ग्रोकायन-344
..............................
होम करा,हवन करा,
महादेवालाही कोंडा रे.
भुंडी गरगरत म्हणाली,
पाऊस झाला भुंडा रे.
ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे *grok* या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...
म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....
सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..
मराठी साहित्यातील ..
एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...
आजची वात्रटिका
------------------------------
पावसाचा धावा
होम करा,हवन करा,
महादेवालाही कोंडा रे.
भुंडी गरगरत म्हणाली,
पाऊस झाला भुंडा रे.
बेडूक अथवा गाढव,
कुणाचे तरी लग्न लावा रे.
आपल्या हनीमूनसाठी,
लबाड कोल्ह्याचा कावा रे .
नक्षत्र बिक्षत्र न बघता,
पाऊस एकदाचा यावा रे !
वेधशाळांची तरी अब्रू राख,
पावसाला शंकोबाचा धावा रे !!
-सूर्यकांत डॊळसे,पाटोदा(बीड)
मोबाईल-9923847269,
-----------------------
चिमटा-6498
दैनिक पुण्यनगरी
10जून 2022
---------------------------
आजची वात्रटिका पावसाचा धावा ही मराठीतील प्रसिद्ध वात्रटिकाकार व्याख्याते सूर्यकांत डोळसे यांची एक मार्मिक वात्रटिका आहे. या वात्रटिकेत पावसासाठी केल्या जाणाऱ्या अंधश्रद्धा प्रथा परंपरा आणि त्यांच्या मागे लपलेल्या अंधविश्वासावर व्यंगात्मक भाषेत भाष्य केले आहे. सदरील वात्रटिका दैनिक पुण्यनगरी च्या चिमटा या वात्रटिका सदरामध्ये 10 जून 2022 रोजी प्रसिद्ध झालेली आहे. या वात्रटिकेचे सविस्तर समीक्षण पुढे करून दिलेले आहे.
वात्रटिकेच्या प्रत्येक कडव्याचा अर्थ
पहिले कडवे
पहिल्या कडव्यात होम करा हवन करा महादेवालाही कोंडा रे असे म्हणत वात्रटिकाकार हवन होम यासारख्या धार्मिक विधींनी पाऊस पाडण्याच्या प्रथेकडे लक्ष वेधतो. भुंडी गरगरत म्हणाली पाऊस झाला भुंडा रे या ओळीत पारंपरिक भुंडी फिरवण्याच्या विधीचा उल्लेख करत त्या विधीमुळे पाऊस पडल्याचा भ्रम निर्माण होतो असे दाखवले आहे. यातून अंधश्रद्धेवर प्रहार केला आहे.
दुसरे कडवे
दुसऱ्या कडव्यात बेडूक अथवा गाढव कुणाचे तरी लग्न लावा रे असे म्हणत बेडकांचे लग्न किंवा गाढवाचे लग्न लावण्याच्या प्रथेकडे इशारा केला आहे. थोडा पाऊस थोडे होऊन.. पावसात ऊन पडले की त्याला ओल्या च लगीन लागलं.. असे म्हटले जाते याचा संदर्भ देत आपल्या हनीमूनसाठी लबाड कोल्ह्याचा कावा रे या ओळीत कोल्ह्याच्या लग्नाची थट्टा करत अशा प्रथांना लबाडीचा कावा म्हणून संबोधले आहे. यातून पर्यावरणाशी संबंधित अंधश्रद्धा आणि त्यांचा व्यर्थपणा उघड केला आहे.
तिसरे कडवे
तिसऱ्या कडव्यात नक्षत्र बिक्षत्र न बघता पाऊस एकदाचा यावा रे असे म्हणत ज्योतिषीय नक्षत्र बघण्याच्या प्रथेची खिल्ली उडवली आहे. वेधशाळांची तरी अब्रू राख पावसाला शंकोबाचा धावा रे या ओळीत आधुनिक वेधशाळांच्या भविष्यवाणीची अब्रू राखण्याची विनंती करत शंकोबा सारख्या पारंपरिक पावसाळी भविष्यकाराकडे धावा करणे हा विरोधाभास दाखवला आहे. यातून विज्ञान आणि अंधश्रद्धा यांच्यातील संघर्षावर भाष्य केले आहे.
वात्रटिकेची भाषा
सदरील वात्रटिका सरळ साधी आणि जनसामान्यांच्या बोलण्याच्या जवळ असल्याचे दिसते. शब्दरचना ही ग्रामीण आणि लोकभाषेशी निगडित आहे जसे भुंडा रे भुंडी गरगरत लबाड कोल्हा शंकोबाचा धावा इत्यादी. या शब्दांमुळे वात्रटिका जनमानसापर्यंत सहज पोहोचते. उदाहरणार्थ होम करा हवन करा या समांतर रचनेत लय निर्माण झाली आहे तर महादेवालाही कोंडा रे या ओळीत अलंकारिक भाषेचा वापर करत देवांनाही बांधून ठेवण्याच्या अंधश्रद्धेची थट्टा केली आहे. भाषा व्यंगात्मक आहे आणि त्यात उपहासाचे तत्त्व प्रबळ आहे ज्यामुळे वाचकाला हसवत हसवत विचार करायला लावते.
वात्रटिकेची शैली
शैलीचे समीक्षण केल्यास ही वात्रटिका मुक्तछंदातील आहे परंतु त्यात अंत्ययमक आणि लयबद्धता जपली आहे. प्रत्येक कडव्याची समाप्ती रे या शब्दाने होते ज्यामुळे एकसूत्रता आणि आग्रही स्वर निर्माण होतो. शैली व्यंगप्रधान आहे आणि त्यात व्यंगात्मक अलंकारांचा प्रभावी वापर दिसतो. वात्रटिकाकाराने छोट्या छोट्या ओळींमध्ये मुद्दा मांडला आहे ज्यामुळे वाचन सोपे आणि प्रभावी होते. लोककला आणि साहित्य यांचा सुंदर मेळ या शैलीत दिसतो.
साधक बाधक चर्चा
या वात्रटिकेचे साधक म्हणजे तिची जनभाषा आणि व्यंगात्मकता यामुळे सामान्य माणसापर्यंत संदेश पोहोचतो आणि अंधश्रद्धेविरुद्ध जागृती होते. वात्रटिकाकाराने समसामयिक समस्या पावसाळी अंधश्रद्धा यावर नेमका प्रहार केला आहे. बाधक मुद्दा म्हणजे काही वाचकांना ही शैली अतिसरळ वाटू शकते किंवा काही ठिकाणी व्यंग अधिक तीव्र असल्याने संवेदनशील व्यक्तींना अप्रिय वाटू शकते. तरीही वात्रटिकेची सामाजिक उपयुक्तता यामुळे बाधकांपेक्षा साधकच अधिक प्रभावी ठरतात.
रस विचार
यात मुख्यत्वे हास्यरस प्रबळ आहे. व्यंगात्मक हास्यामुळे वाचक हसतो परंतु त्याचवेळी विचार करतो. करुण रसाचा लवलेशही दिसतो कारण पावसाच्या अभावात शेतकऱ्यांची व्यथा अप्रत्यक्षपणे व्यक्त होते. शांत रस किंवा वीर रस यांचा अभाव आहे परंतु हास्यरसाच्या माध्यमातून सामाजिक जागृतीचा प्रयत्न यशस्वी झाला आहे. वात्रटिकाकाराने रसाची निर्मिती नैसर्गिक आणि सहजरीत्या केली आहे.
निष्कर्ष
ही वात्रटिका सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकाकार म्हणून असलेल्या कौशल्याचे उत्तम उदाहरण आहे. ती अंधश्रद्धा आणि प्रथांवर मार्मिक टीका करते तसेच विज्ञान आणि आधुनिकतेचे महत्त्व अधोरेखित करते. भाषा शैली आणि रस यांचा सुंदर समन्वय या वात्रटिकेला प्रभावी बनवतो. वात्रटिकाकाराने छोट्या स्वरूपात मोठा संदेश दिला आहे जो आजही समाजात प्रासंगिक आहे. अशा वात्रटिका सामाजिक परिवर्तनासाठी उपयुक्त ठरतात आणि वात्रटिकाकार सूर्यकांत डोळसे यांचे योगदान मराठी साहित्यात मोलाचे आहे.
संदर्भ -
1... चिमटा-6498....दैनिक पुण्यनगरी
10जून 2022
2....मराठी वात्रटिका आणि लोकप्रबोधन, साहित्यिक संदर्भ (मराठी विश्वकोश)
3.....सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील ग्रोकायन आणि दैनिक वात्रटिका संबंधित माहिती.
4. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती
https://suryakantdolase.blogspot.com
---------------------------------
विशेष सूचना:
तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न... सुधारणा किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!
आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक ग्रोक.कॉम
इथे जाऊन करू शकता.
यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .
https://grokaayan.blogspot.com
दैनिक वात्रटिका
10 जून 2026
No comments:
Post a Comment