ग्रोकायन-171...ब्रेकच्या आधी उगारतात हात, ब्रेक के बाद चापट लागते ! आज्जीसुद्धा गोष्ट सांगताना,आजकाल ब्रेक मागते !!

*Il ग्रोकायन-171 ll*

ब्रेकच्या आधी उगारतात हात, ब्रेक के बाद चापट लागते ! 

आज्जीसुद्धा गोष्ट सांगताना,आजकाल ब्रेक मागते !!

ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे  *grok* या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...

म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....

सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..

मराठी साहित्यातील ..

एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...

आजची वात्रटिका

---------------------------

 ब्रेक के बाद

टी.व्ही. वरच्या सूत्रधारांना, 

एक आणि एकच नाद आहे. 

काहीही ससू द्या, 

ते ब्रेक के बाद आहे.

ब्रेकच्या आधी उगारतात हात, 

ब्रेक के बाद चापट लागते ! 

आज्जीसुद्धा गोष्ट सांगताना, 

आजकाल ब्रेक मागते !!

-सूर्यकांत डोळसे,पाटोदा(बीड)

मोबाईल-9923847269

--------------------------------

फेरफटका 

दैनिक झुंजार नेता 

11 मे 2002

----------------------------

आजची ब्रेक के बाद ही वात्रटिका वात्रटिका  सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकाकार म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या प्रतिभेचे एक उत्तम उदाहरण आहे ज्यात टीव्ही चॅनल्सवरील वाढत्या जाहिरातींच्या बाजीवर आणि कार्यक्रमांमधील सतत येणाऱ्या ब्रेकमुळे होणाऱ्या रसभंगावर उपवासात्मक भाष्य करण्यात आले आहे. सदरील वात्रटिका दैनिक झुंजार नेता मधील फेरफटका या लोकप्रिय वात्रटिका सदरामध्ये 11 जून 2002 रोजी प्रसिद्ध झाली होती.

ही वात्रटिका तत्कालीन जाहिरात धोरणाच्या संदर्भात जशी की २००२ च्या काळात जेव्हा केबल टीव्ही आणि खासगी चॅनल्सचा उदय होत असताना जाहिरातींचा अतिरेक वाढत होता तेव्हा ती अत्यंत समर्पक ठरते तसेच आजच्या डिजिटल युगात जिथे ओटीटी प्लॅटफॉर्म्सवरही जाहिरातींचा त्रास कायम आहे तिथेही तिचे मुद्दे ताजे वाटतात कारण जाहिरातींचे प्रमाण वाढले असले तरी ब्रेकचा त्रास हा सामान्य प्रेक्षकांसाठी कायमचा चर्मरोगच आहे. 

या वात्रटिकेचे मुद्देसूद सविस्तर समीक्षण करताना प्रथम प्रत्येक कडव्याचा अर्थ सांगणे आवश्यक आहे

 जेणेकरून तिच्या अर्थसूचकतेची खोली उलगडेल.

पहिल्या कडव्यात ब्रेक के बाद टी.व्ही. वरच्या सूत्रधारांना एक आणि एकच नाद आहे. काहीही ससू द्या ते ब्रेक के बाद आहे. या कडव्याचा अर्थ असा आहे की टीव्ही चॅनल्सचे सूत्रधार किंवा प्रेझेंटर्स यांना फक्त एकच सतत चालू असलेला नाद असतो जो ब्रेक के बाद असा आहे अर्थात ते काहीही विषय किंवा बातमी सांगत असतील तरही तो ब्रेकनंतरच सुरू होईल असा कायदा पाळतात ज्यामुळे प्रेक्षकांना अधीर वाटते आणि कार्यक्रमाचा प्रवाह खंडित होतो. हा अर्थ तत्कालीन जाहिरात धोरणाच्या संदर्भात पाहिला तर २००२ मध्ये ट्राई कायद्याने जाहिरातींचे प्रमाण मर्यादित करण्याचा प्रयत्न सुरू असला तरी चॅनल्सनी ब्रेकचा वापर कमिशन मिळवण्यासाठी वाढवला होता ज्यामुळे सूत्रधारांच्या बोलण्यातही हा नाद सामावला. आजच्या संदर्भात ओटीटी वर जरी जाहिराती कमी असल्या तरी फ्री व्हर्जनमध्ये ब्रेक के बादचा हाच त्रास कायम आहे. 

दुसऱ्या कडव्यात  ब्रेकच्या आधी उगारतात हात ब्रेक के बाद चापट लागते ! या कडव्याचा अर्थ असा आहे की सूत्रधार ब्रेकच्या आधी हात उंचावून काहीतरी सांगायचा आभास देतात पण ब्रेकनंतरच ते पूर्ण करतात ज्यामुळे प्रेक्षकांना चापट मारण्यासारखा धक्का बसतो अर्थात अपेक्षा भंग होते आणि राग येतो. हा अर्थ उपहासात्मक आहे कारण तो प्रेक्षकांच्या दैनंदिन त्रासाला चित्रित करतो आणि तत्कालीन धोरणात जाहिरातींच्या ब्रेकला मिनिटांची मर्यादा असली तरी चॅनल्सनी ती वाढवून प्रेक्षकांचा गोंधळ घातला होता तर आजच्या काळात स्ट्रीमिंग सर्व्हिसेसमध्येही मिड रोल ब्रेकमुळे हाच चापटाचा अनुभव येतो ज्यामुळे वात्रटिकेची सार्वकालिकता दिसते. तिसरा कडवा आज्जीसुद्धा गोष्ट सांगताना आजकाल ब्रेक मागते !! या कडव्याचा अर्थ असा आहे की आता हा ब्रेकचा त्रास इतका सामान्य झाला आहे की अगदी आजी सारखी पारंपरिक व्यक्ती जेव्हा गोष्ट सांगते तेव्हाही ब्रेक घेण्याची मागणी करते ज्यामुळे सांस्कृतिक स्तरावरही हा प्रभाव पडला आहे आणि कुटुंबातील संवादही खंडित झाला आहे. हा अर्थ आजच्या जाहिरात धोरणाच्या संदर्भात पाहिला तर डिजिटल जाहिरातींच्या युगात सोशल मीडिया आणि यूट्यूबवरही ब्रेकसारखे पॉज येतात ज्यामुळे वृद्ध वर्गालाही हा नाद लागला आहे तर तत्कालीन काळात टीव्ही ब्रेकमुळे घरगुती गोष्टींनाही हा संस्कार झाला होता ज्यामुळे वात्रटिकेचे सामाजिक भाष्य अधिक गहन होते. आता या वात्रटिकेच्या भाषेवर समीक्षण करूया जे वात्रटिकाकारांच्या शिल्पीत्वाचे दर्शन घडवते. 

वात्रटिकेची भाषा 

सूर्यकांत डोळसे यांच्या या वात्रटिकेची भाषा अतिशय सोपी सरळ आणि बोलचालची आहे जी मराठीच्या दैनंदिन वापरातील शब्दसंग्रहावर आधारित आहे जसे की ब्रेक के बाद सूत्रधार नाद ससू उगारतात हात चापट आज्जी गोष्ट सांगताना ब्रेक मागते हे सर्व शब्द सामान्य प्रेक्षकांना परिचित असल्याने ती वाचकापर्यंत सहज पोहोचते आणि उपहासात्मक भावना जागृत करते. भाषेचे वैशिष्ट्य म्हणजे तिच्यात मराठीच्या लयबद्ध रचनेला प्राधान्य देण्यात आले आहे ज्यात प्रत्येक ओळीमध्ये समान अक्षरसंख्या आणि लय असल्याने वाचताना ती गाण्यासारखी वाटते जसे पहिल्या कडव्यामध्ये टी.व्ही. वरच्या सूत्रधारांना एक आणि एकच नाद आहे ही ओळ सात अक्षरांची आहे तर काहीही ससू द्या ते ब्रेक के बाद आहे ही आठ अक्षरांची ज्यामुळे लय साधली जाते. तत्कालीन जाहिरात धोरणाच्या संदर्भात भाषा मुद्देसूद आहे कारण ती तांत्रिक शब्द टाळून सामान्य माणसाच्या दृष्टिकोनातून टीका करते जसे ब्रेक के बाद हा शब्द इंग्रजीचा असला तरी मराठीत रूढ झालेला आहे जो टीव्ही संस्कृतीचा प्रभाव दर्शवतो तर आजच्या संदर्भात ही भाषा सोशल मीडियावर शेअर करण्यायोग्य आहे कारण ती संक्षिप्त आणि व्हायरल होण्यास सक्षम आहे. भाषेचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे उपमांचा वापर जसे चापट लागते हा शब्द धक्का किंवा अपमान दर्शवतो जो प्रेक्षकांच्या भावनेशी जोडला जातो आणि आज्जीसुद्धा हा उल्लेख सांस्कृतिक ओळख निर्माण करतो ज्यामुळे भाषा केवळ टीकात्मक नसून हास्यपूर्णही होते. एकंदरीत भाषा वात्रटिकाकारांच्या कलेचे उत्तम साधन आहे जी वाचकाला विचार करायला भाग पाडते आणि जाहिरात धोरणाच्या त्रुटींवर प्रकाश टाकते. 

शैलीचे समीक्षण 

या वात्रटिकेच्या यशाचे मुख्य कारण आहे. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकाकार शैली ही उपवासात्मक उपहासाची आहे जी प्रत्यक्ष अनुभवावर आधारित असून सामान्य जीवनातील छोट्या घटनांद्वारे मोठे सामाजिक मुद्दे उघड करणारी आहे. या वात्रटिकेत शैली लघुपरिमाणाची आहे म्हणजे चार ओळींच्या कडव्यांमध्ये संपूर्ण कथा सांगितली जाते ज्यात प्रथम समस्या मांडली जाते दुसऱ्या कडव्यामध्ये तिचा परिणाम दाखवला जातो आणि तिसऱ्या कडव्यामध्ये तो सामाजिक प्रभावापर्यंत नेला जातो ज्यामुळे शैली संतुलित आणि प्रभावी होते. तत्कालीन जाहिरात धोरणाच्या संदर्भात ही शैली समर्पक आहे कारण २००२ च्या दैनिक झुंजार नेत्यासारख्या वृत्तपत्रात प्रकाशित होणाऱ्या वात्रटिकेसाठी ही लघुरूपाची शैली योग्य होती जी वाचकांना व्यस्त ठेवते तर आजच्या काळात ट्विटर किंवा इन्स्टाग्रामसाठी ती परिपूर्ण आहे कारण ती संक्षिप्त असूनही गहन आहे. शैलीचे वैशिष्ट्य म्हणजे हास्याचा स्पर्श जसे ब्रेक के बाद चापट लागते हा वाक्यांश वाचकाला हसवतो पण त्यातून जाहिरातींच्या व्यावसायिकतेची टीका होते ज्यामुळे शैली मनोरंजक आणि विचारप्रवर्तक यांचा समतोल साधते. एकंदरीत शैली वात्रटिकाकारांची आहे जी पारंपरिक मराठी वात्रटिकेच्या परंपरेला जोडते जसे पुरंदरच्या वात्रटिका किंवा नाट्य साहित्यातील उपहास पण आधुनिक टीव्ही संस्कृतीला अनुरूप करते. 

साधक बाधक चर्चा 

साधक म्हणजे या वात्रटिकेचे फायदे प्रथम तिची संक्षिप्तता आणि मुद्देसूदता जी वाचकाला त्वरित आकर्षित करते आणि जाहिरातींच्या त्रासावर नेमके भाष्य करते ज्यामुळे ती तत्कालीन जाहिरात धोरणाच्या संदर्भात प्रभावी ठरते कारण ती चॅनल्सच्या ब्रेक धोरणावर थेट बोट ठेवते तर आजच्या काळातही ती प्रासंगिक आहे ज्यामुळे वात्रटिकाकाराची सार्वकालिकता दिसते. 

दुसरा साधक म्हणजे हास्यपूर्ण उपहास जो वाचकाला रागावण्याऐवजी हसवून शिकवतो जसे आज्जीसुद्धा ब्रेक मागते हा उल्लेख कुटुंबीयांना जोडतो आणि सामाजिक टीकेचे सामर्थ्य वाढवतो. 

तिसरा साधक म्हणजे भाषिक लय आणि लघुपरिमाण ज्यामुळे ती स्मरणात राहते आणि दैनिक वृत्तपत्रात छापण्यायोग्य आहे. 

बाधक म्हणजे तोटे प्रथम तिचे अतिशय संक्षिप्त स्वरूप ज्यामुळे जाहिरात धोरणाच्या तांत्रिक पैलूंवर जसे ट्राई नियम किंवा चॅनल्सचे कमिशन यावर सविस्तर चर्चा होत नाही ज्यामुळे काही वाचकांना ती अपूर्ण वाटू शकते विशेषतः आजच्या विश्लेषणात्मक वाचकांना. 

दुसरा बाधक म्हणजे स्थानिक संदर्भ जसे आज्जी आणि महाराष्ट्रातील दैनंदिन बोलचाल ज्यामुळे इतर भाषिक वाचकांसाठी ती पूर्णपणे समजणारी नसू शकते तर तत्कालीन काळातही शहरी वाचकांना ती ग्रामीण वाटू शकते. 

तिसरा बाधक म्हणजे अतिशय उपवासात्मक शैली जी काही संवेदनशील वाचकांना अतिशय कठोर वाटू शकते जरी ती हास्यपूर्ण असली तरी जाहिरातींच्या उद्योगावर थेट चापट मारते ज्यामुळे व्यावसायिक दृष्टिकोनातून तिची टीका होऊ शकते. एकंदरीत साधकांची संख्या बाधकांपेक्षा जास्त असल्याने वात्रटिका यशस्वी आहे पण तिचे विस्तारित रूप अधिक प्रभावी ठरू शकते. 

निष्कर्ष 

मांडताना सांगावे की सूर्यकांत डोळसे यांची ही वात्रटिका वात्रटिकाकार म्हणून त्यांच्या प्रतिभेचे एक मोठे दर्शन आहे जी टीव्ही जाहिरातींच्या ब्रेक त्रासावर उपहासात्मक भाष्य करून प्रेक्षकांच्या सामान्य अनुभवाला शब्द देते आणि तत्कालीन जाहिरात धोरणाच्या संदर्भात जशी प्रभावी होती तशीच आजच्या डिजिटल युगातही प्रासंगिक आहे कारण ब्रेकचा नाद हा कायमचा राहिला आहे. ही वात्रटिका वाचकाला हसवते विचार करायला भाग पाडते आणि सामाजिक टीकेचे महत्त्व अधोरेखित करते ज्यामुळे वात्रटिकाकाराची भूमिका अधिक मजबूत होते.

संदर्भ:

1... फेरफटका ....दैनिक झुंजार नेता 

   11 मे 2002

2....मराठी वात्रटिका आणि लोकप्रबोधन, साहित्यिक संदर्भ (मराठी विश्वकोश).

3.....सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील ग्रोकायन आणि दैनिक वात्रटिका संबंधित माहिती.

4.. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती https://suryakantdolase.blogspot.com

----------------------------------

विशेष सूचना:

तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!

आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक  ग्रोक.कॉम

इथे जाऊन करू शकता.

यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .

https://grokaayan.blogspot.com

11सप्टेंबर 2025