृतींना नव्याने जागृत करते. तुलनात्मक आणि व्यंग्यपूर्ण शैलीमुळे वात्रटिका केवळ भावुक न राहता विचारप्रवर्तक होते आणि समाजातील रक्षकांच्या अभावावर बोट ठेवते ज्यामुळे ती सामाजिक सुधारणेसाठी प्रेरक ठरते. भाषेची साधेपणा वाचकवर्ग विस्तृत करतो आणि पौराणिक संदर्भांमुळे सांस्कृतिक जोड निर्माण होते ज्यामुळे वात्रटिकेचा प्रभाव दीर्घकाळ टिकतो. 

बाधक

दुसरीकडे बाधक म्हणून वात्रटिकेची लांबी अतिशय संक्षिप्त असल्याने काही मुद्दे जसे की न्यायव्यवस्थेची कमतरता अधिक सविस्तर नसल्याने अपूर्ण वाटते आणि शेवटच्या कडव्यामधील नरपशू हा शब्दप्रयोग कदाचित अतिशयोक्तीपूर्ण वाटू शकतो ज्यामुळे वाचकाच्या मनात नकारात्मक भावना वाढवतो पण निराकरणाची दिशा देत नाही. तसेच, इंग्रजी शब्दप्रयोग सॉरी हा काही वाचकांना विदेशी वाटू शकतो ज्यामुळे स्थानिक भावना कमी होऊ शकते. तरीही साधकांची भरपूर असल्याने वात्रटिकेचे बाधक तुलनेने कमी महत्त्वाचे ठरतात. 

निष्कर्ष

सूर्यकांत डोळसे यांच्या या वात्रटिकेचे समीक्षण केल्यास ती एक प्रभावी सामाजिक टीकाकार आहे जी निर्भया प्रकरणाच्या वेदनेशीर स्मृतींना आजच्या वास्तवाशी जोडून समाजाला विचार करण्यास भाग पाडते. वात्रटिकाकाराने भाषा शैली आणि मुद्द्यांच्या निवडीतून दाखवलेली संवेदनशीलता वात्रटिकेला अमर बनवते आणि महिलांच्या सुरक्षिततेच्या लढ्यात एक छोटासा पण महत्त्वाचा वाटा उचलते. अशा वात्रटिका अधिक येणे आवश्यक आहे ज्यामुळे समाजातील नरपशूंची निर्भयता संपुष्टात येईल आणि प्रत्यक्ष श्रीकृष्णासारखे रक्षक उदयास येतील.

संदर्भ 

1... चिमटा-5712..  .दैनिक पुण्यनगरी

    11फेब्रुवारी 2020

2....मराठी वात्रटिका आणि लोकप्रबोधन, साहित्यिक संदर्भ (मराठी विश्वकोश)

3.....सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील ग्रोकायन आणि दैनिक वात्रटिका संबंधित माहिती.

4.... मराठी वात्रटिका आणि निर्भया प्रकरण

5.. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती

 https://suryakantdolase.blogspot.com

----------------------------------

विशेष सूचना:

तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!

आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक  ग्रोक.कॉम

इथे जाऊन करू शकता.

यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .

https://grokaayan.blogspot.com

26ऑक्टोबर 2025