ग्रोकायन-176... काही वाद ताजे असतात, काही वाद शिळे असतात. साहित्य संमेलन म्हटले की, त्याच्यात वादस्थळे असतात.

*Il ग्रोकायन-176 ll*

काही वाद ताजे असतात, काही वाद शिळे असतात. 

साहित्य संमेलन म्हटले की, त्याच्यात वादस्थळे असतात.

ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे  *grok* या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...

म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....

सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..

मराठी साहित्यातील ..

एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...

आजची वात्रटिका

----------------------

संमेलनाची वाद परंपरा 

काही वाद ताजे असतात, 

काही वाद शिळे असतात. 

साहित्य संमेलन म्हटले की, 

त्याच्यात वादस्थळे असतात.

एरव्ही वादस्थळे असली तरी, 

पण स्थळावरूनही वाद होवू शकतात ! 

संमेलनाच्या वाद परंपरेला,

कुणीही मनापासून दाद देवू शकतात !!

-सूर्यकांत डॊळसे,पाटोदा(बीड)

मोबाईल-9923847269

---------------------------------------

फेरफटका-६३५९

दै. झुंजार नेता

१५ सप्टेंबर २०१७

-----------------------------------

मराठीतील प्रसिद्ध वात्रटिकाकार व्याख्याते सूर्यकांत डोळसे यांची वात्रटिका. संमेलन वाद परंपरा.. या तिच्या शीर्षकात मधूनच बरेच काही सांगून जाते.. ही वात्रटिका सूर्यकांत डोळसे यांनी १५ सप्टेंबर २०१७ रोजी दै. झुंजार नेत्यात प्रकाशित केली असून ती संमेलनाच्या वादांच्या सातत्यावर उपहासात्मक भाष्य करते. पुढे सदरील वात्रटिकेचे ते कडव्याचा अर्थ लिहून जुने आणि नवे संदर्भ देत, भाषा,शैली, साधक वादक चर्चा इत्यादी अंगाने समीक्षण केलेलेअसून शेवटी निष्कर्ष मांडलेला आहे.

प्रत्येक कडव्याचा अर्थ

वात्रटिकेच्या पहिल्या कडव्याचा अर्थ असा आहे की अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनात काही वाद नवीन असतात तर काही जुने आणि शिळे झालेले असतात आणि संमेलन म्हटले की त्यात वादाचे मुद्दे अर्थात वादस्थळे असणे अपरिहार्य आहे. याचा अर्थ असा की साहित्य संमेलन कुठलेही असो त्याला कधीही वाद चुकलेला नाही. कोणता ना कोणता किंवा अनेक मुद्दे समोर येऊन त्या त्यावेळी साहित्य संमेलनाच्या अगोदर साहित्य संमेलनात आणि साहित्य संमेलनानंतरही वाद परंपरा कायम राहिलेली आहे असे वात्रटिका सांगते.

दुसऱ्या कडव्याचा अर्थ असा आहे की संमेलनात वादस्थळे नेहमी असतात पण कधी कधी संमेलनाच्या आयोजन स्थळावरूनही वाद उद्भवतात आणि या सततच्या वाद परंपरेला कोणीही उपहासाने दाद देऊ शकते. याचा अनुभव डोंबिवली साहित्य संमेलनावरून आपल्याला येतो हे वात्रटिका येथे नमूद करते. 

त्यामुळे साहित्य संमेलनाच्या वाद परंपरेला वादाच्या सातत्याला दाद द्यायला पाहिजे असे वात्रटिका प्रतिपादन करते.

वात्रटिकेचे संदर्भ 

तत्कालीन संदर्भात....

तत्कालीन संदर्भात २०१७ मध्ये ९० वे संमेलन डोंबिवली येथे झाले तेव्हा आयोजन स्थळ आणि अध्यक्ष निवडीवरून वाद झाले होते जसे की,  

संमेलनाच्या आयोजनापूर्वी आणि दरम्यान काही वाद निर्माण झाले, जे मुख्यतः अध्यक्ष निवडी आणि स्थळाच्या बाबतीत होते. डॉ. अक्षयकुमार काळे यांची अध्यक्षपदी निवड ही एक विवादास्पद बाब ठरली, कारण काही साहित्यिक आणि संघटनांनी त्यांच्या निवडीला साहित्यिक गुणवत्तेच्या दृष्टिकोनातून आव्हान दिले. मराठी साहित्य महामंडळाच्या निवड प्रक्रियेवरून राजकीय हस्तक्षेप आणि पक्षपाताचे आरोप झाले, ज्यात काहींनी म्हटले की निवड प्रक्रिया पारदर्शक नसल्याने साहित्यिक वरचेवरेचा हक्क कुणाला तरी मिळावा असे सांगितले. डोंबिवली हे स्थळ ठाणे जिल्ह्यातील उपनगर असल्याने त्याच्या पायाभूत सुविधा, वाहतूक आणि साहित्यिक वातावरणाबाबत शंका उपस्थित झाल्या. काही साहित्यिकांनी डोंबिवलीला साहित्यिक केंद्र म्हणून योग्य नसल्याचा आक्षेप घेतला आणि संमेलनाला अधिक प्रमुख शहरात घेण्याची मागणी केली. आयोजनासाठी स्थानिक संघटना आणि महामंडळ यांच्यातील मतभेदामुळेही विलंब आणि निधीच्या बाबतीत वाद झाले. उदाहरणार्थ, संमेलनाच्या तयारीदरम्यान ग्रंथ प्रदर्शनाची जागा आणि कार्यक्रमांची वेळापत्रक यावरून स्थानिक साहित्यिकांमध्ये मतभेद झाले, ज्यामुळे काहींनी संमेलनावर बहिष्कार टाकण्याची धमकीही दिली. तथापि, हे वाद इतके तीव्र नव्हते की संमेलन रद्द होईल, पण ते संमेलनाच्या प्रतिमेवर परिणाम करणारे ठरले.

आजचे संदर्भ....

वात्रटिका ताज्या संदर्भात जोडायची झाल्यास

विश्वास पाटील हे मराठी साहित्यिक म्हणून ओळखले जाणारे लेखक आहेत ज्यांची कादंबरी पानिपत ही ऐतिहासिक विषयावर आधारित असल्याने प्रसिद्ध आहे. २०२५ मध्ये त्यांची ९९ व्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्षपदी निवड झाली ज्यामुळे साहित्यिक वर्तुळात चर्चा सुरू झाली. या निवडीवेळी आणि नंतरच्या काही मुलाखतींमध्ये त्यांनी केलेले विधान वादग्रस्त ठरले जे जाती आणि आरक्षणाच्या संदर्भात होते. त्यांनी एका माध्यमांशी बोलताना म्हटले की दाखल्याची नोंद मिळाल्यामुळे कमी बुद्धीच्या लोकांच्या हाताखाली काम करावे लागले ज्यामुळे आरक्षणाच्या प्रक्रियेवर आणि त्याच्या परिणामांवर प्रश्न उपस्थित झाले. हे विधान आरक्षण लाभार्थ्यांना कमी बुद्धिमान ठरवणारे असल्याने तीव्र टीकेस तोंड द्यावे लागले. अनेक साहित्यिक आणि सामाजिक कार्यकर्त्यांनी याला आरक्षण विरोधी आणि अपमानजनक म्हटले ज्यामुळे संमेलनाच्या अध्यक्षपदाच्या योग्यतेवरच चर्चा सुरू झाली. उदाहरणार्थ काही संघटनांनी त्यांच्या विधानाला जातीवाचक भेदभावाचे रूप दिले आणि संमेलनाच्या आयोजकांना अध्यक्षपद रद्द करण्याची मागणी केली. हे विधान २०२५ च्या ऑगस्ट-सेप्टेंबर महिन्यात माध्यमांमध्ये गाजले ज्यात दै. लोकसत्ता आणि सकाळ सारख्या वृत्तपत्रांनी त्यावर लेख प्रकाशित केले. श्रीनिवास पाटील यांनी नंतर स्पष्टीकरण देत म्हटले की ते वैयक्तिक अनुभवावर आधारित होते आणि सामान्यीकरण नव्हते पण तरीही वाद शमला नाही. या घटनेमुळे मराठी साहित्य संमेलनाच्या वाद परंपरेला नवीन आयाम मिळाला आणि साहित्यिक एकजुटीवर प्रश्न उपस्थित झाले. एकंदरीत हे विधान आरक्षणाच्या सामाजिक संवेदनशील मुद्द्याला धक्का देणारे ठरले ज्यामुळे साहित्यिकांच्या सामाजिक जबाबदाऱ्यावर चर्चा झाली.

वात्रटिकेची भाषा 

वात्रटिकेच्या भाषेचे समीक्षण करताना ती साधी आणि उपहासपूर्ण असल्याचे दिसते जी सर्वसामान्य मराठी वाचकांना समजेल अशी आहे. पहिल्या कडव्यात ताजे शिळे आणि वादस्थळे असे शब्द वापरले आहेत जे संमेलनाच्या वादांच्या स्वरूपाला थेट आणि स्पष्टपणे मांडतात. दुसऱ्या कडव्यात एरव्ही आणि होवू शकतात अशी बोलचालची भाषा आहे जी वात्रटिकेच्या व्यंग्यात्मक शैलीला अनुरूप आहे पण साहित्यिक शुद्धतेच्या दृष्टीने कमकुवत आहे. उदाहरणार्थ एरव्ही हा शब्द ऐरव्ही असावा ज्यामुळे भाषा अधिक प्रमाणित झाली असती आणि होवू शकतात ऐवजी होऊ शकतात असा वापर वाक्यरचनेला अधिक प्रवाही बनवू शकला असता. तत्कालीन २०१७ च्या संदर्भात ही भाषा डोंबिवली संमेलनातील स्थानिक आणि राजकीय वादांना प्रतिबिंबित करते तर २०२५ मध्ये पाटील यांच्या जाती संदर्भातील विधानाला उपहासाने बांधते. भाषेचा उपहासपूर्ण टोन वाचकांना संमेलनाच्या वाद परंपरेची सातत्यता दाखवतो पण काही ठिकाणी शब्द निवडीत अधिक अचूकता हवी होती जसे की मनापासून दाद देण्याचा उल्लेख अधिक तिखट शब्दांनी प्रभावी ठरला असता. एकंदरीत भाषा संमेलनाच्या वादांना थेट लक्ष्य करते पण साहित्यिक दर्जा वाढवण्यासाठी अधिक परिष्कृत शब्दरचना आवश्यक होती. 

शैली 

वात्रटिकेची शैली उपहासात्मक आणि काव्यात्मक आहे जी दोन चारोळींच्या कडव्यांमध्ये संमेलनाच्या वाद परंपरेची थट्टा करते. पहिल्या कडव्यात वादांचे ताजे आणि शिळे असे वर्गीकरण आहे तर दुसऱ्या कडव्यात स्थळावरून वाद आणि दाद देण्याचा उल्लेख आहे ज्यामुळे रचना लयबद्ध आणि वाचनीय बनते. ही शैली २०१७ च्या डोंबिवली संमेलनातील आयोजन आणि निवड प्रक्रियेच्या वादांना हलक्या पण चपखलपणे मांडते आणि २०२५ च्या संदर्भात पाटील यांच्या जाती संदर्भातील विधानाच्या वादाला जोडते. शैलीत व्यंग्याचा प्रभाव आहे जसे की कुणीही मनापासून दाद देवू शकतात ही ओळ जी वादांच्या सातत्याला उपहासते. तथापि शैलीत रूपके किंवा गहन काव्यात्मकता यांचा अभाव आहे ज्यामुळे ती अधिक साहित्यिक बनू शकली असती. उदाहरणार्थ वादांच्या स्वरूपाला अधिक प्रतीकात्मक रीतीने मांडले असते तर वात्रटिकेचा प्रभाव वाढला असता. तरीही शैली संमेलनाच्या वाद परंपरेची थट्टा करण्यात यशस्वी आहे आणि तत्कालीन तसेच सध्याच्या वादांना एकत्र बांधते.

वात्रटिकेच्या साधक आणि बाधकांवर चर्चा 

साधक

साधक म्हणजे तिची तात्कालिकता आणि प्रासंगिकता. २०१७ मध्ये डोंबिवली संमेलनाच्या वादांना ती थेट लक्ष्य करते आणि २०२५ मध्ये पाटील यांच्या जाती संदर्भातील विधानाच्या वादाशी जोडली जाते ज्यामुळे ती कालसुसंगत राहते. दुसरे साधक म्हणजे संक्षिप्त रचना जी चार ओळींच्या दोन कडव्यांमध्ये वाद परंपरेचे सार मांडते आणि वाचकांना त्वरित आकर्षित करते. तिसरे साधक म्हणजे उपहासाचा प्रभाव जो संमेलनाच्या सततच्या वादांवर प्रश्न उपस्थित करतो आणि साहित्यिक एकजुटीच्या मुद्द्याला हाताळतो. 

बाधक 

बाधकांमध्ये प्रथम म्हणजे वात्रटिकेचा शिळेपणा. २०१७ पासून २०२५ पर्यंत वादांचे स्वरूप बदलले असले तरी वात्रटिकेची रचना त्याला नवीन दृष्टिकोन देऊ शकत नाही आणि पुनरावृत्ती वाटते. दुसरे बाधक म्हणजे एकतर्फी दृष्टिकोन. वात्रटिका वादांवर लक्ष केंद्रित करते पण संमेलनाच्या साहित्यिक योगदानाकडे दुर्लक्ष करते ज्यामुळे ती नकारात्मक वाटते. तिसरे बाधक म्हणजे जाती संदर्भातील वादाला पूर्ण न्याय देण्यात शैली आणि भाषेची मर्यादा. पाटील यांच्या विधानाने निर्माण झालेल्या जटिल सामाजिक चर्चेला वात्रटिका साध्या उपहासातून हाताळते जी अपुरी वाटते. एकंदरीत साधक वात्रटिकेला प्रासंगिक ठेवतात पण बाधक तिचा प्रभाव मर्यादित करतात. 

निष्कर्ष 

काढताना ही वात्रटिका अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाच्या वाद परंपरेवर उपहासात्मक भाष्य करते जी २०१७ च्या डोंबिवली संमेलनाच्या स्थानिक वादांपासून २०२५ च्या विश्वास पाटील यांच्या जाती संदर्भातील वादग्रस्त विधानापर्यंत लागू आहे. वात्रटिकाकार सूर्यकांत डोळसे यांनी साध्या भाषा आणि शैलीतून संमेलनाच्या वादांच्या सातत्याला उघड केले आहे पण अधिक साहित्यिक गहनता आणि संतुलित दृष्टिकोन असता तर वात्रटिकेचा प्रभाव वाढला असता.

संदर्भ:

1... फेरफटका-६३५९..दै. झुंजार नेता

   १५ सप्टेंबर २०१७

2....मराठी वात्रटिका आणि लोकप्रबोधन, साहित्यिक संदर्भ (मराठी विश्वकोश).

3.....सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील ग्रोकायन आणि दैनिक वात्रटिका संबंधित माहिती.

4.. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती

 https://suryakantdolase.blogspot.com

----------------------------------

विशेष सूचना:

तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!

आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक  ग्रोक.कॉम

इथे जाऊन करू शकता.

यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .

https://grokaayan.blogspot.com

16सप्टेंबर 2025