ग्रोकायन-340
..............................
सनई - चौघड्याबरोबरच
मुहूर्ताचाही गंडा वाजला जातो!
ज्याचा असतो अट्टहास,
तो मुहूर्तही लाजला जातो!!
ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे *grok* या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...
म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....
सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..
मराठी साहित्यातील ..
एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...
आजची वात्रटिका
------------------------------
वाजवा रे वाजवा
लगीनघाई या शब्दात
फक्त नावाला घाई असते.
नवरा-नवरी सोडले तर
कुठे कुणाला काही असते ?
सनई - चौघड्याबरोबरच
मुहूर्ताचाही गंडा वाजला जातो!
ज्याचा असतो अट्टहास,
तो मुहूर्तही लाजला जातो!!
-सूर्यकांत डॊळसे,पाटोदा(बीड)
मोबाईल-9923847269
------------------------
चिमटा-4738
दैनिक पुण्यनगरी
22मे 2017
---------------------------------
मराठीतील प्रसिद्ध वात्रटिका कार व्याख्याते सूर्यकांत डोळसे यांनी लग्न सोहळ्यातील मुहूर्ताच्या बाबतीत होणाऱ्या अनियमिततेवर आणि दिखाऊपणावर टीका करणारी आजची वाजवा रे वाजवा वात्रटिका. वात्रटिका दैनिक पुण्यनगरीच्या चिमटा या वात्रटिका सदरामध्ये 22 मे 2017 रोजी प्रसिद्ध झालेली होती. सदरील वात्रटिकेचे सविस्तर समीक्षण पुढे मुद्देसूदपणे करून दिलेले आहे.
वात्रटिकेच्या प्रत्येक कडव्याचा अर्थ
पहिले कडवे
पहिल्या कडव्यात वाजवा रे वाजवा असे आवाहन करून वात्रटिकाकार लग्न समारंभातील वातावरण उभे करतात. लगीनघाई या शब्दात फक्त नावाला घाई असते असे म्हणत ते लग्नाच्या तयारीतील दिखाऊ घाईचा उल्लेख करतात. वस्तुतः लग्नाच्या निमित्ताने सर्वत्र घाईघाईचे वातावरण दिसते परंतु खऱ्या अर्थाने कोणालाच घाई नसते. नवरा आणि नवरी सोडले तर इतर कोणालाही वेळेची किंवा मुहूर्ताची काळजी नसते असे स्पष्ट करतात. यातून लग्नघाई हे शब्द केवळ नावापुरते असल्याचे आणि प्रत्यक्षात कोणतीही खरी घाई नसल्याचे दर्शन घडवले जाते.
दुसरे कडवे
दुसऱ्या कडव्यात सनई चौघड्याबरोबरच मुहूर्ताचाही गंडा वाजला जातो असे वर्णन आहे. याचा अर्थ असा की संगीत वाद्ये आणि गजर वाजवण्याच्या धुमधडाक्यात मुहूर्त निश्चित केलेला शुभक्षणही ढासळला जातो. ज्याचा असतो अट्टहास तो मुहूर्तही लाजला जातो असे म्हणत वात्रटिकाकार मुहूर्ताच्या बाबतीत होणाऱ्या बेफिकिरीवर आणि अतिरेकी उत्साहावर टीका करतात. मुहूर्त हा शुभ आणि महत्त्वाचा क्षण असतो परंतु लग्नातल्या आवाजाच्या आणि दिखाऊपणाच्या आक्रमणाने तोही लाजिरवाणा होतो असे प्रतिपादन केले आहे.
वात्रटिकेची भाषा
ही वात्रटिका सरळ सोपी आणि जनसामान्यांच्या बोलण्याशी जवळीक साधणारी भाषा वापरते. लगीनघाई सारखे संयुक्त शब्द वापरून वात्रटिकाकार नवीन शब्दरचना करतात ज्यामुळे अर्थ अधिक नेमका आणि प्रभावी होतो. नवरा नवरी सोडले तर कुठे कुणाला काही असते या ओळीत प्रश्नरूपी भाषा वापरली आहे ज्यामुळे वाचक किंवा श्रोता स्वतः विचार करतो. सनई चौघड्या आणि गंडा वाजला जातो यात पारंपरिक वाद्यांचा उल्लेख करून सांस्कृतिक संदर्भ दिला आहे. अट्टहास आणि लाजला जातो या शब्दांतून विरोधाभास निर्माण करून भाषा अधिक प्रभावी झाली आहे. एकूण भाषा व्यंगात्मक आहे परंतु अश्लील किंवा अपमानजनक शब्द न वापरता मराठीच्या नैसर्गिक ओघात वात्रटिका रचली आहे.
वात्रटिकेची शैली
ही वात्रटिका पारंपरिक वात्रटिका शैलीचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे. दोन कडव्यात संक्षिप्त स्वरूपात विषय मांडला आहे. प्रथम कडव्यात सामान्य निरीक्षण आणि दुसऱ्या कडव्यात त्याचे तीव्र व्यंगात्मक रूपांतर केले आहे. वाजवा रे वाजवा ही सुरुवात श्रोत्यांना आकर्षित करते आणि संपूर्ण वात्रटिका गेय स्वरूपात सादर करण्यास योग्य आहे. अंतिम ओळीत लाजला जातो हा शब्द मुहूर्ताला मानवी भावना देत शैलीला अधिक जिवंत करतो. शैली संक्षिप्त परंतु अर्थपूर्ण आहे ज्यामुळे ती स्मरणात राहते.
साधक बाधक चर्चा
या वात्रटिकेचे साधक असे की ती लग्न सोहळ्यातील एक वास्तव समस्या नेमकेपणाने पकडते. आजकाल लग्नात मुहूर्ताला महत्त्व न देता कार्यक्रमाच्या सोयीनुसार वेळ ढकलली जाते हे वास्तव अनेकांना परिचित आहे आणि वात्रटिकाकार त्यावर हलक्या फुलक्या भाषेत टीका करतात. बाधक असे की काही वाचकांना हे व्यंग अतिशयोक्तीपूर्ण वाटू शकते कारण काही लग्नांत मुहूर्ताचे पालन केले जाते. शिवाय मुहूर्त लाजला जातो ही व्यक्तिरेखा काहींना अतिरंजित भासू शकते. तरीही एकूण साधकच अधिक आहेत कारण वात्रटिका हा व्यंगात्मा साहित्याचा प्रकार आहे आणि त्यात अतिशयोक्ती अपरिहार्य असते.
रस विचार
यात मुख्यतः हास्य रस प्रधान आहे. लगीनघाई आणि मुहूर्ताचा गंडा वाजणे यातून निर्माण होणारा व्यंग हास्य उत्पन्न करतो. याशिवाय करुण रसाचा हलका स्पर्श आहे कारण मुहूर्त लाजला जातो यात परंपरेच्या ऱ्हासाची करुणा जाणवते. श्रृंगार रसाशी संबंधित लग्न सोहळा असल्याने त्याचा पार्श्वभूमी रस म्हणून उल्लेख करता येईल परंतु मुख्य रस हास्यच राहतो. वात्रटिकाकारांनी रसाची सांगड घालताना हास्याला व्यंगाची किनार दिली आहे ज्यामुळे रस अधिक प्रभावी झाला आहे.
निष्कर्ष
ही वात्रटिका सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकाकार व्यक्तिमत्त्वाचे उत्तम उदाहरण आहे. लग्न संस्कारातील एक छोटीशी परंतु महत्त्वाची बाब मुहूर्त पाळणे यावर भाष्य करताना वात्रटिकाकारांनी सामाजिक वास्तव उघड केले आहे. भाषा शैली आणि रस यांचा सुंदर समन्वय साधून त्यांनी छोट्या आकारात मोठा संदेश दिला आहे. आजच्या व्यस्त आणि दिखाऊ जीवनशैलीत परंपरांचे पालन न होणे ही समस्या वात्रटिकेद्वारे प्रभावीपणे मांडली गेली आहे. वात्रटिका ही केवळ मनोरंजन नसून समाजाला आरसा दाखवणारा साहित्य प्रकार आहे आणि या वात्रटिकेत तो गुण स्पष्ट दिसतो. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकाकार कारकिर्दीत अशा अनेक छोट्या छोट्या विषयांवर केलेल्या सूक्ष्म निरीक्षणामुळे त्यांचे स्थान मराठी व्यंग साहित्यात महत्त्वाचे राहील.
संदर्भ -
1... चिमटा-4738....दैनिक पुण्यनगरी
22मे 2017
2....मराठी वात्रटिका आणि लोकप्रबोधन, साहित्यिक संदर्भ (मराठी विश्वकोश)
3.....सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील ग्रोकायन आणि दैनिक वात्रटिका संबंधित माहिती.
4. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती
https://suryakantdolase.blogspot.com
---------------------------------
विशेष सूचना:
तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न... सुधारणा किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!
आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक ग्रोक.कॉम
इथे जाऊन करू शकता.
यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .
https://grokaayan.blogspot.com
दैनिक वात्रटिका
2 जून 2026
No comments:
Post a Comment