ग्रोकायन-199...जाहिराती उदंड झाल्या,साहित्याच्या नावाने शंख आहेत. बेशरमासारखे फोफावलेले,मराठी दिवाळी अंक आहेत.

*Il ग्रोकायन-199 ll*

जाहिराती उदंड झाल्या,साहित्याच्या नावाने शंख आहेत. 

बेशरमासारखे फोफावलेले,मराठी दिवाळी अंक आहेत.

ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे  *grok* या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...

म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....

सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..

मराठी साहित्यातील ..

एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...

आजची वात्रटिका

----------------------------

दिवाळी अंक 2016

जाहिराती उदंड झाल्या,

साहित्याच्या नावाने शंख आहेत. 

बेशरमासारखे फोफावलेले,

मराठी दिवाळी अंक आहेत.

मराठी साहित्य सोडून,

बाकीचेच संपन्न होत आहेत. 

त्याच त्याच साहित्यिकांच्या,

कथा-कविता छापून येत आहेत.

पूर्वी अंक 'कासवछाप' असायचे, 

आता टपोरी छाप आहेत ! 

तरीही परंपरेचे पाईक म्हणून,

धंदेवाईक तडजोडी माफ आहेत !!

-सूर्यकांत डॊळसे,पाटोदा(बीड)

मोबाईल-9923847269

---------------------------------------

चिमटा-४५४४

६नोव्हेंबर २०१६

दै. पुण्यनगरी

-----------------------------------------

मराठी दिवाळी अंकाच्या परंपरेत आजच्या धंदेवाईक दिवाळी अंकांची समीक्षा करणारी, वाढत्या बाजारूपणावर कासव छाप अगरबत्तीच्या जाहिरातींनी दिवाळी अंक भरलेले आहेत हे सांगून त्यावरती

भाष्य करणारी ही वात्रटिका. 

मराठी दिवाळी अंकांच्या शताब्दी जुन्या परंपरेत सूर्यकांत डोळसे यांच्या या वात्रटिकेचे स्थान विशेष आहे, कारण ती केवळ विनोदी चिमटा टिपण्यापुरती मर्यादित राहिलेली नाही तर समकालीन धंदेवाईक दिवाळी अंकांच्या व्यावसायिकरणावर  समीक्षा करणारी आहे. ही वात्रटिका जाहिरातींनी फुगलेल्या अंकांची, अगरबत्तीच्या जाहिरातींसारख्या उदंड जाहिरातींच्या भराव्याची आणि साहित्याच्या नावाने चालणाऱ्या व्यापाराची कठोर चित्रणे करून वाचकांना जागे करण्याचा प्रयत्न करते. तिच्यातील प्रत्येक ओळ ही परंपरेच्या नावाखाली होणाऱ्या तडजोडींवर भाष्य टाकते आणि मराठी साहित्याच्या नैतिकतेच्या प्रश्नांना स्पर्श करते. वात्रटिकाकाराने या वात्रटिकेद्वारे दिवाळी अंकांच्या मूळ उद्देशाला आव्हान दिले आहे, ज्यात साहित्यिक समृद्धी नव्हे तर आर्थिक फायद्याला प्राधान्य मिळाले आहे. २०१६ च्या तत्कालीन संदर्भात पाहता ही वात्रटिका अत्यंत मुद्देसूद ठरते, कारण त्यावेळी मराठी दिवाळी अंकांचे व्यावसायिकरण अत्यंत तीव्र स्वरूप धारण करून उभे राहिले होते. दिवाळी अंकांची सुरुवात साहित्यिक आणि सांस्कृतिक प्रेरणेने झाली असली तरी २०१६ पर्यंत नव्वद टक्के अंक फक्त पैसा कमावण्याच्या उद्देशाने छापले जाऊ लागले होते, ज्यात भरमसाठ जाहिराती साहित्यिक सामग्रीला बाजूला सारून अंक भरून टाकत होत्या. जाहिरातदारांचा प्रभाव इतका वाढला होता की संपादकांची भूमिका कमी होऊन जाहिराती वसूलण्यावर भर होऊ लागला, ज्यात एका पानासाठी पाच हजार ते दोन लाख रुपयांपर्यंत शुभेच्छा जाहिराती मिळवल्या जात होत्या, तर लेखकांना फुकट किंवा अवघ्या पन्नास ते दोनशे पन्नास रुपयांचे मानधन मिळत होते. राजकीय नेते किंवा अधिकारी अंकांचा वापर स्वतःच्या प्रचारासाठी करत, भाडोत्री लेखक नेमून काळे पैसे पांढरे करण्यासाठी भरताड लेख छापवत आणि सरकारी जाहिरातींच्या बदल्यात अंकाचे गठ्ठे खरेदी करत. साहित्यिक दर्जा खालावला होता, कारण हौशी लेखक फुकट साहित्य पाठवत, संपादक मुद्रितशोधन करत नसत आणि एकाच कथेच्या विविध आवृत्त्या अंकांत छापून लेखक पुस्तके बनवत असत. विनोदी अंकांमध्येही खरा विनोद हरवला होता, चित्रे बीभत्स झाली होती आणि वर्तमानपत्रांचे अंक उथळ माहितीने भरले गेले होते. या पार्श्वभूमीवर वात्रटिकाकाराने ६ नोव्हेंबर २०१६ रोजी दै. पुण्यनगरीत प्रकाशित केलेली ही वात्रटिका समकालीन वास्तवाची काळजी घेणारी आणि परंपरेच्या वळणाला चेतावणी देणारी ठरते, ज्यात अपवाद म्हणून 'साधना' सारख्या अंकांनी तरी दर्जा जतन करण्याचा प्रयत्न केला होता. 

या वात्रटिकेचे मुद्देसूद सविस्तर समीक्षण करताना प्रथम प्रत्येक कडव्याचा अर्थ स्पष्ट करणे आवश्यक आहे. 

पहिले कडवे 

पहिल्या कडव्यामध्ये वात्रटिकाकार म्हणतात, जाहिराती उदंड झाल्या, साहित्याच्या नावाने शंख आहेत. बेशरमासारखे फोफावलेले, मराठी दिवाळी अंक आहेत. येथे जाहिरातींची उदंडता आणि साहित्याच्या नावाने होणारा फसवा धंदा चित्रित केला आहे. 'शंख आहेत' हे शब्द जाहिरातींच्या खोट्या घोषवादी स्वरूपाला सूचित करतात, जणू साहित्यिक घोषणा देत असतात पण प्रत्यक्षात व्यापारच असतो. 'बेशरमासारखे फोफावलेले' ही उपमा अंकांच्या अतिशय वाढलेल्या आकाराला आणि लोभाने फुगलेल्या स्वरूपाला दर्शवते, ज्यामुळे मराठी दिवाळी अंक हे साहित्यिक वारसा नव्हे तर व्यावसायिक उत्पादन वाटतात. बेशरमी हा शब्द बेशरमाच्या झाडाच्या संदर्भाने अगदी सूचक वापरलेला आहे. चे झाड बेसुमार पणे हो फोपावलेले आपण पाहतो

दुसरे कडवे 

दुसऱ्या कडव्यामध्ये, मराठी साहित्य सोडून, बाकीचेच संपन्न होत आहेत. त्याच त्याच साहित्यिकांच्या, कथा-कविता छापून येत आहेत. येथे साहित्यिक सामग्रीची दुर्दैवी स्थिती उघड केली आहे. मराठी साहित्याची समृद्धी नव्हे तर जाहिराती आणि इतर व्यावसायिक घटक संपन्न होत आहेत, तर साहित्यिक बाजू उपाशी आहे. 'त्याच त्याच साहित्यिकांच्या' ही ओळ वारंवार एकाच गटातील लेखकांच्या साहित्याची पुनरावृत्ती दाखवते, ज्यामुळे नवीन प्रतिभा आणि विविधता हरवते आणि अंक हे एकसारखे कंटाळवाणे होतात. 

तिसरे कडवे 

तिसऱ्या कडव्यामध्ये, पूर्वी अंक 'कासवछाप' असायचे, आता टपोरी छाप आहेत. येथे परंपरेच्या आणि वर्तमानाच्या तुलना केली आहे. पूर्वीचे अंक 'कासवछाप' म्हणजे हळूहळू, कसून छापले जाणारे, साहित्यिक गुणवत्तेला प्राधान्य देणारे असत, त्याचवेळी तत्कालीन दिवाळी अंकामध्ये कासवछाप अगरबत्तीची जाहिरात असायची तिचाही उल्लेख इथे वात्रटिकाकाराने अत्यंत सूचकपणे केलेला आपल्याला दिसतो.आता 'टपोरी छाप' म्हणजे घाईघाईत, व्यावसायिक धावपळीत छापले जाणारे, ज्यात दर्जा नव्हे तर जलद उत्पादनाला महत्त्व आहे. चौथ्या कडव्यामध्ये, तरीही परंपरेचे पाईक म्हणून, धंदेवाईक तडजोडी माफ आहेत. येथे वात्रटिकाकार व्यंग्याने सांगतात की, परंपरेच्या नावाखाली व्यावसायिक तडजोडींना माफी मिळते, जणू हे पाईक (रक्षक) परंपरेचे आहेत पण प्रत्यक्षात धंदा चालवतात, ज्यामुळे नैतिक पतनाला आधार मिळतो. या वात्रटिकेच्या भाषेवर समीक्षण करताना तिची तीक्ष्णता आणि बोलचालची साधीपणा लक्षात येतो. 

वात्रटिकेची भाषा

वात्रटिकाकाराने मराठी भाषेच्या बोलचालच्या शब्दांचा वापर करून वाचकांशी थेट संवाद साधला आहे, जसे 'उदंड झाल्या', 'फोफावलेले', 'टपोरी छाप' सारखे शब्द जे दैनंदिन जीवनातील आहेत पण व्यंग्यात्मक अर्थाने वापरले गेले आहेत. 'शंख आहेत' ही वाक्यरचना जाहिरातींच्या घोषणात्मक स्वरूपाला उघड करते, ज्यात भाषा साहित्यिक नव्हे तर व्यावसायिक झाल्याचे सूचित होते. भाषेची साधी रचना वात्रटिकेच्या लहान स्वरूपाला अनुरूप आहे, पण प्रत्येक शब्दातून तीखेपणा टपकतो, जसे 'बेशरमासारखे' ही उपमा भाषेला जीवंत बनवते आणि वाचकाच्या मनात चित्र उभे करते. मात्र, काही ठिकाणी भाषा अतिशय सरळ असल्याने तिची साहित्यिक खोली मर्यादित वाटते, कारण जटिल अलंकार किंवा शब्दसौंदर्य येथे कमी आहे. तरीही, ही भाषा वात्रटिकेच्या उद्देशाला पूर्णपणे न्याय देते, कारण ती व्यंग्याच्या माध्यमातून सामान्य वाचकापर्यंत पोहोचते आणि जाहिरातींच्या 'उदंड' स्वरूपाला 'बेशरम' म्हणून ओळखते. एकंदरीत, भाषा ही वात्रटिकेची शक्ती आहे, जी परंपरेच्या नावाखाली होणाऱ्या फसव्याला उघड करते पण कधीकधी अतिसरळतेमुळे तिची तीव्रता कमी होऊ शकते.

वात्रटिकेची शैली

शैलीच्या दृष्टिकोनातून ही वात्रटिका व्यंग्यकाव्याची उत्कृष्ट उदाहरण आहे, ज्यात वात्रटिकाकाराने चार कडव्यांच्या संक्षिप्त रचनेत पूर्ण चित्र उभे केले आहे. शैली ही बोलचालीची आहे, ज्यात दोन ओळींच्या जोड्या एकमेकांना पूरक आहेत, जसे पहिल्या कडव्यामध्ये जाहिरातींची उदंडता आणि अंकांचे फुगलेले स्वरूप यांचा समांतर वापर केला आहे. व्यंग्याची शैली तुलनात्मक आहे, पूर्वीच्या 'कासवछाप' आणि आता 'टपोरी छाप' यांच्या विरोधाने परंपरेच्या पतनाचे दर्शन घडवते, ज्यामुळे शैलीला गती आणि तीक्ष्णता मिळते. उपमांचा वापर, जसे 'बेशरमासारखे फोफावलेले', शैलीला चित्रात्मक बनवतो आणि वाचकाच्या डोळ्यासमोर दृश्य उभे करतो. मात्र, शैलीची लय कमी प्रमाणात आहे, कारण पद्यरचना अतिशय मुक्त आहे आणि नियमित चरण किंवा तुकडे यांचे पालन केलेले नाही, ज्यामुळे ती काव्यापेक्षा वात्रटिकेच्या सीमेत राहते. तरीही, शेवटच्या कडव्यामधील 'माफ आहेत' ही ओळ शैलीला व्यंग्यात्मक उंची देते, ज्यात परंपरेच्या नावाखाली होणाऱ्या क्षम्यतेला चिमटा काढला जातो. एकंदरीत, शैली ही वात्रटिकेची आत्मा आहे, जी संक्षिप्ततेतून दीर्घ संदेश देत असली तरी काही प्रमाणात लयबद्धतेच्या अभावामुळे तिची साहित्यिक अपील मर्यादित राहते. 

साधक वादक चर्चा 

साधक

साधक बाधकांच्या चर्चेत प्रथम साधकांचा विचार करता ही वात्रटिका समकालीन व्यावसायिकरणावर तीखी टीका करते, जी वाचकांना जागृत करते आणि मराठी साहित्याच्या नैतिक प्रश्नांना उघड करते. वात्रटिकाकाराची निर्भीडता ही मोठी साधक आहे, कारण तो परंपरेच्या नावाखाली होणाऱ्या तडजोडींना माफी न देता त्यांचे कठोर चित्रण करतो, ज्यामुळे वाचकांच्या मनात प्रश्न निर्माण होतात. भाषेची साधीपणा आणि शैलीची संक्षिप्तता ही वात्रटिकेची आणखी एक साधक आहे, जी सामान्य वाचकापर्यंत पोहोचते आणि दिवाळी अंकांच्या व्यावसायिक स्वरूपाला 'बेशरम' म्हणून ओळखते. तसेच, तुलनात्मक शैलीमुळे पूर्वीच्या आणि आता अंकांच्या फरकाची जाण वाचकांना होते, ज्यामुळे वात्रटिकेचा संदेश दीर्घकाळ टिकतो. 

बाधक 

बाधक म्हणून भाषेची अतिसरळता आणि लयाचा अभाव लक्षात येतो, ज्यामुळे ती काव्याच्या उंचीपर्यंत पोहोचू शकत नाही आणि काही वाचकांना ती फक्त विनोदी चिमटा वाटू शकते. शैलीची मुक्त रचना ही बाधक ठरते, कारण ती वात्रटिकेच्या सीमेत राहून साहित्यिक खोली देण्यात अपयशी ठरते, आणि काही ओळी अतिशय थेट असल्याने व्यंग्याची तीव्रता कमी होऊ शकते. एकंदरीत, साधकांची भर अधिक आहे, कारण वात्रटिका तिच्या उद्देशाला यशस्वीपणे साध्य करते, पण बाधकांमुळे तिची साहित्यिक अमरत्व मर्यादित राहते.

निष्कर्ष

सूर्यकांत डोळसे यांच्या या वात्रटिकेचा निष्कर्ष असा की, ती मराठी दिवाळी अंकांच्या परंपरेला स्मरण करून देत असली तरी व्यावसायिकरणाच्या आगीत साहित्य भस्म होत असल्याचे चेतावणी देते. वात्रटिकाकाराने केलेली ही टीका केवळ २०१६ पर्यंत मर्यादित नसून आजही प्रासंगिक आहे, कारण जाहिरातींचा उदंड सूर साहित्याच्या नावाने शंख वाजवत आहे. ही वात्रटिका वाचकांना परंपरेच्या पाईक म्हणून जबाबदारीची जाण देऊन साहित्याच्या शुद्धतेसाठी आवाहन करते, आणि तिच्या माध्यमातून मराठी साहित्याच्या भविष्याबाबत चिंता व्यक्त होते.

संदर्भ 

1... चिमटा-४५४४...६नोव्हेंबर २०१६

   दै. पुण्यनगरी

2....मराठी वात्रटिका आणि लोकप्रबोधन, साहित्यिक संदर्भ (मराठी विश्वकोश)

3.....सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील ग्रोकायन आणि दैनिक वात्रटिका संबंधित माहिती.

4.. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती

 https://suryakantdolase.blogspot.com

----------------------------------

विशेष सूचना:

तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!

आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक  ग्रोक.कॉम

इथे जाऊन करू शकता.

यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .

https://grokaayan.blogspot.com

16ऑक्टोबर 2025