ग्रोकायन-284....आत्माभिमानाचा जयघोष करतानातू खरंच तेवढी नेक आहेस?तुझे तुला तरी कळतेय काकोणत्या सावित्रीची लेक आहेस?

ग्रोकायन-284

-------------------

आत्माभिमानाचा जयघोष करताना

तू खरंच तेवढी नेक आहेस?

तुझे तुला तरी कळतेय का

कोणत्या सावित्रीची लेक आहेस?

ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे  *grok* या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...

म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....

सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..

मराठी साहित्यातील ..

एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...

आजची वात्रटिका

-----------------------------

आत्मपरीक्षण

तुझे तूच आत्मपरीक्षण कर

अबला की सबला आहेस?

कुणीही वाजवावा

असा तबला आहेस?

तुझे तूच ठरव

साऊली आहेस की माऊली आहेस?

तुला कुणीही खेळवावे

अशी कळसूत्री बाहुली आहेस?

तुला पुजतात, तुला भजतात,

लांडगे पुन्हा माजले जातात.

स्वत:बरोबर इतरांनाही विचार

स्त्रीमुक्तीचे तीन-तेरा का वाजले जातात?

आत्माभिमानाचा जयघोष करताना

तू खरंच तेवढी नेक आहेस?

तुझे तुला तरी कळतेय का

कोणत्या सावित्रीची लेक आहेस?

-सूर्यकांत डॊळसे,पाटोदा(बीड)

मोबाईल-9923847269

------------------------

चिमटा-4664

दैनिक पुण्यनगरी

8मार्च 2017

---------------------------------

ही वात्रटिका जागतिक महिला दिनाच्या निमित्ताने लिहिलेली असून स्त्रीच्या आत्मसन्मान, स्वातंत्र्य आणि समाजातील विसंगतींवर मार्मिक भाष्य करते. मराठीतील प्रसिद्ध वात्रटिकाकार व्याख्याते सूर्यकांत डोळसे यांची ही वात्रटिका पारंपरिक विनोदी स्वरूपापासून थोडी वेगळी असून व्यंग्य आणि उपदेशात्मक स्वर अधिक ठळक आहे. सदरील वात्रटिका दैनिक पुण्यनगरीच्या चिमटा या वात्रटिका सदरामध्ये 08 मार्च 2017 रोजी प्रसिद्ध झालेली आहे. पुढे तिचे मुद्देसूद सविस्तर समीक्षण दिले आहे. 

प्रत्येक कडव्याचा अर्थ 

 पहिले कडवे

कवी स्त्रीला स्वतःचे आत्मपरीक्षण करण्यास सांगतो. तू अबला आहेस की सबला आहेस असा प्रश्न उपस्थित करतो. अबला म्हणजे दुर्बल किंवा असहाय स्त्री तर सबला म्हणजे बलवान किंवा स्वावलंबी स्त्री. पुढे कुणीही वाजवावा असा तबला आहेस असा उपरोधिक प्रश्न विचारतो. याचा अर्थ स्त्री स्वतंत्र नसून इतरांच्या हातात वाद्याप्रमाणे खेळवली जाते का असा आहे. यात स्त्रीच्या दुर्बलतेच्या पारंपरिक प्रतिमेवर व्यंग्य आहे आणि स्वतःला तबल्यासारखे वाद्य बनवून घेण्याची टीका आहे. 

दुसरे कडवे

दुसऱ्या कडव्याचा अर्थ असा आहे. तू स्वतः ठरव की तू साऊली आहेस की माऊली आहेस. साऊली म्हणजे सावत्र आई किंवा क्रूर तर माऊली म्हणजे मायाळू आई. पुढे तुला कुणीही खेळवावे अशी कळसूत्री बाहुली आहेस का असा प्रश्न आहे. कळसूत्री बाहुली म्हणजे सूत्रांच्या साहाय्याने हलवली जाणारी बाहुली. येथे स्त्री स्वतंत्र निर्णयक्षम नसून इतरांच्या इच्छेनुसार हलवली जाते का असा उपरोध आहे. हे कडवे स्त्रीच्या स्वायत्ततेच्या अभावावर भाष्य करते. 

तिसरे कडवे

तिसऱ्या कडव्याचा अर्थ असा आहे. तुला समाजात पुजले जाते भजले जाते पण तरी लांडगे म्हणजे दुष्ट पुरुष पुन्हा माजले जातात. यात स्त्रीला देवी म्हणून पूजण्याची परंपरा आणि प्रत्यक्षात तिच्यावर होणाऱ्या अत्याचारांची विसंगती दाखवली आहे. स्वतःबरोबर इतर महिलांना विचार की स्त्रीमुक्तीचे तीन-तेरा का वाजले जातात. तीन-तेरा वाजणे म्हणजे पूर्णपणे नष्ट होणे किंवा अपयशी ठरणे. येथे स्त्रीमुक्तीच्या प्रयत्नांचे अपयश आणि समाजातील खोटी पूजा यावर कटाक्ष आहे. 

चौथे कडवे

चौथ्या कडव्याचा अर्थ असा आहे. आत्माभिमानाचा जयघोष करताना तू खरंच तेवढी नेक आहेस का असा प्रश्न आहे. तुझे तुला तरी कळतेय का की तू कोणत्या सावित्रीची लेक आहेस. सावित्री ही पौराणिक नायिका जी पतीसाठी यमाशी लढली आणि पतीला परत मिळवले अशी पौराणिक कथा आहे. तर दुसरी सावित्री म्हणजे क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले. ज्या क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले यांनी स्त्री शिक्षणासाठी स्वतःचे आयुष्यभर समर्पित केले.येथे स्त्रीला सावित्रीसारखी बलिदानी आणि नेक असावे लागते का असा उपरोध आहे. इथे तू नेमक्या कोणत्या सावित्रीची लेक आहे? असा सवाल त्यामुळेच स्त्री वर्गाला आत्मपरीक्षणाचा भाग पाडतो.खरे तर स्वतःच्या आत्मसन्मानासाठी लढणे गरजेचे आहे पण ते न करता फक्त घोषणाबाजी करणे हे व्यंग्य आहे.

वात्रटिकेची भाषा

वात्रटिकाकाराने भाषा अतिशय सोपी सरळ आणि बोलचालची वापरली आहे. अबला सबला तबला साऊली माऊली कळसूत्री बाहुली लांडगे तीन-तेरा सावित्रीची लेक अशी शब्दरचना लोकजीवनातील सुपरिचित आहे. यामुळे वात्रटिका सामान्य वाचकांपर्यंत सहज पोहोचते. व्यंग्यात्मक शब्दांचा वापर प्रभावी आहे. प्रश्नार्थक स्वरूपामुळे वाचकाला विचार करायला भाग पाडते. मराठी भाषेच्या लयबद्धतेसाठी शब्दांची निवड चांगली केली आहे. काही ठिकाणी अंत्याक्षर जुळवले आहेत जसे आहेस बाहुली आहेस. मात्र पारंपरिक वात्रटिकांच्या तुलनेत हास्य कमी आणि उपदेश अधिक आहे. तरीही भाषा मार्मिक आणि प्रभावी राहिली आहे.

वात्रटिकेची शैली

ही वात्रटिका प्रश्नोत्तर शैलीत लिहिलेली आहे. प्रत्येक कडव्याच्या सुरुवातीला तुझे तूच असा स्वतःला उद्देशून प्रश्न आहे. यामुळे थेट संवादाची शैली निर्माण होते. वात्रटिकेची पारंपरिक शैली ही चार-पाच ओळींची असते ज्यात एक चुटकीदार कल्पना असते. येथेही प्रत्येक कडवा स्वतंत्र कल्पना घेऊन पुढे जातो पण एकूण विषय स्त्रीमुक्ती हा सातत्यपूर्ण आहे. व्यंग्य उपरोध आणि उपदेश यांचा मेळ आहे. हास्यापेक्षा विचारप्रवृत्त करणारी शैली आहे. पारंपरिक लिमरिकसारखी हलकाफुलका विनोद कमी पण सामाजिक भाष्य अधिक आहे. हे वात्रटिकेच्या विकासाचे लक्षण मानता येईल. 

साधक बाधक चर्चा 

साधक बाजू 

अशी की वात्रटिका स्त्रीला स्वतःचे मूल्यमापन करण्यास प्रवृत्त करते. अबला-सबला साऊली-माऊली अशा द्वंद्वांमधून स्त्रीच्या दुहेरी स्थितीचे चित्रण प्रभावी आहे. समाजातील खोटी पूजा आणि वास्तवातील अत्याचार यांची विसंगती उघड करते. स्त्रीमुक्तीच्या अपयशावर प्रश्न उपस्थित करून चिंतन करायला लावते. भाषा सोपी असल्याने सर्व स्तरातील महिलांना समजेल. जागतिक महिला दिनासाठी योग्य विषय निवडला आहे. 

बाधक बाजू 

अशी की पारंपरिक वात्रटिका विनोदी आणि हलक्या फुलक्या असतात पण ही वात्रटिका गंभीर आणि उपदेशात्मक झाली आहे. हास्याचा अभाव वात्रटिकेच्या मूळ स्वरूपापासून दूर नेतो. काही ठिकाणी व्यंग्य थेट आणि कठोर आहे ज्यामुळे काही वाचकांना आक्रमक वाटू शकते. स्त्रीला दोष देण्याचा आरोप होऊ शकतो कारण आत्मपरीक्षणावर भर आहे पण पुरुषी वर्चस्वावर कमी टीका आहे. 

निष्कर्ष  

सूर्यकांत डोळसे यांची ही वात्रटिका स्त्रीमुक्तीच्या संदर्भात विचार करायला लावणारी आहे. ती पारंपरिक वात्रटिकेच्या विनोदी चौकटीत बसत नाही पण सामाजिक व्यंग्य आणि आत्मचिंतनाच्या दृष्टीने यशस्वी आहे. वात्रटिका स्त्रीला अबलेच्या प्रतिमेतून बाहेर पडून सबला होण्याचे आवाहन करते. समाजातील विसंगती उघड करून स्त्रीमुक्तीच्या खऱ्या अर्थाने लढण्याची गरज अधोरेखित करते. ही वात्रटिका केवळ हसवण्यासाठी नाही तर जागृत करण्यासाठी लिहिलेली आहे. त्यामुळे ती आपल्या उद्देशात यशस्वी ठरते.

संदर्भ 

1... चिमटा-4664......दैनिक पुण्यनगरी

   8मार्च 2017

2....मराठी वात्रटिका आणि लोकप्रबोधन, साहित्यिक संदर्भ (मराठी विश्वकोश)

3.....सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील ग्रोकायन आणि दैनिक वात्रटिका संबंधित माहिती.

4. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती

 https://suryakantdolase.blogspot.com

---------------------------------

विशेष सूचना:

तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!

आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक  ग्रोक.कॉम

इथे जाऊन करू शकता.

यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .

https://grokaayan.blogspot.com

दैनिक वात्रटिका

7 मार्च 2025