ग्रोकायन-366.........................निवडणूकीच्या कामात,अडकले आमचे गुर्जी. तुम्ही आम्ही बोलणार कोण? निवडणूक आयोगाची मर्जी.

ग्रोकायन-366

..............................

निवडणूकीच्या कामात,

अडकले आमचे गुर्जी. 

तुम्ही आम्ही बोलणार कोण? 

निवडणूक आयोगाची मर्जी.

ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे  *grok* या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...

म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....

सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..

मराठी साहित्यातील ..

एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...

आजची वात्रटिका

---------------------------------

प्रॅक्टिकल थॉट

निवडणूकीच्या कामात,

अडकले आमचे गुर्जी. 

तुम्ही आम्ही बोलणार कोण? 

निवडणूक आयोगाची मर्जी.

निवडणूका तर व्ह्याव्यातच, 

पण जरा प्रॅक्टीकली,

विचार व्हायला हवा ! 

प्रत्येकवेळी आमचाच 

बळी का घ्यायला हवा?

-सूर्यकांत डॊळसे,पाटोदा(बीड)

  मोबाईल-9923847269

----------------------------------

साप्ताहिक सूर्यकांती 

सलग अंक 164 वा

वर्ष सातवे

7 फेब्रुवारी 2017

---------------------------------

निवडणुकीच्या कामात निवडणूक आयोगाकडून होणारा वेळोवेळी प्राथमिक शिक्षकांचा वापर आणि त्याचा शैक्षणिक कार्यावर होणारा परिणाम प्रत्यक्ष विद्यार्थ्यांच्या तोंडातून व्यक्त करीत त्यावरती

भाष्य करणारी ही मराठीतील प्रसिद्ध वात्रटिकाकार व्याख्याते सूर्यकांत डोळसे यांचीवात्रटिका.

आजची बाल वात्रटिका ही निवडणूक आयोगाकडून प्राथमिक शिक्षकांना निवडणुकीच्या कामात वापरल्याने होणाऱ्या व्यत्ययावर आणि शैक्षणिक कामावर पडणाऱ्या परिणामावर भाष्य करणारी एक व्यंग्यात्मक रचना आहे. वात्रटिकाकार सूर्यकांत डोळसे यांनी ही वात्रटिका 7 फेब्रुवारी 2017 रोजी मराठी वात्रटिकांसाठी वाहिलेल्या पहिल्या आणि एकमेव साप्ताहिक असलेल्या साप्ताहिक सूर्यकांतीच्या 164 व्या अंकात प्रसिद्ध केली होती. सदरील बाल वात्रटिकेचे समीक्षण पुढे सविस्तरपणे करून दिले आहे

बाल वात्रटिका 

वात्रटिकाकार सूर्यकांत डोळसे हे मराठीतील प्रसिद्ध वात्रटिकाकार आणि व्याख्याते म्हणून ओळखले जातात. त्यांनी वात्रटिका या विनोदी आणि विचारप्रवर्तक काव्यप्रकाराला नवे आयाम दिले आहेत. बाल वात्रटिका हा त्यांचा एक विशेष उपप्रकार आहे जो मुख्यतः बालकांसाठी रचला गेला आहे. सर्वच भाषांमध्ये बालकविता लिहिल्या गेल्या आहेत. पण बाल वात्रटिका त्यापेक्षा कशी वेगळी आहे हे आपल्याला सूर्यकांत डोळसे यांच्या विविध बाल वात्रटिका अभ्यासल्यानंतर कळते. या मागची त्यांची भूमिका अधिक स्पष्ट होत जाते. येथे बाल वात्रटिकेतून बालमन फक्त कवितेसारखे वर्णन करत नाही तर त्याबद्दल तार्किक विश्लेषण करताना दिसते. सारासार विचार करून प्रश्न उपस्थित करताना दिसते. कधीकधी यावर स्वतःचे मतही मांडते. असे बाल कवितेतून होताना फारसे तरी दिसत नाही. बाल कविता आणि बाल वात्रटिका यात आपल्याला फरक दिसतो. बालकवी ते सारखी बाल वात्रटिका मोठी नसते. आपल्या खास शैलीत म्हणजेच दोन ते तीन कडव्यातील व्यक्त होताना आपल्याला दिसून येते.

बाल वात्रटिका ही बाल सूर्यकांती या त्यांच्या विशेष ब्लॉगवर प्रकाशित केली जाते. या वात्रटिका बालकांच्या जगातील साध्या घटना, प्राणी-पक्षी, निसर्ग, खेळ, शाळा, मित्रत्व, सण-उत्सव अशा विषयांवर आधारित असतात. वात्रटिकाकार डोळसे यांनी या प्रकारातून बालमनाला आकर्षित करणारी हलकीफुलकी, शिक्षणात्मक आणि विनोदी रचना तयार केली आहे. मुख्य वात्रटिकांप्रमाणे याही चार ते सहा ओळींच्या स्वरूपात असतात परंतु त्यात व्यंग्य कमी आणि बालसुलभ निरागसता अधिक दिसते. उदाहरणार्थ चांदोबा चांदोबा, पोपटाचा सवाल, नवी दोस्ती, आमचे सर अशा वात्रटिका बालकांच्या दैनंदिन जीवनाशी निगडित आहेत. या प्रकाराची सुरुवात वात्रटिकाकार डोळसे यांनी बालकांच्या साहित्यिक गरजा आणि बोल सुलभ मनातून व्यक्त होण्याची गरज ओळखून केली. मराठी वात्रटिका परंपरेत मंगेश पाडगावकर यांनी विनोदी शैली प्रस्थापित केली. त्यानंतर डोळसे यांनी तिला बालसाहित्याच्या क्षेत्रात विस्तारित केले. बाल वात्रटिका ही केवळ मनोरंजनासाठी नसून बालकांमध्ये भाषिक कौशल्य, कल्पनाशक्ती आणि नैतिक मूल्ये विकसित करण्यासाठी उपयुक्त ठरते. भाषा अतिशय सोपी, बोलकी आणि बालसुलभ असते. यात यमक, अनुप्रास आणि साधी कल्पनाचमत्कृती यांचा वापर करून बालकांना आकर्षित केले जाते. वात्रटिकाकार डोळसे यांच्या बाल वात्रटिकांचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यात बालदृष्टीचा अंतर्भाव आहे. प्रौढ वात्रटिकांमध्ये सामाजिक-राजकीय व्यंग्य प्रमुख असते तर बाल वात्रटिकांमध्ये निरागस आनंद, कौतुक आणि शिकवणूक यांचा समन्वय साधला जातो. या वात्रटिका शाळा, पालक आणि बालसाहित्य प्रेमींमध्ये लोकप्रिय आहेत. वात्रटिकाकार यांनी बाल वात्रटिकांना स्वतंत्र ब्लॉग देऊन त्याला एक वेगळे अस्तित्व दिले आहे ज्यामुळे बालसाहित्याच्या क्षेत्रात हा प्रकार अधिक समृद्ध झाला आहे. अनेक पीएचडी धारकांनी आपल्या संशोधनात बाल वात्रटिकांची दखल घेतलेली आता दिसून येत आहे.

एकूणच बाल वात्रटिका हा सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिका चळवळीचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. त्यांनी वात्रटिका या प्रकाराला केवळ प्रौढांसाठी मर्यादित न ठेवता बालकांपर्यंत पोहोचवण्याचे महत्त्वाचे कार्य केले. यामुळे मराठी बालसाहित्यात एक नवा आनंददायी आणि शिक्षणात्मक घटक जोडला गेला आहे. वात्रटिकाकारांच्या या योगदानामुळे बाल वात्रटिका हा प्रकार मराठी साहित्यात स्थिर झाला असून भविष्यातही त्याचा विस्तार होण्याची शक्यता आहे.

प्रत्येक कडव्याचा अर्थ 

पहिल्या कडव्यात वात्रटिकाकार प्रत्यक्ष विद्यार्थ्यांच्या तोंडी शब्द देऊन म्हणतात की निवडणुकीच्या कामात आमचे गुरुजी अडकले आहेत. येथे गुरुजी म्हणजे प्राथमिक शाळेतील शिक्षक होय. शिक्षकांना निवडणूक कर्तव्यावर नेमल्याने ते शाळकरी कामापासून दूर गेले आहेत. अशी शाळा शाळातील विद्यार्थ्यांची तक्रार वात्रटिका इथे व्यक्त करतो.पुढे ते विचारतात की तुम्ही आम्ही म्हणजे सर्वसामान्य नागरिक किंवा इतर घटक बोलणार कोण. कारण निवडणूक आयोगाची मर्जी हीच सर्वस्वी मानली जाते. यातून आयोगाच्या निर्णयावर टीका व्यक्त केली आहे की त्यांचे आदेश अंतिम असतात आणि त्यामुळे शिक्षकांसारख्या घटकांना काहीच बोलण्याची सोय राहत नाही. 

दुसरे कडवे 

दुसऱ्या कडव्यात वात्रटिकाकार म्हणतात की निवडणुका तर निश्चितपणे व्हाव्यात पण त्यासाठी प्रॅक्टिकल विचार व्हायला हवा. म्हणजे निवडणुकीचे काम व्यवहार्य पद्धतीने व्हावे. प्रत्येकवेळी आमचाच बळी का घ्यायला हवा असा प्रश्न उपस्थित करून शिक्षक वर्गाला वारंवार निवडणुकीसाठी वापरल्याने त्यांच्या शैक्षणिक जबाबदारीवर होणारा अनावश्यक भार दाखवला आहे. वात्रटिकेची भाषा सोदाहरण समीक्षण पुढीलप्रमाणे. 

वात्रटिकेची भाषा 

वात्रटिकाकाराने भाषा अतिशय सोपी सरळ आणि बोलकी वापरली आहे. यामुळे सामान्य वाचकांपर्यंत संदेश सहज पोहोचतो. उदाहरणार्थ अडकले आमचे गुर्जी या वाक्यात गुरुजीऐवजी गुर्जी हा शब्द वापरून मराठीतील बोली भाषेची छटा आणली आहे. निवडणूक आयोगाची मर्जी या ओळीत मर्जी हा शब्द व्यंग्यपूर्ण पद्धतीने वापरला आहे ज्यामुळे आयोगाच्या निर्णयांना अनावश्यक एकतर्फीपणा दाखवला गेला आहे. प्रॅक्टीकली विचार व्हायला हवा या ठिकाणी इंग्रजी शब्दाचा वापर करून वास्तववादी दृष्टिकोन अधोरेखित केला आहे. बळी घ्यायला हवा या वाक्यात बळी शब्दाने शिक्षकांना वारंवार होणारा अन्याय सूचित केला आहे. एकूण भाषा व्यंग्यात्मक स्वरूपाची असून व्याकरणिकदृष्ट्या शुद्ध आणि ओघपूर्ण आहे.

वात्रटिकेची शैल

 वात्रटिकाकाराने वापरलेली शैली अतिशय संक्षिप्त आणि प्रभावी आहे. प्रत्यक्ष विद्यार्थीच आपली भावना येथे व्यक्त करताना दिसतो आहे.दोनच कडव्यात संपूर्ण मुद्दा मांडला आहे. प्रश्नरूप ओळींचा वापर करून वाचकांचे लक्ष वेधून घेतले आहे. उदाहरणार्थ तुम्ही आम्ही बोलणार कोण आणि बळी का घ्यायला हवा या ओळी प्रश्नात्मक स्वरूपाच्या आहेत ज्यामुळे वाचक स्वतः विचार करायला प्रवृत्त होतात. शैलीत लोकगीत अथवा अभंग शैलीची झलक दिसते. काव्यात्मकता राखताना व्यावहारिक समस्या मांडण्यात वात्रटिकाकार यशस्वी झाले आहेत. शैली व्यंग्यपूर्ण असल्याने ती वाचकाला हलकेपणाने गंभीर मुद्द्याकडे घेऊन जाते. साधक बाधक चर्चा पुढीलप्रमाणे. 

साधक बाधक चर्चा 

वात्रटिकेचे साधक असे की, ती शैक्षणिक क्षेत्रातील एक वास्तविक समस्या मांडते. शिक्षकांना निवडणुकीसाठी वापरल्याने विद्यार्थ्यांच्या शिकण्यावर होणारा परिणाम हा मुद्दा प्रभावीपणे मांडला आहे. वात्रटिकाकाराने प्रॅक्टिकल विचाराची मागणी करून रचनात्मक सूचना दिली आहे. भाषा सोपी असल्याने ती सर्वसामान्य शिक्षक आणि पालकांपर्यंत पोहोचू शकते. बाधक असे की वात्रटिका फार लहान आहे. त्यामुळे समस्या अधिक सखोलपणे विश्लेषित करता आली नाही. निवडणूक आयोगाच्या भूमिकेचे फक्त नकारात्मक चित्रण केले असून त्यांच्या आव्हानांबद्दल काहीच उल्लेख नाही. यामुळे एकांगी वाटू शकते.

रस विचार 

 वात्रटिकेच्या रस विचाराची स्वतंत्र अशी की. या वात्रटिकेत मुख्यतः करुण रस आणि व्यंग्य रस यांचा समन्वय दिसतो. शिक्षकांना वारंवार बळी दिल्याने होणारी व्यथा करुण रस निर्माण करते. प्रॅक्टिकल विचार व्हायला हवा या ओळीतून व्यंग्य रस प्रकट होतो. वात्रटिकाकाराने विद्यार्थ्यांच्या तोंडातून समस्या मांडल्याचे नमूद केले आहे त्यामुळे सहानुभूतीचा रस वाढतो. शृंगार किंवा वीर रस यांचा पूर्ण अभाव आहे. रस प्रभावीपणे मांडला गेला असून तो वाचकाच्या मनात शिक्षकांच्या व्यथेची जाणीव निर्माण करतो.

निष्कर्ष

निष्कर्ष असा की आजची वात्रटिका ही एक प्रभावी व्यंग्यात्मक रचना आहे. वात्रटिकाकार सूर्यकांत डोळसे यांनी शिक्षक वर्गाची व्यथा अतिशय संक्षिप्त पण प्रभावी शब्दात मांडली आहे. निवडणूक आयोगाच्या निर्णयांमुळे शैक्षणिक क्षेत्राला होणारा व्यत्यय हा सामाजिक मुद्दा या वात्रटिकेद्वारे अधोरेखित झाला आहे. भाषा शैली आणि रस यांचा समन्वय उत्तम झाल्याने वात्रटिका यशस्वी ठरली आहे. ही वात्रटिका 2017 मध्ये प्रसिद्ध झालेली असली तरी एवढीच प्रासंगिक आहे. एवढेच काय पण यापुढे जाऊन असे सांगता येईल की, देशात आणि विशेषता महाराष्ट्र राज्यात सध्या सुरू असलेल्या एसआयआर अर्थात सूक्ष्म मतदार पुनर्नरीक्षण कामामुळे शाळांचा जो  बट्ट्याबोळ झाला  असून पालक वर्गातून संताप व्यक्त होत आहे त्यामुळे ते अधिकच दाहक आणि अधिकच समयोजित जाणवते आहे.मात्र तिची लांबी कमी असल्याने अधिक विस्ताराने मांडणी केली असती तर प्रभाव अधिक वाढला असता. एकूणात ही वात्रटिका शिक्षकीय समस्यांवर भाष्य करणाऱ्या साहित्यात मोलाची भर टाकणारी आहे आणि समाजमनात जागृती निर्माण करण्यास मदत करते.

संदर्भ -

1... साप्ताहिक सूर्यकांती ...सलग अंक 164 वा

    7 फेब्रुवारी 2017

2....मराठी वात्रटिका आणि लोकप्रबोधन, साहित्यिक संदर्भ (मराठी विश्वकोश)

3.....सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील ग्रोकायन आणि दैनिक वात्रटिका संबंधित माहिती.

4. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती

 https://suryakantdolase.blogspot.com

---------------------------------

विशेष सूचना:

तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न... सुधारणा किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!

आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक  ग्रोक.कॉम

इथे जाऊन करू शकता.

यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .

https://grokaayan.blogspot.com

दैनिक वात्रटिका

16 जुलै 2026