*Il ग्रोकायन-153 ll*
सगळ्या न्यायाच्या गोष्टी, तेंव्हा खोट्या वाटू लागतात.
विचारवंतांच्या खुनापेक्षा, नट- नट्यांच्या आत्महत्या ;
जेंव्हा मोठ्या वाटू लागतात.
ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे *grok* या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...
म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....
सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..
मराठी साहित्यातील ..
एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...
आजची वात्रटिका
-----------------------------
भुल-भुलैय्या
सगळ्या न्यायाच्या गोष्टी,
तेंव्हा खोट्या वाटू लागतात.
विचारवंतांच्या खुनापेक्षा,
नट- नट्यांच्या आत्महत्या ;
जेंव्हा मोठ्या वाटू लागतात.
कुणाचाही मृत्यू वाईटच,
प्रत्येकाचे एक मूल्य आहे !
दुनिया झगमगाटाला भुलते,
याचेच तर खरे शल्य आहे !!
-सूर्यकांत डोळसे,पाटोदा(बीड)
मोबाईल-9923847269
----------------------------------------
फेरफटका 7383
दैनिक झुंजार नेता
22 ऑगस्ट 2020
---------------------------------
महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध वात्रटिकाकार व्याख्याते सूर्यकांत डोळसे यांची भुल-भुलैय्या ही वात्रटिका 22 ऑगस्ट 2020 रोजी दैनिक झुंजार नेता या वृत्तपत्रात
फेरफटका या अत्यंत लोकप्रिय अशा वात्रटिका सदरात प्रकाशित झाली. ही वात्रटिका समाजातील बदलत्या मूल्यांचा आणि प्रसारमाध्यमांच्या प्राधान्यक्रमांमधील विसंगतीवर भाष्य करते. यामध्ये विशेषतः विचारवंतांच्या खुनांकडे होणारे दुर्लक्ष आणि चकचकीत झगमगाटाला मिळणारे अवास्तव महत्त्व यावर टीका केली आहे.
या समीक्षणात डॉ. नरेंद्र दाभोळकर, गोविंद पानसरे, प्रा. एम. एम. कलबुर्गी आणि गौरी लंकेश यांच्या हत्यांकडे प्रसारमाध्यमांनी केलेले दुर्लक्ष यांचा विशेष उल्लेख करून वात्रटिकेचे तत्कालीन संदर्भासह सविस्तर विश्लेषण केले आहे.
वात्रटिकेच्या पहिल्या कडव्यात डोळसे म्हणतात की जेव्हा न्यायाच्या गोष्टी खोट्या वाटू लागतात आणि विचारवंतांच्या खुनापेक्षा नट-नट्यांच्या आत्महत्या मोठ्या वाटू लागतात, तेव्हा समाजाच्या मूल्यांचा ऱ्हास दिसून येतो. 2020 च्या संदर्भात, सुशांत सिंह राजपूत यांच्या आत्महत्येने (14 जून 2020) प्रसारमाध्यमे आणि सामाजिक माध्यमांवर प्रचंड चर्चा घडवली. या घटनेला मिळालेल्या अतिरंजित प्रसिद्धीच्या तुलनेत विचारवंतांच्या खुनांकडे मात्र फारसे लक्ष दिले गेले नाही. येथे डॉ. नरेंद्र दाभोळकर (20 ऑगस्ट 2013), गोविंद पानसरे (20 फेब्रुवारी 2015), प्रा. एम. एम. कलबुर्गी (30 ऑगस्ट 2015) आणि गौरी लंकेश (5 सप्टेंबर 2017) यांच्या हत्यांचा उल्लेख महत्त्वाचा ठरतो. या चारही विचारवंतांनी अंधश्रद्धा, जातीयवाद, धार्मिक कट्टरता आणि अन्यायाविरुद्ध लढा दिला. डॉ. दाभोळकर यांनी अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीच्या माध्यमातून वैज्ञानिक दृष्टिकोन रुजवण्याचा प्रयत्न केला. पानसरे यांनी जातीवाद आणि सामाजिक असमानतेवर टीका केली. कलबुर्गी यांनी धार्मिक कट्टरतेवर प्रश्न उपस्थित केले, तर गौरी लंकेश यांनी आपल्या पत्रकारितेद्वारे दक्षिणपंथी विचारसरणी आणि भ्रष्टाचाराविरुद्ध आवाज उठवला. या हत्यांनी आपापल्या वेळी समाजात खळबळ माजवली, पण 2020 पर्यंत या घटनांचा उल्लेख प्रसारमाध्यमांमध्ये आणि सामाजिक चर्चेत दुर्मीळ झाला होता. या हत्यांचे तपास रखडलेले होते, आणि प्रसारमाध्यमांनी त्यांना फारसे महत्त्व दिले नाही. याउलट, सुशांत सिंह राजपूत यांच्या मृत्यूभोवतीच्या गॉसिप, बॉलिवूडमधील गटबाजी आणि त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्यावरील चर्चा यांनी प्रसारमाध्यमांचे लक्ष वेधले. डोळसे यांनी याच विसंगतीवर बोट ठेवले आहे, जिथे विचारवंतांच्या हत्यांसारख्या गंभीर घटनांपेक्षा चकचकीत बातम्या समाजाला जास्त आकर्षित करतात.
दुसऱ्या कडव्यात डोळसे यांनी प्रत्येक मृत्यू वाईट असल्याचे आणि प्रत्येक व्यक्तीच्या जीवनाला मूल्य असल्याचे सांगितले आहे. पण समाज झगमगाटाला भुलतो, हीच खरी समस्या आहे, असे ते ठामपणे मांडतात. येथे झगमगाट हा शब्द बॉलिवूडच्या चमकदार दुनियेला आणि त्याला मिळणाऱ्या अतिरंजित प्रसिद्धीला सूचित करतो. 2020 मध्ये कोविड-19 साथीच्या रोगामुळे देशभरात लॉकडाऊन लागू होते. लोक घरी बसून टीव्ही आणि सामाजिक माध्यमांवर अवलंबून होते. अशा वेळी प्रसारमाध्यमांनी सुशांत प्रकरणाला प्रचंड उचलून धरले, तर दाभोळकर, पानसरे, कलबुर्गी आणि लंकेश यांच्या हत्यांबाबतच्या तपासातील प्रगती किंवा त्यांच्या कार्याचा उल्लेख जवळपास गायब होता. उदाहरणार्थ, गौरी लंकेश यांच्या हत्येनंतर काही संशयितांना अटक झाली होती, पण 2020 पर्यंत त्या तपासाचा फारसा गाजावाजा झाला नाही. त्याचप्रमाणे, दाभोळकर यांच्या हत्येचा तपास सीबीआयकडे होता, पण त्याबाबतही प्रसारमाध्यमांमध्ये फारशी चर्चा नव्हती. याउलट, कोविड-19 मुळे मृत्यूमुखी पडलेले स्थलांतरित मजूर, गरीब कुटुंबे किंवा सामान्य नागरिक यांच्या कहाण्याही प्रसारमाध्यमांमध्ये फारशा झळकल्या नाहीत. डोळसे यांनी याच वास्तवाला भुल-भुलैय्या असे संबोधून समाजाच्या चुकीच्या प्राधान्यक्रमांवर टीका केली आहे.
वात्रटिकेची रचना साधी आणि सरळ आहे, परंतु ती थेट हृदयाला भिडते. डोळसे यांनी अलंकारांचा अतिरेक न करता सामान्य माणसाच्या भाषेत समाजातील विसंगती दाखवली आहे. भुल-भुलैय्या हे शीर्षक समाजाच्या दिशाहीन प्रवासाचे आणि खोट्या चकचकीत गोष्टींकडे आकर्षित होण्याच्या प्रवृत्तीचे प्रतीक आहे. 2020 च्या संदर्भात, जेव्हा लॉकडाऊनमुळे लोक घरात अडकले होते, तेव्हा प्रसारमाध्यमांनी काही मोजक्या घटनांचे अतिरंजित चित्रण करून सामान्य लोकांच्या भावना भडकवल्या. यामुळे खऱ्या सामाजिक समस्यांकडे, जसे की विचारवंतांच्या हत्यांचे तपास, सामाजिक असमानता, बेरोजगारी आणि स्थलांतरित मजुरांचे हाल, याकडे दुर्लक्ष झाले. डोळसे यांनी याच दुटप्पी वृत्तीवर आणि समाजाच्या संवेदनशीलतेच्या विकृतीवर मार्मिक भाष्य केले आहे.
भाषा
प्रभावी आणि सर्वसामान्य वाचकांना समजण्यास सोपी आहे. या वात्रटिकेची भाषा अतिशय साधी, सरळ आणि रोजच्या बोलण्यातील आहे. त्यांनी जटिल शब्द, अलंकार किंवा काव्यात्मक अतिरंजन टाळले आहे, ज्यामुळे वात्रटिका सामान्य माणसापर्यंत सहज पोहोचते. उदाहरणार्थ, सगळ्या न्यायाच्या गोष्टी, विचारवंतांच्या खुनापेक्षा, नट-नट्यांच्या आत्महत्या असे शब्द सामान्य मराठी वाचकाला परिचित आणि स्पष्ट आहेत. ही भाषा थेट आणि मार्मिक आहे, जी समाजातील विसंगतीवर बोट ठेवते. झगमगाट आणि भुल-भुलैय्या हे शब्द विशेष प्रभावी आहेत, कारण ते समाजाच्या चकचकीत गोष्टींकडे आकर्षित होण्याच्या प्रवृत्तीला प्रतीकात्मक पद्धतीने मांडतात. तरीही, हे शब्द साधे आणि सर्वांना समजणारे आहेत, ज्यामुळे वात्रटिकेचा संदेश गोंधळविरहित आहे.
शैली
शैलीच्या दृष्टिकोनातून, वात्रटिका अत्यंत संक्षिप्त पण परिणामकारक आहे. दोन कडव्यांमध्ये डोळसे यांनी गहन सामाजिक चिंतन मांडले आहे. पहिल्या कडव्यात समाजाच्या चुकीच्या प्राधान्यक्रमांवर टीका आहे, तर दुसऱ्या कडव्यात प्रत्येक मृत्यूचे मूल्य आणि समाजाची भुल-भुलैय्या यावर भाष्य आहे. ही शैली संक्षिप्त असली तरी ती विचाराला प्रवृत्त करते. वात्रटिकेत प्रश्न, उपहास किंवा आक्रोश यापेक्षा एक शांत पण तीक्ष्ण निरीक्षण आहे, जे वाचकाला आत्मपरीक्षण करण्यास भाग पाडते. डोळसे यांनी काव्यात्मक सौंदर्यापेक्षा संदेशाच्या स्पष्टतेवर भर दिला आहे, ज्यामुळे ही वात्रटिका साधी पण प्रभावी ठरते. शैलीत कोणताही अतिरेक नाही, आणि तरीही ती समाजाच्या दुटप्पीपणावर थेट हल्ला करते. ही साधी-सोपी शैली आणि रोजच्या भाषेचा वापर वात्रटिकेला सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचवण्यात यशस्वी ठरतो.
साधक आणि बाधक मुद्दे
.
साधक मुद्दे:
वात्रटिकेचा पहिला साधक मुद्दा म्हणजे तिची साधी आणि सर्वसामान्यांना समजेल अशी भाषा. डोळसे यांनी जटिल शब्द किंवा अलंकार टाळून सामान्य मराठी वाचकाला सहज समजेल अशा शब्दांचा वापर केला आहे. उदाहरणार्थ, झगमगाट, भुल-भुलैय्या, नट-नट्यांच्या आत्महत्या असे शब्द रोजच्या बोलण्यातील आहेत, ज्यामुळे वाचकाला संदेश थेट पोहोचतो.
दुसरा साधक मुद्दा म्हणजे वात्रटिकेची संक्षिप्तता. दोन कडव्यांमध्ये डोळसे यांनी समाजाच्या चुकीच्या प्राधान्यक्रमांवर आणि मूल्यांच्या ऱ्हासावर मार्मिक भाष्य केले आहे. ही संक्षिप्तता वाचकाचा वेळ वाचवते आणि संदेश प्रभावीपणे मांडते.
तिसरा साधक मुद्दा म्हणजे वात्रटिकेचा कालातीत स्वरूप. 2020 च्या संदर्भात सुशांत सिंह राजपूत यांच्या आत्महत्येच्या अतिरंजित प्रसिद्धीवर आणि विचारवंतांच्या हत्यांकडे झालेल्या दुर्लक्षावर टीका असली तरी हा मुद्दा आजही लागू आहे. समाजाची चकचकीत गोष्टींकडे आकर्षित होण्याची प्रवृत्ती कायम आहे, ज्यामुळे ही वात्रटिका सार्वकालिक ठरते.
चौथा साधक मुद्दा म्हणजे वात्रटिकेची विचाराला प्रवृत्त करणारी शैली. डोळसे यांनी उपहास किंवा आक्रोशाऐवजी शांत पण तीक्ष्ण निरीक्षण मांडले आहे, जे वाचकाला आत्मपरीक्षण करण्यास भाग पाडते. शेवटचा साधक मुद्दा म्हणजे सामाजिक वास्तवावर थेट बोट ठेवणे. डॉ. नरेंद्र दाभोळकर, गोविंद पानसरे, प्रा. एम. एम. कलबुर्गी आणि गौरी लंकेश यांच्या हत्यांकडे प्रसारमाध्यमांचे दुर्लक्ष आणि बॉलिवूडच्या झगमगाटाला मिळणारे अवास्तव महत्त्व यावर वात्रटिका अचूक भाष्य करते.
बाधक मुद्दे:
वात्रटिकेचा पहिला बाधक मुद्दा म्हणजे तिचा मर्यादित संदर्भ. वात्रटिका सुशांत सिंह राजपूत यांच्या आत्महत्येच्या 2020 च्या तत्कालीन संदर्भावर आधारित आहे. त्यामुळे या विशिष्ट घटनेची पार्श्वभूमी माहीत नसलेल्या वाचकांना वात्रटिकेचा पूर्ण अर्थ समजणे कठीण होऊ शकते.
दुसरा बाधक मुद्दा म्हणजे विचारवंतांच्या हत्यांचा थेट उल्लेख नसणे. डोळसे यांनी विचारवंतांच्या खुनापेक्षा नट-नट्यांच्या आत्महत्या मोठ्या वाटू लागतात असे म्हटले आहे, पण दाभोळकर, पानसरे, कलबुर्गी किंवा लंकेश यांचे नाव किंवा त्यांच्या हत्यांचा विशिष्ट संदर्भ दिला नाही. यामुळे वाचकाला संदर्भ जोडण्यासाठी स्वतःचा विचार करावा लागतो, जे काही वाचकांसाठी अस्पष्ट ठरू शकते.
तिसरा बाधक मुद्दा म्हणजे वात्रटिकेची साधी शैली. ही शैली जरी प्रभावी असली, तरी ती काव्यात्मक सौंदर्य किंवा जटिल प्रतीकात्मकतेची अपेक्षा करणाऱ्या साहित्यप्रेमींना कमी पडू शकते.
चौथा बाधक मुद्दा म्हणजे वात्रटिकेत उपाय सुचवलेला नाही. डोळसे यांनी समाजाच्या भुल-भुलैय्यावर टीका केली आहे, पण या समस्येवर उपाय काय याबाबत कोणतेही मार्गदर्शन नाही. यामुळे वात्रटिका केवळ टीकेवर थांबते आणि रचनात्मक दृष्टिकोन मांडत नाही.
शेवटचा बाधक मुद्दा म्हणजे वात्रटिकेचा मर्यादित वाचकवर्ग. ही वात्रटिका प्रामुख्याने मराठी वाचकांसाठी आहे आणि तीही सामाजिक-राजकीय मुद्द्यांवर विचार करणाऱ्या वाचकांसाठी. यामुळे तिची व्याप्ती मर्यादित राहते.
सारांशमध्ये सांगायचे झाल्यास वात्रटिकेची साधी भाषा, संक्षिप्त शैली, कालातीत संदेश आणि सामाजिक वास्तवावर अचूक भाष्य ही तिची प्रमुख साधक वैशिष्ट्ये आहेत. मात्र, मर्यादित संदर्भ, थेट उल्लेखांचा अभाव, साधी शैली, उपायांचा अभाव आणि मर्यादित वाचकवर्ग ही तिची बाधक वैशिष्ट्ये आहेत. तरीही, या बाधक मुद्द्यांपेक्षा साधक मुद्द्यांचे वजन जास्त आहे, ज्यामुळे ही वात्रटिका प्रभावी आणि चिंतनाला प्रवृत्त करणारी ठरते.
निष्कर्ष
ही वात्रटिका समाजाला आत्मपरीक्षण करण्यास भाग पाडते. ती प्रश्न उपस्थित करते की आपण खरोखरच महत्त्वाच्या गोष्टींना प्राधान्य देतो का? की आपण चकचकीत झगमगाटात हरवतो? दाभोळकर, पानसरे, कलबुर्गी आणि लंकेश यांच्या हत्यांकडे प्रसारमाध्यमांचे आणि समाजाचे दुर्लक्ष हा या वात्रटिकेचा मध्यवर्ती मुद्दा आहे. ही वात्रटिका तत्कालीन संदर्भातच नव्हे, तर कालातीत आहे, कारण समाजाची ही भुल-भुलैय्या आजही कायम आहे.
संदर्भ
1... फेरफटका 7383....दैनिक झुंजार नेता
22 ऑगस्ट 2020
2....मराठी वात्रटिका आणि लोकप्रबोधन, साहित्यिक संदर्भ (मराठी विश्वकोश).
3.....सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील ग्रोकायन आणि दैनिक वात्रटिका संबंधित माहिती.
4.. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती https://suryakantdolase.blogspot.com
----------------------------------
विशेष सूचना -
तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!
आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक ग्रोक.कॉम
इथे जाऊन करू शकता.
यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .
https://grokaayan.blogspot.com
24 ऑगस्ट 2025
No comments:
Post a Comment