ग्रोकायन-370
..............................
'संस्था' निकांच्या उदो उदो चेच
त्यांना सतत बघावे लागते.
कितीही 'शाळा' केल्या तरी
खाल्ल्या मिठाला जागावे लागते.
ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे *grok* या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...
म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....
सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..
मराठी साहित्यातील ..
एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...
आजची वात्रटिका
---------------------------------
पगारी तडजोड
काय त्यांची स्वामीनिष्ठा ?
काय त्यांचे थाट आहेत?
'संस्था' निकांच्या पदरी
साहित्यिक नावाचे भाट आहेत.
'संस्था' निकांच्या उदो उदो चेच
त्यांना सतत बघावे लागते.
कितीही 'शाळा' केल्या तरी
खाल्ल्या मिठाला जागावे लागते.
हश्या आणि टाळ्यात,
विदूषकी चाळयात
अभिव्यक्तीला रमवून घ्यावे लागते !
सवाल पापी पेट का है,
मन मारून जमवून घ्यावे लागते !!
-सूर्यकांत डॊळसे, पाटोदा(बीड)
मोबाईल-9923847269
-------------------------
फेरफटका-6484
दै.झुंजार नेता
22जानेवारी2018
-------------------------
आजची वात्रटिका पगारी तडजोड ही खाजगी शैक्षणिक संस्थांमधील साहित्यिकांच्या वास्तवावर टीका करणारी एक जळजळीत रचना आहे. मराठीतील प्रसिद्ध वात्रटिकाकार व्याख्याते सूर्यकांत डोळसे यांनी या वात्रटिकेत संस्थात्मक दबावाखाली साहित्यिक स्वातंत्र्य कसे चिरडले जाते याचे चित्रण केले आहे. सदरील वात्रटिका दैनिक झुंजार नेता च्या फेरफटका या वात्रटिका सदरामध्ये 22 जानेवारी 2018 रोजी प्रसिद्ध झालेली आहे. या वात्रटिकेचे सविस्तर समीक्षा पुढे करून दिलेले आहे.
प्रत्येक कडव्याचा अर्थ
पहिले कडवे
पहिल्या कडव्यात वात्रटिकाकार साहित्यिकांच्या स्वामीनिष्ठा आणि थाट यांची थेट चौकशी करतात. संस्थानिकांच्या पदरी साहित्यिक नावाचे भाट बसले आहेत असे सांगत ते असे दाखवतात की साहित्यिक म्हणून ओळखले जाणारे लोक प्रत्यक्षात संस्थेचे चाटुकार बनले आहेत. त्यांची स्वतंत्र बुद्धी आणि साहित्यिक गरिमा गहाळ झाली आहे.
दुसरे कडवे
दुसऱ्या कडव्यात संस्थानिकांच्या उदो उदो करणे हे त्यांचे दैनंदिन कर्तव्य बनले आहे असे प्रतिपादन केले आहे. कितीही शाळा किंवा विद्वत्ता मिरवली तरी खाल्लेल्या मिठाची जाणीव ठेवून त्यांना संस्थेच्या हितरक्षणासाठी काम करावे लागते. निष्ठा आणि बंधन यांचा विरोधाभास येथे स्पष्ट दिसतो.
तिसरे कडवे
तिसऱ्या कडव्यात हश्या टाळ्यात आणि विदूषकी चाळ्यात अभिव्यक्तीला रमवून घ्यावे लागते असे वर्णन आहे. साहित्यिक स्वातंत्र्य ऐवजी विदूषकासारखे वर्तन करून मन मारून सवाल पापी पेट का है अशा प्रश्नांना सामोरे जावे लागते. संपूर्ण वात्रटिकेत पगारी नोकरीतील तडजोड आणि त्यामुळे होणारा साहित्यिक आत्मविसर्जन याचे मार्मिक चित्रण आहे.
वात्रटिकेची भाषा
वात्रटिका सरळ सोपी आणि जनसामान्यांना सहज समजेल अशी आहे. मराठी बोलीभाषेचा प्रभाव दिसतो. स्वामीनिष्ठा थाट पदरी भाट उदो उदो शाळा खाल्ल्या मिठाला जागावे हश्या टाळ्या विदूषकी चाळया अभिव्यक्ती रमवून घ्यावे सवाल पापी पेट का है मन मारून जमवून घ्यावे अशा शब्दरचनेत व्यंग्यपूर्ण अर्थ उमटतो. संस्कृतमूलचे शब्द जसे स्वामीनिष्ठा अभिव्यक्ती यांचा वापर करून साहित्यिक उंची दाखवली जाते तर बोलीतील शाळा केल्या खाल्ल्या मिठाला जागावे यांसारखे वाक्यांश लोकजीवनाशी जोडले जातात. हिंदीचा मिसळ हा सवाल पापी पेट का है यामुळे भाषेला बहुभाषिक रंग प्राप्त होतो आणि व्यंग्य अधिक तीव्र होते. शब्दांची निवड जाणीवपूर्वक केली आहे ज्यामुळे वाचकाच्या मनात ताडकन प्रभाव पडतो.
वात्रटिकेची शैली
वात्रटिका प्रश्नोत्तरात्मक आणि व्यंग्यात्मक आहे. सुरुवातीला प्रश्न विचारून वाचकाला विचारप्रवृत्त केले जाते. नंतर उत्तर स्वरूपात व्यंग्य मांडले जाते. लयबद्धता आणि ताल यामुळे ती वाचताना गेय होऊन जाते. छोट्या कडव्यांमुळे गती टिकते आणि प्रत्येक ओळीच्या शेवटी येणारा आघात वात्रटिकेची शक्ती वाढवतो. अलंकारांमध्ये विशेषतः उपमा आणि व्यंग्य यांचा प्रभावी वापर झाला आहे. संस्थानिकांना भाट म्हणणे हा उपमात्मक आघात आहे. शैली संक्षिप्त आणि मुद्देसूद आहे ज्यामुळे दीर्घ प्रबंध न करता संदेश स्पष्ट होतो.
साधक बाधक चर्चा
साधक म्हणजे वात्रटिकेची प्रामाणिकता आणि वास्तवदर्शन क्षमता होय. खाजगी शैक्षणिक क्षेत्रातील साहित्यिकांच्या हालअपेष्टा यथार्थपणे मांडल्याने ती सामाजिक दस्तऐवज बनते. भाषेची सोपीता आणि व्यंग्याची तीव्रता यामुळे जनमानसापर्यंत पोहोचते. बाधक मुद्दा म्हणजे काही ठिकाणी भाषा अधिक आक्रस्ताळी वाटू शकते ज्यामुळे संतुलित विश्लेषणाऐवजी एकांगी टीका वाटते. काही वाचकांना ती व्यक्तिगत आक्षेपार्ह वाटू शकते कारण संस्था आणि साहित्यिक यांना थेट नावे ठेवल्यासारखे वाटते. तरीही व्यंग्य साहित्याच्या परंपरेत ही तीव्रता अपरिहार्य असते.
रस विचार
वात्रटिकेच्या रस विचाराची चर्चा केल्यास यात मुख्यतः करुण रस आणि शृंगाररसाचे विपर्यासात्मक रूप दिसते. साहित्यिक स्वातंत्र्य गमावल्याची करुणा आणि बंधनात सापडलेल्या बुद्धिवंतांची व्यथा यामुळे करुण रस प्रबळ होतो. विदूषकी चाळ्यात रमणे हा शृंगाररसाचा उपहासात्मक वापर आहे ज्यामुळे हास्य रस उद्भवतो. मात्र हास्य रसही व्यथामिश्रित आहे. बीभत्स रसाचे सूचन संस्थेच्या चाटुकारपणातून येते. रसांची सांगड घालून वात्रटिकाकार वाचकाला हसवतात आणि विचार करायला लावतात.
निष्कर्ष
आजची पगारी तडजोड ही वात्रटिका खाजगी शैक्षणिक संस्थांमधील साहित्यिकांच्या वास्तवावर एक धाडसी आणि प्रभावी टीका आहे. वात्रटिकाकार सूर्यकांत डोळसे यांनी छोट्या स्वरूपात मोठा संदेश दिला आहे. पगारी नोकरीतील तडजोड साहित्यिक निष्ठा कशी खाऊन टाकते याचे हे जिवंत चित्रण आहे. भाषा शैली आणि रस यांच्या समन्वयातून ही वात्रटिका मराठी व्यंग्य साहित्यात योगदान देते. आजच्या व्यावसायिक शिक्षण क्षेत्रातील दबाव आणि समझोते यांना आव्हान देणारी अशी रचना वाचकांना जागृत करते. वात्रटिकाकारांचे हे कार्य सामाजिक भान जागवणारे आहे आणि मराठी साहित्यात व्यंग्य परंपरा समृद्ध करते.
संदर्भ -
1... फेरफटका-6484...दै.झुंजार नेता
22जानेवारी2018
2....मराठी वात्रटिका आणि लोकप्रबोधन, साहित्यिक संदर्भ (मराठी विश्वकोश)
3.....सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील ग्रोकायन आणि दैनिक वात्रटिका संबंधित माहिती.
4. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती
https://suryakantdolase.blogspot.com
---------------------------------
विशेष सूचना:
तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न... सुधारणा किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!
आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक ग्रोक.कॉम
इथे जाऊन करू शकता.
यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .
https://grokaayan.blogspot.com
दैनिक वात्रटिका
23जुलै 2026
No comments:
Post a Comment