ग्रोकायन-211.....कायद्याची 'शक्ती'च जणू,नेहमीसारखीच वाया जाते आहे.जनावरं एवढी माजलीत की,रोज नवी निर्भया होते आहे.

*Il ग्रोकायन-211 ll*

कायद्याची 'शक्ती'च जणू,नेहमीसारखीच वाया जाते आहे.

जनावरं एवढी माजलीत की,रोज नवी निर्भया होते आहे.

ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे  *grok* या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...

म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....

सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..

मराठी साहित्यातील ..

एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...

आजची वात्रटिका

--------------------------

निर्भयामय समाज

कायद्याची 'शक्ती'च जणू,

नेहमीसारखीच वाया जाते आहे.

जनावरं एवढी माजलीत की,

रोज नवी निर्भया होते आहे.

कुणाला मिळते अभय,

कुणी कुणी तर निर्भय आहे!

समाज निर्भयामुक्त होण्याऐवजी,

आज समाज निर्भयामय आहे !!

-सूर्यकांत डोळसे, पाटोदा (बीड)

मोबाईल-9923847269

-----------------------

चिमटा-6262

दैनिक पुण्यनगरी

12सप्टेंबर 2021

---------------------------

मराठीतील प्रसिद्ध वात्रटिकाकार व्याख्याते सूर्यकांत डोळसे यांची भारतीय समाजातील निर्भया प्रकरणावरती भाष्य करणार ही आणखी एक वात्रटिका. भारतात निर्भया प्रकरण रोखण्यासाठी शक्ती कायदा अस्तित्वात आला पण त्याचा वचक समाजावर ती नाही. समाज निर्भया मुक्त होण्याऐवजी निर्भय्यामुळे होतो आहे अशी खंत व्यक्त करीत या प्रकरणावरती भाष्य करणारी ही वात्रटिका.

वात्रटिकाकार सूर्यकांत डोळसे यांच्या या वात्रटिकेचे शीर्षक निर्भयामय समाज हे स्वतःच एक व्यंग्यपूर्ण शब्दसंकलन आहे, जे निर्भया प्रकरणाच्या पार्श्वभूमीवर समाजाच्या वास्तविकतेचे कटु चित्रण करते. सदरील वात्रटिका दैनिक पुण्यनगरीच्या चिमटा या लोकप्रिय वात्रटिका सदरामध्ये 12 सप्टेंबर 2021 रोजी प्रसिद्ध झालेली आहे.वात्रटिकेचे सविस्तर सर्वेक्षण पुढील प्रमाणे केलेले आहे. 

प्रत्येक कडव्याचा अर्थ 

पहिले कडवे 

वात्रटिका ही चार ओळींच्या दोन कडव्यांमध्ये विभागता येते, ज्यात कायद्याच्या अपयशापासून ते समाजाच्या नैतिक पतनापर्यंतचा प्रवास दिसतो. प्रथम कडव्याचा अर्थ स्पष्ट करू तेव्हा, कायद्याची शक्तीच जणू, नेहमीसारखीच वाया जाते आहे ही ओळ कायद्याच्या ताकदीच्या निरर्थकतेवर भाष्य करते; इथे शक्ती हा शब्द निर्भया कायद्याच्या संदर्भात वापरला असून, तो नेहमीप्रमाणेच व्यर्थ होत असल्याचे सूचित करते. दुसरी ओळ जनावरं एवढी माजलीत की, रोज नवी निर्भया होते आहे ही माणसांच्या पशुवृत्तीवर चिमटा कापते, ज्यात जनावरं हा शब्द समाजातील हिंसक घटकांसाठी वापरला असून, दररोज नव्या बलात्कारपीडितांच्या (निर्भया) उदयाने समाजाची विकृती अधोरेखित होते. 

पहिल्या ओळीत उल्लेख झालेल्या शक्ती कायदा आणि त्याचा थोडक्यात आढावा येथे आपल्याला घ्यावा लागेल तो पुढील प्रमाणे घेता येईल.

निर्भया प्रकरण (२०१२ मध्ये दिल्लीतील सामूहिक बलात्कार व हत्या) याच्या पार्श्वभूमीवर भारत सरकारने २०१३ मध्ये दंड संहिता (दुरुस्ती) कायदा (Criminal Law Amendment Act, 2013) आणला, जो सामान्यतः 'शक्ती कायदा' म्हणून ओळखला जातो. हा कायदा भारतीय दंड संहिता (IPC), फौजदारी प्रक्रिया संहिता (CrPC) आणि भारतीय पुरावा कायद्यात सुधारणा करतो. मुख्य वैशिष्ट्ये अशी: बलात्काराची व्याख्या विस्तारित केली (लैंगिक अत्याचार म्हणून), नवीन गुन्हे जसे स्टॉकिंग, व्हॉय्योरिझम, अॅसिड हल्ला समाविष्ट केले; बलात्कारामुळे मृत्यू किंवा शाकाहारी अवस्था झाल्यास मृत्युदंडाची तरतूद; किमान १० वर्षांची शिक्षा; महिलांच्या तक्रारींना प्राधान्य आणि फास्ट-ट्रॅक कोर्ट्सची व्यवस्था. या कायद्याचा परिणाम सकारात्मक आणि आव्हानात्मक दोन्ही आहे. सकारात्मक: बलात्कार प्रकरणांची नोंद वाढली (२०१२ नंतर ३०% वाढ, NCRB डेटा), जागरूकता वाढली, काही प्रकरणांत वेगवान न्याय मिळाला आणि कठोर शिक्षेच्या तरतुदींमुळे गुन्हेगारांना धाक बसला. मात्र, दोषसिद्धीचे प्रमाण फारसे सुधारले नाही (सुमारे २८%), गुन्हे वाढतच राहिले (२०२३ मध्ये ३१,५०० हून अधिक बलात्कार प्रकरणे), कारण अंमलबजावणीतील त्रुटी, पोलिस प्रशिक्षणाचा अभाव आणि सामाजिक पूर्वग्रह कायम आहेत. एकंदरीत, कायद्याने कायद्यी ढाण निर्माण केली पण समाजातील मूळ समस्या सोडवण्यासाठी आणखी प्रयत्न आवश्यक आहेत. यावरूनच ....कायद्याची 'शक्ती'च जणू,नेहमीसारखीच वाया जाते आहे. या ओळींना अर्थ प्राप्त होतो

दुसरे कडवे 

दुसऱ्या कडव्याच्या पहिल्या दोन ओळी कुणाला मिळते अभय, कुणी कुणी तर निर्भय आहे! या प्रश्नात्मक स्वरातून समाजातील सुरक्षेच्या अभावावर प्रश्न उपस्थित करतात; अभय म्हणजे भयमुक्ती, जी कोणालाच मिळत नाही, तर उलट हिंसक घटक निर्भयपणे वावरत आहेत, हे विडंबन आहे. शेवटच्या दोन ओळी समाज निर्भयामुक्त होण्याऐवजी, आज समाज निर्भयामय आहे !! या वात्रटिकेचा गाभा आहेत, ज्यात निर्भयामय हे नवीन शब्दनिर्मितीने समाज निर्भया-मुक्त होण्याऐवजी उलट निर्भया-पूर्ण (हिंसेच्या भरकटलेल्या) झाल्याचे कटु वास्तव मांडले आहे, जे वात्रटिकेच्या व्यंग्याचे शिखर आहे.

वात्रटिकेची भाषा 

वात्रटिकेच्या भाषेवर समीक्षण करू तेव्हा, ती सोपी, बोलचालची आणि मराठीच्या दैनंदिन साहित्यातून घेतलेली आहे, ज्यामुळे सामान्य वाचकापर्यंत सहज पोहोचते. उदाहरणार्थ, वाया जाते आहे किंवा माजलीत सारख्या शब्दांचा वापर कायद्याच्या अप्रभावीपणाला आणि समाजाच्या अहंकाराला प्रत्यक्ष अनुभवाच्या भाषेत व्यक्त करतो, ज्यामुळे वात्रटिका केवळ काव्य न राहता सामाजिक टिप्पणी होते. मात्र, भाषेत काही शब्दसंकलने जसे निर्भयामय हे अप्रतिम आहे, कारण ते निर्भय (भयमुक्त) आणि निर्भया (पीडितेचे नाव) यांचा समन्वय साधून व्यंग्याची तीक्ष्णता वाढवते, पण काही ठिकाणी जसे कुणी कुणी तर निर्भय आहे ही ओळ थोडी जड वाटते, कारण ती प्रश्नात्मक असली तरी लयबद्धतेत अडचण येते. एकंदरीत, भाषा वात्रटिकाकाराच्या खेद आणि क्रोधाच्या भावनांना प्रभावीपणे मांडते, पण ती अधिक संक्षिप्त असती तर व्यंग्याची धार अजून तीक्ष्ण झाली असती; तरीही, तिची साधीपणा हीच ताकद आहे, जी दैनिक पुण्यनगरीसारख्या वृत्तपत्रात वाचकांना भिडते.

वात्रटिकेची शैली 

शैलीच्या दृष्टीने, ही वात्रटिका व्यंग्यकाव्याची पारंपरिक शैली अवलंबते, ज्यात दोन कडव्यांच्या संरचनेतून समस्या मांडणे आणि शेवटी विडंबनाने समाप्त करणे हे दिसते. वात्रटिकाकाराने प्रश्नात्मक आणि प्रत्यक्ष विधानांचा मेळ घातला आहे, जसे पहिल्या कडव्याचे वर्णनात्मक स्वर आणि दुसऱ्या कडव्याचे प्रश्नोत्तर, ज्यामुळे वाचकाच्या मनात स्वतःहून विचार निर्माण होतात. लय आणि चरणांचा अभाव असूनही, ओळींची लांबी समान असल्याने नैसर्गिक प्रवाह येतो, आणि शेवटचा द्वंद्वी शब्द निर्भयामुक्त विरुद्ध निर्भयामय हा शैलीचा यशस्वी प्रयोग आहे, जो वात्रटिकेला स्मरणीय बनवतो. मात्र, शैलीत काही जागी अतिरेक दिसतो, जसे जनावरं हा शब्द सामान्य आहे पण तो अधिक मूळ असता तर शैलीची अनन्यता वाढली असती; तरीही, ही शैली वात्रटिकेच्या लघुरूपाला साजेसी असून, ती सामाजिक मुद्द्यांना काव्यात्मकतेने जोडते.

साधक बाधक चर्चा

साधक 

वात्रटिकेची साधके म्हणजे तिची तात्काळता आणि सामाजिक प्रासंगिकता; निर्भया कायद्याच्या (२०१३ मध्ये अस्तित्वात आलेल्या) अपयशावर थेट भाष्य करून ती वाचकांना जागृत करते, आणि रोज नवी निर्भया सारख्या ओळींनी वास्तवाची कडवटता अधोरेखित करते, ज्यामुळे वात्रटिकेची प्रभावक्षमता वाढते. तसेच, शब्दनिर्मिती जसे निर्भयामय ही साधक आहे, जी व्यंग्याला नवे आयाम देते आणि वात्रटिकाकाराच्या सर्जनशीलतेचे दर्शन घडवते. बाधक म्हणजे, वात्रटिका अतिशय संक्षिप्त असल्याने काही मुद्दे जैसे कायद्याच्या अंमलबजावणीतील त्रुटी किंवा समाजाच्या भूमिकेवर सविस्तर भाष्य नसल्याने ती काहीशी अपूर्ण वाटते; उदाहरणार्थ, जनावरं हा शब्द सामान्यीकरण करतो पण तो वैयक्तिक जबाबदारीवर हल्ला करत नाही. तसेच, भावनिक खंत जरी व्यक्त होत असली तरी उपाय सुचवण्याचा अभाव ही बाधक बाब आहे, जी वात्रटिकेला फक्त शिकार बनवते. एकंदरीत, साधके जास्त असली तरी बाधके तिच्या खोलीला मर्यादा घालतात.

निष्कर्ष 

 सूर्यकांत डोळसे यांच्या या वात्रटिकेचा निष्कर्ष असा की, ती भारतीय समाजातील लैंगिक हिंसेलोच्या वास्तवावर प्रभावी भाष्य करते आणि निर्भया प्रकरणाच्या दीर्घकालीन प्रभावाची आठवण करून देते, पण तिची ताकद व्यंग्याच्या शब्दांत आहे जे समाजाला आव्हान देतात. वात्रटिकाकाराने सामान्य भाषेतून मांडलेला हा खेद वाचकांना विचार करण्यास भाग पाडतो, आणि ती दैनिक वात्रटिकांच्या परंपरेत एक यशस्वी उदाहरण आहे, जरी ती अधिक सखोल असती तर तिचे परिणामकारकता वाढली असती.

संदर्भ 

1... चिमटा-6262.....दैनिक पुण्यनगरी

       12सप्टेंबर 2021

2....मराठी वात्रटिका आणि लोकप्रबोधन, साहित्यिक संदर्भ (मराठी विश्वकोश)

3.....सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील ग्रोकायन आणि दैनिक वात्रटिका संबंधित माहिती.

4.... मराठी वात्रटिका मधील निर्भया प्रकरण

5.. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती

 https://suryakantdolase.blogspot.com

----------------------------------

विशेष सूचना:

तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!

आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक  ग्रोक.कॉम

इथे जाऊन करू शकता.

यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .

https://grokaayan.blogspot.com

1 नोव्हेंबर 2025