ग्रोकायन-172...त्यांचेच बुमरँग आता,त्यांच्यावरच वळू लागले ! अहिंसेचे महत्त्व,कसायाला कळू लागले !!

*Il ग्रोकायन-172 ll*

त्यांचेच बुमरँग आता,त्यांच्यावरच वळू लागले ! 

अहिंसेचे महत्त्व,कसायाला कळू लागले !!

ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे  *grok* या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...

म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....

सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..

मराठी साहित्यातील ..

एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...

आजची वात्रटिका

---------------------------

नाईन इलेव्हन 

अमेरिकेला वाटतेय 

जगावर प्रभुत्त्व लादेन मी. 

इतरांच्या भांडणात,

आपला मतलब साधेन मी.

त्यांचेच बुमरँग आता,

त्यांच्यावरच वळू लागले ! 

अहिंसेचे महत्त्व,

कसायाला कळू लागले !!

-सूर्यकांत डोळसे,पाटोदा(बीड)

मोबाईल-9923847269

--------------------------------

फेरफटका 

दैनिक झुंजार नेता 

14 सप्टेंबर2001

--------------------------

मराठीतील प्रसिद्ध वात्रटिका आकार व्याख्याते सूर्यकांत डोळसे यांची नाईन इलेव्हन ही वात्रटिका अमेरिकेतील ट्विन टॉवरवर ११ सप्टेंबर २००१ रोजी अल-कायदा संघटनेच्या अतिरेकी हल्ल्याच्या तत्कालीन पार्श्वभूमीवर लिहिलेली आहे ज्याने जगभरात धार्मिक आणि भू-राजकीय तणाव वाढवला आणि अमेरिकेच्या साम्राज्यवादी धोरणांवर जागतिक टीका सुरू झाली. हल्ल्यानंतर अमेरिकेत राष्ट्रपती जॉर्ज डब्ल्यू बुश यांनी १४ सप्टेंबरला काँग्रेसकडून युद्धाची घोषणा मंजूर करून अफगाणिस्तानवर हल्ल्याची तयारी सुरू केली तर जगभरात अमेरिकेच्या मध्य पूर्व आणि इतर भागातील हस्तक्षेपवादी धोरणांमुळे हल्ला झाला असा आरोप होऊ लागला ज्यामुळे नोम चॉम्स्कीसारख्या विचारवंतांनी अमेरिकेच्या साम्राज्यवादावर भाष्य केले आणि हल्ला अमेरिकेच्या स्वतःच्या कृत्यांचा परिणाम असल्याचे सांगितले. तत्कालीन काळात अमेरिकन एकजूट वाढली असली तरी आंतरराष्ट्रीय स्तरावर अमेरिकेच्या प्रभुत्वलामबणाऱ्या धोरणांवर टीका वाढली आणि हल्ल्यानंतर काही आठवड्यांतच अफगाणिस्तान युद्ध सुरू होण्याच्या पार्श्वभूमीवर ही वात्रटिका अमेरिकेच्या धोरणांना बुमरँग म्हणून चित्रित करून अहिंसेच्या महत्त्वावर भर देते जी त्या काळात सामान्यतः हिंसक प्रतिकाराच्या वातावरणात विरळ होती. 

ही वात्रटिका दैनिक झुंजार नेता च्या फेरफटका या वात्रटिका सदरामध्ये 14 सप्टेंबर 2001 रोजी प्रसिद्ध झालेली आहे.या वात्रटिकेचे मुद्देसूद सविस्तर समीक्षण खालीलप्रमाणे आहे. 

प्रथम कडव्याचा अर्थ

 पहिल्या कडव्यात वात्रटिकाकार सूर्यकांत डोळसे अमेरिकेच्या साम्राज्यवादी मानसिकतेवर उपरोधिक प्रहार करतात जो ९/११ हल्ल्याच्या तत्कालीन संदर्भात अमेरिकेच्या विदेश धोरणावरील जागतिक टीकेला प्रतिबिंबित करतो. अमेरिकेला वाटतेय जगावर प्रभुत्त्व लादेन मी असा अर्थ आहे की अमेरिका स्वतःला जगाचे अधिपती समजते आणि इतर देशांवर आपले वर्चस्व लादण्याचा प्रयत्न करते ज्यामुळे तिच्या मध्य पूर्वातील हस्तक्षेपांमुळे अल-कायदेसारख्या संघटनांना खतपाणी मिळाले आणि हल्ला घडला. तत्कालीन पार्श्वभूमीवर हे बुश प्रशासनाच्या एकध्रुवीय जगाच्या धोरणावर आणि इराक व अफगाणिस्तानवर नियोजित हल्ल्यांवर बोट ठेवते जिथे अमेरिका स्वतःला न्यायी मानत होती. पुढे इतरांच्या भांडणात आपला मतलब साधेन मी असा अर्थ आहे की अमेरिका इतर देशांच्या संघर्षांत पडून स्वतःचे आर्थिक व राजकीय हित साधते जसे की तेलसाठी मध्य पूर्वातील युद्धे किंवा तालिबानला सोव्हिएतविरुद्ध वापरणे ज्याचा परिणाम ९/११ म्हणून परत आला. हे कडवे अमेरिकेच्या हस्तक्षेपवादी धोरणांच्या परिणामांवर भाष्य करते आणि हल्ल्यानंतरच्या दिवसांत अमेरिकेच्या युद्धघोषणेच्या पार्श्वभूमीवर तिच्या धोरणांना जबाबदार धरते.

दुसऱ्या कडव्याचा अर्थ 

दुसऱ्या कडव्यात वात्रटिकाकार हल्ल्याच्या परिणामांवर उपरोधिक भाष्य करतात जो तत्कालीन काळात अमेरिकेच्या हिंसक प्रतिक्रियेच्या पार्श्वभूमीवर अहिंसेच्या संदेशाला उजागर करतो. त्यांचेच बुमरँग आता त्यांच्यावरच वळू लागले असा अर्थ आहे की अमेरिकेच्या स्वतःच्या साम्राज्यवादी कृत्यांचा प्रतिफळ म्हणून हल्ला झाला आणि आता तो अमेरिकेलाच सामोरे जावे लागत आहे ज्यामुळे तिच्या धोरणांना बुमरँगसारखा परिणाम झाला. ९/११ नंतर बुश यांनी जगाला भयाच्या अक्षावरून धमकावले आणि युद्धाची घोषणा केली पण वात्रटिकाकार हे अमेरिकेच्या पूर्वीच्या कृत्यांचा परिणाम म्हणून चित्रित करतो जसे की अफगाणिस्तानात सोव्हिएतविरुद्ध मुजाहिद्दिनला मदत करणे. पुढे अहिंसेचे महत्त्व कसायाला कळू लागले असा उपरोधिक अर्थ आहे की आता अमेरिकेला स्वतःच्या हिंसेमुळे झालेल्या हानीमुळे अहिंसेचे मूल्य समजू लागले आहे जिथे कसा हा शब्द अमेरिकेला संबोधित करून टोमणा मारला आहे. तत्कालीन संदर्भात हे हल्ल्यानंतर अमेरिकेत वाढलेल्या एकजुटीच्या बाजूने असले तरी हिंसक युद्धाच्या तयारीवर प्रहार करते आणि गांधीवादी अहिंसेच्या तत्त्वाचा आशय देतो जो त्या काळात विरळ होता. 

भाषेचे समीक्षण

 वात्रटिकेची भाषा थेट उपरोधिक आणि बोलचालची असून तत्कालीन ९/११ च्या भावनिक तणावात ती अधिक तीक्ष्ण ठरते ज्यामुळे सामान्य वाचकांना सहज समजते आणि अमेरिकेच्या धोरणांवर जागतिक टीकेचा प्रतिसाद देते. वात्रटिकाकाराने मी हा पहिल्या पुरुष शब्दाचा वापर करून अमेरिकेच्या दृष्टिकोनातून बोलले जसे प्रभुत्त्व लादेन मी आणि मतलब साधेन मी जे त्या काळात बुश यांच्या भाषणांतील एकध्रुवीय धोरणाला प्रतिबिंबित करतात आणि भाषेला वैयक्तिक व तीक्ष्ण बनवते. लादेन हा शब्द इथे अत्यंत सुचकतेने द्विअर्थी वापरण्यात आलेला दिसतो. ओसामा बिन लादेन ची आठवण या शब्दात होते तसेच एखाद्या वरती एखादी गोष्ट लादणे हा ही संदर्भ येथे दिसतो. बुमरँग कसायाला असे शब्द दैनंदिन आहेत पण उपरोधाने वापरले ज्यामुळे ९/११ नंतरच्या काळात अमेरिकेच्या युद्धघोषणेविरुद्धचा संदेश स्पष्ट होतो आणि मराठी वाचकांना जागतिक घटनेशी जोडते. तथापि भाषेत काव्यात्मक वैविध्य किंवा गहन शब्दसंगतीचा अभाव आहे ज्यामुळे ती एकसुरी वाटते आणि तत्कालीन जागतिक संकटाच्या गुंतागुंतीला पूर्ण न्याय देत नाही. मी चा पुनरुच्चार प्रभावी असला तरी अधिक समानार्थी शब्दांचा वापर केला असता तर भाषा अधिक प्रभावी ठरली असती. तरीही भाषेची साधेपणा आणि थेटपणा ही तिची ताकद आहे जी हल्ल्यानंतरच्या हिंसक वातावरणात शांततेचा संदेश पोहोचवते आणि मराठी साहित्यात ९/११ सारख्या घटनेवर भाष्य करण्यास योग्य ठरते. 

शैलीचे समीक्षण 

वात्रटिकेची शैली उपरोधिक आणि संक्षिप्त आहे जी ९/११ च्या तत्कालीन पार्श्वभूमीवर अमेरिकेच्या हिंसक प्रतिक्रियेविरुद्ध अहिंसेचा संदेश देण्यासाठी आदर्श ठरते. वात्रटिकाकाराने दोन कडव्यांच्या रचनेत पहिल्या कडव्यांत मी च्या माध्यमातून अमेरिकेच्या अहंकारी दृष्टिकोनाचे चित्रण केले आहे जे हल्ल्यानंतर बुश यांच्या जगाला धमकावणाऱ्या भाषणांशी जुळते तर दुसऱ्या कडव्यांत बुमरँग आणि कसायाला अशा उपरोधाने हल्ल्याचे कारण आणि परिणाम मांडले आहेत जे त्या काळात अमेरिकेच्या साम्राज्यवादावर नोम चॉम्स्कीसारख्या टीकाकारांच्या भाष्याला प्रतिबिंबित करतात. ही शैली वाचकांना हादरवते आणि तत्कालीन काळात अमेरिकेच्या अफगाणिस्तान युद्धाच्या तयारीवर प्रहार करते जिथे जग अहिंसेच्या बाजूने बोलण्याऐवजी युद्धाला पाठिंबा देत होते. तथापि शैलीत प्रतीकात्मक गहनता किंवा नावीन्याचा अभाव आहे जी ९/११ सारख्या जागतिक संकटावर अधिक प्रभावी ठरली असती आणि बुमरँग हे प्रतीक पारंपरिक असल्याने ती काही प्रमाणात सामान्य राहते. तरीही उपरोधाचा प्रभावी वापर ही शैलीची मुख्य ताकद आहे जी हल्ल्यानंतरच्या भावनिक द्वंद्वात शांततेचा विचार रोपते आणि वात्रटिकेची रचना त्या काळात वाचकांना लगेच प्रभावित करते.

साधक बाधक चर्चा 

साधक बाबींमध्ये वात्रटिकेची उपरोधिक शैली संक्षिप्त रचना आणि ९/११ संदर्भातील प्रासंगिकता यांचा समावेश होतो जे तत्कालीन काळात अमेरिकेच्या साम्राज्यवादी धोरणांवर जागतिक टीकेला मराठी दृष्टिकोनातून आवाज देतात आणि हल्ल्यानंतर बुश प्रशासनाच्या युद्धघोषणेविरुद्ध अहिंसेचा संदेश मांडतात जो त्या वेळी विरळ आणि प्रभावी होता. वात्रटिकाकाराने बुमरँग या प्रतीकाने अमेरिकेच्या कृत्यांचा प्रतिफळ दाखवला आहे जे नोम चॉम्स्की यांच्या २००१ च्या पुस्तकातील साम्राज्यवादाच्या टीकेला पूरक ठरते आणि सामान्य मराठी वाचकांना जागतिक घटनेशी जोडून सामाजिक जागरूकता निर्माण करते. भाषेची साधेपणा आणि थेट संदेश यामुळे ती हल्ल्यानंतरच्या भावनिक तणावात वाचकांना विचार करण्यास प्रवृत्त करते आणि मराठी साहित्यात ९/११ वर भाष्य करण्याचा नवा आयाम उघडतो. 

बाधक बाबींमध्ये वात्रटिकेत ९/११ संदर्भाची थेट उल्लेखाची कमतरता येते जी तिची प्रासंगिकता काही वाचकांसाठी कमी करू शकते आणि तत्कालीन घटनेच्या गुंतागुंतीला सामान्यीकरणात आणते. शैलीत नावीन्याचा अभाव आणि भाषेतील पुनरुच्चारामुळे ती एकसुरी वाटते तर गहन विश्लेषण किंवा प्रतीकांचा अभाव यामुळे हल्ल्यानंतरच्या अमेरिकन एकजुटी किंवा जागतिक सहानुभूतीच्या बाजूला न्याय देत नाही. तसेच वात्रटिका अमेरिकेला एकतर्फी जबाबदार धरते ज्यामुळे तत्कालीन अल-कायदेच्या अतिरेकी कृत्यांना कमी महत्त्व मिळते आणि काही वाचकांमध्ये गैरसमज निर्माण होऊ शकतो जो त्या काळात संतुलित दृष्टिकोनाची अपेक्षा करणाऱ्यांसाठी मर्यादा ठरते. 

निष्कर्ष 

सूर्यकांत डोळसे यांची नाईन इलेव्हन ही वात्रटिका ९/११ ट्विन टॉवर हल्ल्याच्या तत्कालीन पार्श्वभूमीवर अमेरिकेच्या साम्राज्यवादी धोरणांवर प्रभावी उपरोधिक भाष्य करते आणि अहिंसेच्या महत्त्वावर भर देऊन हिंसक प्रतिक्रियेविरुद्धचा संदेश देते. तिची साधी भाषा उपरोधिक शैली आणि प्रासंगिकता यामुळे ती सामाजिक जागरूकता निर्माण करण्यात यशस्वी ठरते आणि हल्ल्यानंतरच्या जागतिक तणावावर मराठी दृष्टिकोनातून विचार करण्यास उद्युक्त करते. तथापि संदर्भाची थेटतेचा अभाव शैलीतील नावीन्याची कमतरता आणि संतुलनाचा अभाव यामुळे ती काही मर्यादित राहते. तरीही वात्रटिकाकाराने अमेरिकेच्या धोरणांना बुमरँग म्हणून चित्रित करून शांततेचा विचार मांडला आहे जो आजही प्रासंगिक आहे आणि हिंसेच्या चक्राला आव्हान देतो.

संदर्भ:

1... फेरफटका दैनिक झुंजार नेता 

     14 सप्टेंबर2001

2....मराठी वात्रटिका आणि लोकप्रबोधन, साहित्यिक संदर्भ (मराठी विश्वकोश).

3.....सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील ग्रोकायन आणि दैनिक वात्रटिका संबंधित माहिती.

4.. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती https://suryakantdolase.blogspot.com

----------------------------------

विशेष सूचना:

तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!

आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक  ग्रोक.कॉम

इथे जाऊन करू शकता.

यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .

https://grokaayan.blogspot.com

12सप्टेंबर 2025