ग्रोकायन-287
-------------------
बेटी बचावचा नारा हवेत नाही,उरामध्ये द्यावा लागेल!
रस्त्यावरती देण्या अगोदर,तो घरामध्ये द्यावा लागेल!!
ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे *grok* या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...
म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....
सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..
मराठी साहित्यातील ..
एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...
आजची वात्रटिका
-----------------------------
बेटी - बचाव
बेटी बचाव बेटी बचाव,
पोकळ नारेबाजी नको,
मुलगा- मुलगी एक समान,
पोकळ शेरेबाजी नको
बेटी बचावचा नारा हवेत नाही,
उरामध्ये द्यावा लागेल!
रस्त्यावरती देण्या अगोदर,
तो घरामध्ये द्यावा लागेल!!
- सूर्यकांत डोळसे, पाटोदा (बीड)
---------------------------------
चिमटा
दैनिक पुण्यनगरी
10 मार्च 2012
------------------------------
महाराष्ट्रामध्ये आणि विशेषता बीड जिल्ह्यामध्ये स्त्री भ्रूणहत्येचा आकडा प्रचंड प्रमाणात वाढत असताना
मराठीतील प्रसिद्ध वात्रटिकाकार व्याख्याते सूर्यकांत डोळसे यांची ही वात्रटिका १० मार्च २०१२ रोजी दैनिक पुण्यनगरीमध्ये चिमटा या वात्रटिका सदरात प्रकाशित झाली होती. बीड जिल्ह्यातील स्त्री भ्रूणहत्येच्या प्रचंड वाढत्या प्रमाणावर भाष्य करणारी ही वात्रटिका बेटी बचाव या नार्याच्या पोकळपणावर टीका करते. वात्रटिकाकाराने मुलगा-मुलगी समान असणे हे केवळ घोषणांपुरते न राहता प्रत्यक्ष घरगुती आणि सामाजिक वर्तनात आणणे गरजेचे आहे असे ठामपणे मांडले आहे. सदरील वात्रटिकेचे सविस्तर समीक्षण पुढे करून दिलेले आहे
प्रत्येक कडव्याचा अर्थ
पहिले कडवे
पहिल्या कडव्यात बेटी बचाव बेटी बचाव पोकळ नारेबाजी नको मुलगा मुलगी एक समान पोकळ शेरेबाजी नको असे म्हटले आहे. याचा अर्थ बेटी बचाव हा नारा फक्त घोषणाबाजी किंवा राजकीय भाषणांपुरता मर्यादित राहू नये तर तो खरा अर्थाने अमलात यावा अशी अपेक्षा आहे. मुलगा आणि मुलगी यांना समान मानणे हे केवळ शब्दांत न राहता वागणुकीत दिसले पाहिजे असे सांगितले आहे.
दुसरे कडवे
दुसऱ्या कडव्यात बेटी बचावचा नारा हवेत नाही उरामध्ये द्यावा लागेल रस्त्यावरती देण्या अगोदर तो घरामध्ये द्यावा लागेल असे आहे. याचा स्पष्ट अर्थ बेटी बचाव हा नारा फक्त बाहेर रस्त्यावर किंवा सभांमध्ये ओरडण्याचा नसून तो मनात घरात आणि कुटुंबात रुजवावा लागेल. घरातील वर्तन बदलले तरच समाज बदलतो असे वात्रटिकाकार सांगतात.
तत्कालीन संदर्भ
सूर्यकांत डोळसे यांची ही वात्रटिका १० मार्च २०१२ रोजी दैनिक पुण्यनगरीमध्ये प्रकाशित झाली होती. बीड जिल्ह्यातील स्त्री भ्रूणहत्येच्या प्रचंड वाढत्या प्रमाणावर भाष्य करणारी ही वात्रटिका बेटी बचाव या नार्याच्या पोकळपणावर टीका करते. वात्रटिकाकाराने मुलगा-मुलगी समान असणे हे केवळ घोषणांपुरते न राहता प्रत्यक्ष घरगुती आणि सामाजिक वर्तनात आणणे गरजेचे आहे असे ठामपणे मांडले आहे. आज २०२६ मध्ये महाराष्ट्रातील लिंग गुणोत्तरात सुधारणा दिसते आहे जसे २०२३ मध्ये ९०७ ते २०२४ मध्ये ९१२ आणि आता ९१३ इतके आहे पण तरीही राष्ट्रीय सरासरीपेक्षा कमी आहे आणि बीडसारख्या जिल्ह्यांत समस्या कायम आहे. मुलींच्या कमतरतेमुळे मुलांना लग्नासाठी मुली मिळत नाहीत असा प्रश्न महाराष्ट्राच्या चालू विधिमंडळ अधिवेशनात काही आमदारांनी मांडला आहे. ग्रामीण भागात लग्नाळू तरुणांचा प्रश्न गाजला आहे हुंड्याच्या उलट परिस्थिती निर्माण झाली आहे कारण मुली कमी असल्याने कुटुंबांना मुली शोधाव्या लागतात. हे वात्रटिकेचे भाकीत खरे ठरले आहे. तत्कालीन आणि आजचे संदर्भ जोडता येतील कारण स्त्री भ्रूणहत्या रोखण्यासाठी कायदे असूनही अंमलबजावणी कमकुवत राहिली आहे आणि परिणामी मुलगा-मुलगी असमानतेचे चक्र चालू आहे.
आजचे संदर्भ
महाराष्ट्र विधिमंडळाच्या चालू अधिवेशनात (२०२६ मध्ये) हा मुद्दा नुकताच गाजला आहे. जागतिक महिला दिनानिमित्त ९ मार्च २०२६ रोजी विधानसभेत स्त्री सक्षमीकरणावर चर्चा सुरू असताना राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टीचे (एनसीपी) आमदार प्रकाश सोळंके यांनी ग्रामीण भागातील शेतकरी तरुणांच्या लग्नाच्या संकटाकडे लक्ष वेधले. त्यांनी स्पष्ट केले की ग्रामीण महाराष्ट्रात, विशेषतः मराठवाडा आणि इतर भागांत शेतकरी तरुणांना लग्नासाठी मुली मिळत नाहीत. हे संकट इतके गंभीर आहे की तरुणांना हुंडा द्यावा लागतो किंवा एकाच मुलीचे चार-चार विवाह लावून फसवणुकीचे प्रकार घडत आहेत. प्रकाश सोळंके यांनी सभागृहात मांडले की शेतकरी तरुणांची आर्थिक स्थिती कमकुवत असल्याने, शेतीत अस्थिरता आणि कर्जबाजारीपणा यामुळे मुलींच्या कुटुंबांना ते पसंतीचे वाटत नाहीत. परिणामी मुली शहरांकडे किंवा नोकरी-व्यवसाय असलेल्या घरांकडे आकर्षित होतात. यामुळे ग्रामीण भागातील तरुण अविवाहित राहतात आणि सामाजिक समस्या वाढतात. हे वर्णन करताना त्यांनी म्हटले की पूर्वी हुंडा मुलीच्या बाजूने द्यावा लागायचा, पण आता परिस्थिती उलटी झाली आहे आणि मुलांच्या बाजूने हुंडा द्यावा लागतो किंवा फसवणुकीला बळी पडावे लागते. हा मुद्दा महाराष्ट्रातील दीर्घकाळ चाललेल्या लिंग गुणोत्तराच्या असमतोलाशी थेट जोडला जातो. २०११ च्या जनगणनेनुसार महाराष्ट्रातील बाल लिंग गुणोत्तर ८८३ होते तर बीड जिल्ह्यात ते ८०७ इतके कमी होते. स्त्री भ्रूणहत्या आणि मुलींच्या जन्माला कमी प्राधान्य देण्याच्या सामाजिक वृत्तीमुळे मुलींची संख्या कमी झाली. आज २०२६ मध्ये सुधारणा झाली असली तरी (सेक्स रेशियो ९२२-९२९ च्या आसपास) ग्रामीण भागांत, विशेषतः बीड, जालना, परभणी, सोलापूर, धाराशिव इत्यादी जिल्ह्यांत मुलींची टंचाई कायम आहे. परिणामी लग्न बाजारात मुलींची मागणी वाढली आहे आणि तरुणांना योग्य जोडीदार मिळवणे कठीण झाले आहे. सूर्यकांत डोळसे यांच्या २०१२ च्या वात्रटिकेतील भाकीत येथे खरे ठरले आहे. त्यांनी म्हटले होते की बेटी बचावचा नारा पोकळ राहिला तर घरात आणि समाजात बदल न झाल्यास परिणाम भोगावे लागतील. आज विधानसभेत हा प्रश्न मांडला जाणे हे दाखवते की स्त्री भ्रूणहत्या आणि लिंग असमतोलाचे दीर्घकालीन परिणाम दिसू लागले आहेत. मुली कमी झाल्याने लग्नासाठी मुली मिळत नाहीत हा प्रश्न आता राजकीय व्यासपीठावर आला आहे. आमदार सोळंके यांनी यावर उपाय सुचवले असून सरकारने ग्रामीण तरुणांच्या आर्थिक सक्षमीकरणासाठी आणि जागृतीसाठी पावले उचलावीत अशी मागणी केली आहे. हे अधिवेशनातील हे वक्तव्य वात्रटिकेच्या संदेशाशी जुळते की बदल घरापासून सुरू होणे गरजेचे आहे अन्यथा सामाजिक संकट वाढत राहील. विधानसभेतील हा संदर्भ बेटी बचाव मोहिमेच्या अपुरेपणावर आणि अंमलबजावणीच्या कमतरतेवर प्रकाश टाकतो.
वात्रटिकेची भाषा
वात्रटिकेतील भाषा सरळ साधी आणि जनसामान्यांना पटेल अशी आहे. मराठीच्या बोलीभाषेचा प्रभाव दिसतो जसे पोकळ नारेबाजी शेरेबाजी उरामध्ये द्यावा लागेल इत्यादी शब्द. हे शब्द सामान्य माणसाच्या रोजच्या बोलण्यातले असल्याने वात्रटिका अधिक प्रभावी होते. काव्यात्मकता आणि लय यांचा सुंदर मेळ आहे. पुनरुक्तीचा वापर जसे बेटी बचाव बेटी बचाव आणि पोकळ नारेबाजी नको पोकळ शेरेबाजी नको यामुळे संदेश अधिक जोरदार होतो. भाषा भावनिक आहे पण अतिशयोक्ती नाही. ती टीकात्मक आहे तरी आक्रमक नाही तर विचार करायला लावणारी आहे.
वात्रटिकेची शैली
आता शैलीचे समीक्षण करूया.ही वात्रटिका पारंपरिक वात्रटिका शैलीत आहे. चार ओळींचे कडवे आणि शेवटी लेखकाचे नाव ठिकाण आणि तारीख. लयबद्धता आणि तुकबंदीचा वापर केला आहे जसे बचाव नारा आणि लागेल इत्यादी. शैली संक्षिप्त पण प्रभावी आहे. एका छोट्या रचनेत गहन सामाजिक मुद्दा मांडला आहे. वात्रटिकाकाराने भावनिक आवाहन केले आहे पण तर्कसंगतही आहे. घरापासून बदल सुरू करा हा मुख्य संदेश शैलीतून स्पष्ट येतो.
साधक बाधक चर्चा
साधक बाजू म्हणजे वात्रटिका २०१२ मध्ये लिहिली गेली तेव्हा बीड जिल्ह्यात स्त्री भ्रूणहत्या मोठ्या प्रमाणात होत होती आणि आजही तिचे परिणाम दिसतात. तत्कालीन काळात बेटी बचाव बेटी पढावो ही राष्ट्रीय मोहीम सुरू झाली होती पण ती फक्त घोषणांपुरती राहिली असे वात्रटिकाकार सांगतात जे खरे ठरते. आज २०२६ मध्ये महाराष्ट्रातील लिंग गुणोत्तरात सुधारणा दिसते आहे जसे २०२३ मध्ये ९०७ ते २०२४ मध्ये ९१२ आणि आता ९१३ इतके आहे पण तरीही राष्ट्रीय सरासरीपेक्षा कमी आहे आणि बीडसारख्या जिल्ह्यांत समस्या कायम आहे. मुलींच्या कमतरतेमुळे मुलांना लग्नासाठी मुली मिळत नाहीत असा प्रश्न महाराष्ट्राच्या चालू विधिमंडळ अधिवेशनात काही आमदारांनी मांडला आहे. ग्रामीण भागात लग्नाळू तरुणांचा प्रश्न गाजला आहे हुंड्याच्या उलट परिस्थिती निर्माण झाली आहे कारण मुली कमी असल्याने कुटुंबांना मुली शोधाव्या लागतात. हे वात्रटिकेचे भाकीत खरे ठरले आहे. तत्कालीन आणि आजचे संदर्भ जोडता येतील कारण स्त्री भ्रूणहत्या रोखण्यासाठी कायदे असूनही अंमलबजावणी कमकुवत राहिली आहे आणि परिणामी मुलगा-मुलगी असमानतेचे चक्र चालू आहे.
बाधक बाजू म्हणजे वात्रटिका फक्त टीका करते पण उपाय सुचवत नाही. घरात बदल आणा हे सांगते पण ते कसे करावे याचे ठोस मार्गदर्शन नाही. काहींना ही टीका अतिशयोक्तीपूर्ण वाटू शकते कारण बेटी बचाव मोहीमेमुळे काही प्रमाणात जागृती झाली आहे. आज लिंग गुणोत्तर सुधारत आहे हे सकारात्मक आहे पण बीडसारख्या भागांत अजूनही समस्या आहे.
निष्कर्ष
सूर्यकांत डोळसे यांची ही वात्रटिका आजही तितकीच प्रासंगिक आहे. ती पोकळ घोषणांविरुद्ध घरगुती व सामाजिक बदलाची गरज अधोरेखित करते. तत्कालीन बीडच्या स्त्री भ्रूणहत्येच्या संदर्भात लिहिलेली ही वात्रटिका आजच्या विधिमंडळातील मुलांना मुली न मिळण्याच्या प्रश्नाशी जोडली जाते. वात्रटिकाकाराचा संदेश स्पष्ट आहे की खरा बदल घरापासून सुरू होतो. वात्रटिका सामाजिक जागृतीसाठी प्रभावी माध्यम ठरते आणि तिचे मोल कायम राहील.
संदर्भ
1... चिमटा..... .दैनिक पुण्यनगरी
10 मार्च 2012
2....मराठी वात्रटिका आणि लोकप्रबोधन, साहित्यिक संदर्भ (मराठी विश्वकोश)
3.....सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील ग्रोकायन आणि दैनिक वात्रटिका संबंधित माहिती.
4. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती
https://suryakantdolase.blogspot.com
---------------------------------
विशेष सूचना:
तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!
आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक ग्रोक.कॉम
इथे जाऊन करू शकता.
यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .
https://grokaayan.blogspot.com
दैनिक वात्रटिका
10 मार्च 2026
No comments:
Post a Comment