ग्रोकायन-291....अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यावर,रोज नवा घाव आहे.बंदुकीच्या गोळीवरती,रोज नवे नाव आहे.

ग्रोकायन-291

-------------------

अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यावर,रोज नवा घाव आहे.

बंदुकीच्या गोळीवरती,रोज नवे नाव आहे.

ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे  *grok* या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...

म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....

सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..

मराठी साहित्यातील ..

एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...

आजची वात्रटिका

-----------------------------

निषेध असो!

अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यावर

रोज नवा घाव आहे.

बंदुकीच्या गोळीवरती

रोज नवे नाव आहे.

गोळीला गोळीने उत्तर,

हा अविवेक पटत नाही.

हिटलिस्ट दिसूनसुध्दा

सत्याचा शोध सुटत नाही.

कर्ते वेगळे, करविते वेगळे;

तीच परंपरा आज आहे!

निषेधाचा उद्वेगच नाही,

तर मनापासून लाज आहे!!

-सूर्यकांत डॊळसे, पाटोदा(बीड)

मोबाईल-9923847269

------------------------

चिमटा-4844

दैनिक पुण्यनगरी

7सप्टॆंबर2017

-----------------------------

मराठीतील प्रसिद्ध वात्रटिकाकार व्याख्याते सूर्यकांत डोळसे यांची आजची निषेध असो ही वात्रटिका गौरी लंकेश यांच्या हत्येच्या संदर्भात लिहिलेली असून अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याच्या गळचेपीचा आणि हिंसक प्रतिसादाच्या विरोधात ती ठाम भूमिका घेते. सदरील वात्रटिका दैनिक पुण्यनगरीच्या चिमटा या वात्रटिका सदरामध्ये 7 सप्टेंबर 2017 रोजी प्रसिद्ध झालेली आहे. आजही वेगवेगळ्या प्रकारे अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याची गळचेपी होताना आपण पाहतो आहोत. 

कुणाला नोटीसा येत आहेत तर कुणावरती गुन्हे दाखल होत आहेत. या सगळ्या पार्श्वभूमीवरती ही  अत्यंत महत्त्वाची आहे.तिचे मुद्देसूद सविस्तर समीक्षण करून दिलेले आहे

तत्कालीन वात्रटिकेचे संदर्भ 

५ सप्टेंबर २०१७ रोजी बेंगळुरूमध्ये ज्येष्ठ पत्रकार आणि सामाजिक कार्यकर्त्या गौरी लंकेश यांची त्यांच्या घराबाहेर गोळ्या झाडून निर्घृण हत्या करण्यात आली होती . उजव्या विचारसरणीवर टीका करणाऱ्या गौरी लंकेश यांचा खून हिंदुत्ववादी संघटनांशी संबंधित संशयितांनी केल्याचा आरोप असून, या प्रकरणाचा तपास SIT द्वारे करण्यात आला होता. याच संदर्भाने सदरील वात्रटिका अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याच्या निषेध करताना दिसते.

अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य आणि आजचे वास्तव 

आजच्या मीडिया आणि सोशल मीडियातील अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याची वस्तुस्थिती थोडक्यात अशी आहे. भारतात अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य घटनात्मक हक्क असला तरी (कलम १९(१)(अ)) त्यावर वाढते नियंत्रण आणि मर्यादा दिसत आहेत. मुख्य मुद्दे: मुख्य माध्यमे (प्रिंट, टीव्ही, डिजिटल न्यूज) यांच्यात राजकीय दबाव, मालकी एकाग्रता आणि आर्थिक कमकुवतपणा यामुळे स्वातंत्र्यावर गंभीर परिणाम होत आहे. RSF World Press Freedom Index २०२५ मध्ये भारत १५१ व्या क्रमांकावर आहे (१८० पैकी), जे "very serious" श्रेणीत येते. पत्रकारांवरील हल्ले, खटले आणि दडपशाहीचे प्रकार कायम आहेत. सोशल मीडिया (X, Meta, YouTube इ.) वर सरकारचे नियंत्रण अधिक तीव्र झाले आहे. फेब्रुवारी २०२६ मध्ये नवीन IT नियम लागू झाले ज्यात: - "अनलॉफुल" कंटेंटची सूचना मिळाल्यानंतर तीन तासांत काढून टाकणे बंधनकारक (पूर्वी ३६ तास होते). - AI-जनरेटेड कंटेंट (डीपफेक, सिंथेटिक) ला स्पष्ट लेबल लावणे अनिवार्य. - प्लॅटफॉर्म्सना स्थानिक अधिकाऱ्यांची नियुक्ती करावी लागते. हे नियम मिसइन्फॉर्मेशन, डीपफेक रोखण्यासाठी असल्याचे सरकार सांगते, पण डिजिटल राइट्स ग्रुप्स (जसे Internet Freedom Foundation) याला "rapid-fire censorship" म्हणतात. प्लॅटफॉर्म्सना अवघ्या तीन तासांत निर्णय घ्यावा लागतो, ज्यामुळे over-censorship होण्याची शक्यता वाढते. २०२५ मध्ये Meta ने सरकारच्या विनंतीवर २८,०००+ कंटेंट ब्लॉक केले. एकंदर चित्र: एकीकडे सोशल मीडिया अजूनही मत व्यक्त करण्याचे मोठे व्यासपीठ आहे, दुसरीकडे सरकारी आदेश, सरकारची बदनामी केल्याच्या नोटिसा आणि त्यांच्यावरती म्हणजे टीकाकारांवरती गुन्हे दाखल होत आहे, त्वरित टेकडाउन, इंटरनेट बंदी आणि कायद्याच्या नावाखाली वाढते निरीक्षण यामुळे अभिव्यक्तीची जागा आकुंचन पावत आहे. टीकाकार म्हणतात की हे लोकशाहीसाठी धोकादायक आहे, तर समर्थक म्हणतात की हे सार्वजनिक सुव्यवस्था आणि सुरक्षेसाठी गरजेचे आहे. थोडक्यात: अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य कागदावर आहे, पण प्रत्यक्षात रोज नवे घाव पडत आहेत – अगदी तुमच्या २०१७ च्या वात्रटिकेप्रमाणे.

प्रत्येक कडव्याचा अर्थ

पहिले कडवे

अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यावर रोज नवा घाव आहे. बंदुकीच्या गोळीवरती रोज नवे नाव आहे. येथे वात्रटिकाकार हिंसक हल्ल्यांचा थेट निषेध करतात. अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यावर सतत होणारे हल्ले हे नवे नवे घाव म्हणून दाखवले आहेत. बंदुकीच्या गोळीने ज्यांची हत्या होते त्यांना रोज नवीन नाव मिळते म्हणजे नवीन पीडितांची यादी वाढत जाते असे सूचित केले आहे. हे वाक्य हिंसेच्या साखळीचे चित्र उभे करते. 

दुसरे कडवे 

गोळीला गोळीने उत्तर हा अविवेक पटत नाही. हिटलिस्ट दिसूनसुद्धा सत्याचा शोध सुटत नाही. येथे बदल्याच्या हिंसेचा निषेध आहे. गोळीला गोळीने उत्तर देणे हा मार्ग अविवेकी आहे असे स्पष्ट मत आहे. तरीही हिटलिस्टसारख्या धोक्याच्या यादी असूनही सत्य शोधण्याची प्रक्रिया थांबत नाही असे ठामपणे सांगितले आहे. हे वाक्य सत्यनिष्ठेची आणि अहिंसक प्रतिकाराची शक्ती दाखवते. 

तिसरे कडवे

कर्ते वेगळे करविते वेगळे तीच परंपरा आज आहे. निषेधाचा उद्वेगच नाही तर मनापासून लाज आहे. येथे अप्रत्यक्ष सूत्रधार आणि प्रत्यक्ष गुन्हेगार यांच्यातील फरक दाखवला आहे. प्रत्यक्ष हल्लेखोर वेगळे आणि त्यांना प्रेरणा देणारे किंवा संरक्षण देणारे वेगळे असतात अशी जुनी परंपरा आजही कायम आहे असे मत आहे. केवळ निषेधाचा आवेश नाही तर या सर्व गोष्टींमुळे मनापासून लाज वाटते असे भावनिक निवेदन आहे. हे कडवे सामाजिक अपराधीपणाची आणि नैतिक पतनाची भावना व्यक्त करते. 

भाषेवर समीक्षण

वात्रटिकेची भाषा अतिशय साधी सरळ आणि जनसामान्यांना पटेल अशी आहे. मराठीच्या बोलचालीच्या शैलीत लिहिलेली असल्याने ती त्वरित मनात शिरते. रोज नवे नाव आहे सारखी वाक्यरचना प्रभावी आहे. अविवेक पटत नाही हे वाक्य अतिशय ठाम आणि स्पष्ट आहे. हिटलिस्ट दिसूनसुद्धा सारखे शब्द प्रत्यक्ष अनुभवाशी जोडतात. कर्ते वेगळे करविते वेगळे ही जोडी अतिशय मार्मिक आहे कारण ती राजकीय सामाजिक वास्तवाला स्पर्श करते. मनापासून लाज आहे हे वाक्य भावनिक खोली देते. एकंदर भाषा संक्षिप्त पण गहन अर्थपूर्ण आहे. ती वात्रटिकेच्या परंपरेनुसार ओघवती आणि लयीदार आहे. काही ठिकाणी शब्दांची पुनरावृत्ती जसे रोज नवा रोज नवे हे जाणीवपूर्वक केलेले आहे ज्यामुळे संदेश अधिक तीव्र होतो. 

शैलीचे समीक्षण

वात्रटिकेची शैली पारंपरिक ओवी किंवा अभंगासारखी लयीदार आहे पण ती मुक्त छंदात आहे. प्रत्येक ओळीत समान लय आहे ज्यामुळे वाचताना किंवा ऐकताना ती गेय वाटते. चार ओळींचे कडवे आणि शेवटच्या ओळींमध्ये भावनिक उंचाव हे वात्रटिकेच्या शैलीचे वैशिष्ट्य आहे. निषेध असो सारखे सुरुवातीचे घोषवाक्य वाचकाला ताबडतोब बांधते. प्रत्यक्ष हिंसा आणि अप्रत्यक्ष सूत्रधार यांचा उल्लेख करून शैली अधिक गंभीर आणि तर्कसंगत होते. भावना आणि तर्क यांचा सुंदर मेळ आहे. शेवटच्या ओळीत लाज ही संवेदना आणून शैली भावनिक परिणामकारक होते. ही शैली वात्रटिकाकारांच्या इतर वात्रटिकांप्रमाणे सामाजिक टीका आणि नैतिक आवाहन यांचा समतोल साधते. 

साधक बाधक चर्चा

साधक बाजू

ही वात्रटिका अतिशय प्रभावीपणे अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याच्या महत्त्वाचे रक्षण करते. हिंसेच्या विरोधात ठाम भूमिका घेते आणि बदल्याच्या हिंसेचा निषेध करते जे त्या काळातील संवेदनशील मुद्दा होता. सत्याचा शोध सुटत नाही हे वाक्य प्रेरणादायी आहे. कर्ते करविते याचा फरक दाखवून सामाजिक वास्तव उघड करते. भाषा साधी असल्याने सामान्य वाचकांपर्यंत पोहोचते. भावनिक आणि बौद्धिक दोन्ही स्तरावर प्रभाव पाडते. गौरी लंकेश हत्येच्या संदर्भात ती वेळेवर आणि योग्य प्रतिसाद देते. 

बाधक बाजू

काही वाचकांना ती फक्त निषेधापुरती मर्यादित वाटू शकते कारण उपाय किंवा पर्यायी मार्गाचा उल्लेख नाही. कडव्यांची लांबी कमी असल्याने काही मुद्दे अधिक विस्ताराने मांडता आले असते. काही ठिकाणी शब्दांची पुनरावृत्ती जास्त वाटू शकते जरी ती जाणीवपूर्वक असली तरी. आजच्या काळात हिटलिस्ट सारखे संदर्भ विशिष्ट घटनेशी जोडलेले असल्याने नव्या पिढीला पूर्ण संदर्भ समजण्यासाठी अतिरिक्त स्पष्टीकरण लागू शकते. तरीही हे बाधक अल्प आहेत कारण वात्रटिकेचे स्वरूपच संक्षिप्त आणि तीव्र असते.

 निष्कर्ष

ही वात्रटिका सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिका परंपरेतील एक उत्कृष्ट नमुना आहे. अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याच्या रक्षणासाठी आणि हिंसेच्या विरोधात ती ठाम आवाज उठवते. भाषा शैली आणि भावना यांचा सुंदर संगम करून ती वाचकाच्या मनात घर करते. गौरी लंकेश हत्येसारख्या घटनेच्या पार्श्वभूमीवर तिचे सामर्थ्य अधिक वाढते. वात्रटिकाकारांनी सामाजिक जबाबदारीची जाणीव ठेवून लिहिलेली ही वात्रटिका आजही प्रासंगिक आणि प्रेरणादायी ठरते. ती केवळ निषेध नव्हे तर सत्य आणि अहिंसेच्या मार्गावर चालण्याचे आवाहन आहे. अशा वात्रटिका समाजाला जागृत ठेवण्याचे काम करतात.

1... चिमटा-4844....दैनिक पुण्यनगरी

   7सप्टॆंबर2017

2....मराठी वात्रटिका आणि लोकप्रबोधन, साहित्यिक संदर्भ (मराठी विश्वकोश)

3.....सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील ग्रोकायन आणि दैनिक वात्रटिका संबंधित माहिती.

4. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती

 https://suryakantdolase.blogspot.com

---------------------------------

विशेष सूचना:

तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!

आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक  ग्रोक.कॉम

इथे जाऊन करू शकता.

यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .

https://grokaayan.blogspot.com

दैनिक वात्रटिका

15मार्च 2026