ग्रोकायन-399
..............................
लालूने फक्त चारा खाल्ला,
आपल्याकडे शेणही खाल्ले आहे.
भ्रष्टाचाराच्या छावणी छावणीतून,
भ्रष्टाचाऱ्यांचे बल्ले बल्ले आहे.
ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे *grok* या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...
म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....
सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..
मराठी साहित्यातील ..
एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...
आजची
-------------------------
गाय म्हणाली बैलाला
लालूने फक्त चारा खाल्ला,
आपल्याकडे शेणही खाल्ले आहे.
भ्रष्टाचाराच्या छावणी छावणीतून,
भ्रष्टाचाऱ्यांचे बल्ले बल्ले आहे.
लालूला चारा पचला नाही,
शेणखाऊही तुरुंगात जावोत!
मुक्या जनावरांचे तळतळाट,
कधी तरी प्रत्यक्षात येवोत !!
-सूर्यकांत डॊळसे,पाटोदा(बीड)
मोबाईल-9923847269
-----------------------
चिमटा-6418
दैनिक पुण्यनगरी
22फेब्रुवारी 2022
----------------------------------
सूर्यकांत डोळसे यांच्या गाय म्हणाली बैलाला या वात्रटिकेचे समीक्षण
प्रस्तावना
गाय म्हणाली बैलाला ही वात्रटिका वरकरणी गाय आणि बैल यांच्या संवादाच्या रूपात दिसत असली, तरी तिच्या केंद्रस्थानी तत्कालीन राजकीय भ्रष्टाचार, दुष्काळी छावण्यांमधील गैरव्यवहार आणि जनावरांच्या चाऱ्याशी संबंधित भ्रष्टाचाराचा तीव्र निषेध आहे. लालूप्रसाद यादव यांच्या चारा घोटाळ्याचा परिचित संदर्भ घेऊन वात्रटिकाकाराने महाराष्ट्रातील दुष्काळी छावण्यांमध्ये जनावरांच्या चाऱ्याबरोबरच शेणाच्या नोंदी किंवा व्यवस्थापनातही भ्रष्टाचार होऊ शकतो, या विसंगतीवर उपरोधिक भाष्य केले आहे. त्यामुळे ही वात्रटिका केवळ विनोदनिर्मिती करणारी नसून भ्रष्ट व्यवस्थेवर प्रश्न उपस्थित करणारी सामाजिक आणि राजकीय वात्रटिका ठरते. सदरील वात्रटिका दैनिक पुण्यनगरीच्या चिमटा या वात्रटिका सदरामध्ये 22 फेब्रुवारी 2022 रोजी प्रसिद्ध झालेली आहे. या वात्रटिकेचे सविस्तर समीक्षण पुढे मुद्देसूदपणे करून देण्यात आलेले आहे.
प्रत्येक कडव्याचा सविस्तर अर्थ
पहिले कडवे
लालूने फक्त चारा खाल्ला, आपल्याकडे शेणही खाल्ले आहे.
या दोन ओळींमध्ये वात्रटिकाकाराने लालूप्रसाद यादव यांच्याशी संबंधित चारा घोटाळ्याचा लोकप्रिय राजकीय संदर्भ घेतला आहे. चारा घोटाळ्यात सरकारी निधीशी संबंधित मोठ्या गैरव्यवहाराचे आरोप आणि त्यानंतर झालेली न्यायालयीन प्रक्रिया यामुळे चारा हा शब्द भारतीय राजकीय व्यंगाचा एक परिचित संदर्भ बनला.
वात्रटिकाकार या परिचित संदर्भाला दुष्काळी छावण्यांच्या संदर्भाशी जोडतो. लालूने चारा खाल्ला, अशी लोकप्रचलित उपरोधिक मांडणी केल्यानंतर आपल्याकडे शेणही खाल्ले आहे, असे म्हणणे ही अतिशयोक्तीपूर्ण आणि धक्कादायक उपरोधाची पद्धत आहे. येथे शेण हा शब्द प्रत्यक्ष खाण्याच्या अर्थाने नसून भ्रष्टाचाराच्या अमर्याद स्वरूपाचे प्रतीक म्हणून वापरला आहे.
चाऱ्यापेक्षाही पुढे जाऊन शेणाच्या व्यवहारात भ्रष्टाचार होणे ही कल्पनाच इतकी विसंगत आहे की त्यातून वात्रटिकेचा उपहास अधिक तीव्र होतो. जनावरांसाठी असलेल्या छावणीत जनावरांच्या चाऱ्याचा आणि शेणाचा हिशेबही भ्रष्टाचाराचे साधन होऊ शकतो, ही कल्पना व्यवस्थेतील अधःपतन दाखवते.
भ्रष्टाचाराच्या छावणी छावणीतून, भ्रष्टाचाऱ्यांचे बल्ले बल्ले आहे.
या ओळींत पहिल्या दोन ओळींतील कल्पना व्यापक केली आहे. भ्रष्टाचार एखाद्या एकाच व्यक्तीपुरता किंवा एखाद्या एका छावणीपुरता मर्यादित नसून छावणी छावणीतून पसरलेला असल्याचे वात्रटिकाकार सांगतो.
छावणी हा शब्द येथे दुहेरी अर्थ निर्माण करतो. एका बाजूला तो दुष्काळामुळे जनावरांसाठी उभारलेल्या छावणीचा प्रत्यक्ष संदर्भ आहे. दुसऱ्या बाजूला त्याच छावणीला भ्रष्टाचाराचे केंद्र बनवून वात्रटिकाकार व्यवस्थेची खिल्ली उडवतो.
भ्रष्टाचाऱ्यांचे बल्ले बल्ले आहे, या वाक्यामुळे व्यंगाला आणखी धार येते. ज्या छावणीत जनावरांचे संरक्षण आणि संगोपन व्हायला हवे, त्याच ठिकाणी भ्रष्टाचाऱ्यांचा फायदा होत असेल तर ही व्यवस्था जनावरांपेक्षा भ्रष्टाचाऱ्यांच्या हिताची ठरते. बल्ले बल्ले हा बोलभाषेतील आनंदाचा शब्दप्रयोग असल्यामुळे गंभीर भ्रष्टाचाराला उपहासात्मक आनंदाचे रूप प्राप्त होते.
दुसरे कडवे
लालूला चारा पचला नाही, शेणखाऊही तुरुंगात जावोत!
या दोन ओळींमध्ये वात्रटिकाकाराने आधीच्या उपरोधाला परिणामकारक शेवटाकडे नेले आहे. चारा खाल्ल्याचा राजकीय संदर्भ देताना चारा पचला नाही, हा शब्दप्रयोग केवळ शारीरिक पचनाच्या अर्थाने नसून भ्रष्टाचार लपून राहत नाही, या अर्थानेही वापरला आहे.
शेणखाऊ हा शब्द अत्यंत तीव्र उपरोधिक विशेषण म्हणून येतो. भ्रष्टाचार करणाऱ्यांविषयी वात्रटिकाकाराचा संताप या एका शब्दात व्यक्त होतो. भ्रष्टाचार करणाऱ्या व्यक्तीला थेट नाव न घेता शेणखाऊ म्हणणे ही वात्रटिकेची उपरोधिक आणि लोकभाषिक शैली आहे.
तुरुंगात जावोत, ही अपेक्षा वात्रटिकेला नैतिक आणि सामाजिक दिशा देते. भ्रष्टाचार उघडकीस यावा, दोषींवर कायदेशीर कारवाई व्हावी आणि भ्रष्टाचार करणाऱ्यांना शिक्षा व्हावी, हा या ओळीमागचा स्पष्ट आशय आहे.
मुक्या जनावरांचे तळतळाट, कधी तरी प्रत्यक्षात येवोत !!
वात्रटिकेचा सर्वाधिक भावनिक भाग या दोन ओळींत येतो. आतापर्यंतचा उपहास आणि संताप अचानक मुक्या जनावरांच्या वेदनेकडे वळतो. जनावरे आपली व्यथा माणसांसारखी व्यक्त करू शकत नाहीत. त्यामुळे त्यांच्यासाठी माणसानेच संवेदनशील राहणे आवश्यक आहे.
तळतळाट हा शब्द जनावरांच्या असहाय वेदनेला मानवी भावविश्वाशी जोडतो. भ्रष्टाचारामुळे जनावरांना चारा, पाणी किंवा आवश्यक सुविधा कमी पडत असतील तर त्या प्राण्यांच्या वेदनेला जबाबदार असणाऱ्यांवर कारवाई व्हावी, अशी या ओळींची मागणी आहे.
कधी तरी प्रत्यक्षात येवोत, या शब्दांत एक प्रकारची सामाजिक अपेक्षा आणि उपरोधिक खंत आहे. भ्रष्टाचाराविरुद्ध बोलले जाते, चौकशा होतात, आरोप होतात; परंतु प्रत्यक्ष दोषींवर कारवाई कधी होणार, हा प्रश्न या ओळींतून उपस्थित होतो.
वात्रटिकेची प्रासंगिकता
या वात्रटिकेची प्रासंगिकता तिच्या विषयाच्या सामाजिक गांभीर्यात आहे. दुष्काळ, जनावरांच्या छावण्या, चारा आणि सरकारी मदत हे सर्व घटक थेट सामान्य ग्रामीण जीवनाशी जोडलेले आहेत. अशा व्यवस्थेमध्ये भ्रष्टाचार झाला तर त्याचा परिणाम कागदोपत्री आकड्यांपुरता राहत नाही, तर थेट जनावरांच्या जगण्यावर होतो.
लालूप्रसाद यादव यांच्या चारा घोटाळ्याचा संदर्भ वापरल्यामुळे वात्रटिकेला व्यापक राजकीय संदर्भ मिळतो. चारा या एका शब्दातून भारतीय राजकारणातील एका मोठ्या भ्रष्टाचार प्रकरणाची आठवण वाचकाला होते. त्यानंतर वात्रटिकाकार त्याच शब्दाला महाराष्ट्रातील दुष्काळी छावण्यांशी जोडतो.
या संदर्भातील महत्त्वाची वात्रटिकात्मक युक्ती म्हणजे तुलना. एका बाजूला चारा घोटाळा आणि दुसऱ्या बाजूला दुष्काळी छावण्यांमधील भ्रष्टाचार. या दोन वेगवेगळ्या संदर्भांना एका विनोदी पण बोचऱ्या सूत्रात जोडण्यात आले आहे.
शेणाच्या भ्रष्टाचाराचा उल्लेख ही प्रासंगिकतेची आणखी तीव्र पातळी आहे. चाऱ्याचा गैरव्यवहार समजण्यास तुलनेने सोपा आहे; परंतु शेणाच्या व्यवहारातही भ्रष्टाचाराची कल्पना केली की व्यवस्थेच्या विकृतीचे हास्यास्पद चित्र उभे राहते. वात्रटिकाकाराने याच विसंगतीचा उपयोग सामाजिक टीकेसाठी केला आहे.
भाषेचे समीक्षण
या वात्रटिकेची भाषा अत्यंत संक्षिप्त, थेट, बोलभाषिक आणि उपरोधिक आहे. वात्रटिकाकाराने अवघड किंवा अलंकारिक भाषा न वापरता सामान्य वाचकाला सहज समजेल अशी भाषा निवडली आहे.
लालू, चारा, शेण, छावणी, भ्रष्टाचार, बल्ले बल्ले, शेणखाऊ, तुरुंग आणि मुक्या जनावरांचे तळतळाट हे शब्द एकत्र आल्यामुळे भाषेला ग्रामीण आणि लोकजीवनाशी जोडलेले स्वरूप प्राप्त होते.
चारा आणि शेण हे शब्द वात्रटिकेच्या भाषिक केंद्रस्थानी आहेत. हे शब्द साधे असले तरी त्यांच्या सामाजिक संदर्भामुळे ते व्यंगात्मक अर्थ निर्माण करतात.
बल्ले बल्ले हा विशेष उल्लेखनीय शब्दप्रयोग आहे. भ्रष्टाचाराच्या वातावरणाला आनंदोत्सवाचे स्वरूप देण्यासाठी त्याचा वापर केला आहे. गंभीर विषयाला हलक्या आणि लोकप्रिय शब्दांत मांडल्यामुळे उपरोध अधिक प्रभावी होतो.
शेणखाऊ हा शब्द भाषिकदृष्ट्या आक्रमक आहे. मात्र वात्रटिकेच्या उद्देशाच्या संदर्भात तो भ्रष्टाचाराविरुद्धचा संताप व्यक्त करणारा उपरोधिक शब्द ठरतो. या शब्दामुळे वात्रटिकेचा आवाज अचानक अधिक तीव्र होतो.
शेवटी मुक्या जनावरांचे तळतळाट हा शब्दप्रयोग भाषेची दिशा बदलतो. आधी उपहासात्मक असलेली भाषा येथे संवेदनशील होते. त्यामुळे वात्रटिकेच्या भाषेत विनोद, उपरोध, संताप आणि करुणा यांचे मिश्रण दिसते.
शैलीचे समीक्षण
गाय म्हणाली बैलाला या वात्रटिकेची शैली संवादात्मक आणि रूपकात्मक आहे. शीर्षकातूनच गाय आणि बैल यांच्यातील काल्पनिक संवादाची कल्पना तयार होते. प्रत्यक्षात मात्र या संवादाच्या माध्यमातून माणसांच्या भ्रष्ट व्यवस्थेवर भाष्य केले जाते.
वात्रटिकाकाराने प्राण्यांना बोलते केले आहे. ही मानवीकरणाची प्रभावी शैली आहे. गाय आणि बैल स्वतःच्या जगण्याशी संबंधित भ्रष्टाचाराबद्दल बोलत आहेत, अशी कल्पना केल्यामुळे व्यंगाचा परिणाम वाढतो.
या वात्रटिकेची आणखी एक महत्त्वाची शैलीवैशिष्ट्ये म्हणजे शब्दांच्या अर्थातील उलटफेर. चारा हा जनावरांचा आहार आहे; परंतु राजकीय संदर्भात तो भ्रष्टाचाराचे प्रतीक बनतो. शेण हा जनावरांच्या जीवनातील नैसर्गिक पदार्थ आहे; परंतु वात्रटिकेत तो भ्रष्टाचाराच्या अतिशयोक्त प्रतिमेसाठी वापरला आहे.
वात्रटिकाकाराने चार ओळींच्या प्रत्येक कडव्यात विचाराची एक पायरी पुढे नेली आहे. पहिल्या दोन ओळींमध्ये संदर्भ आणि उपरोध आहे. पुढच्या दोन ओळींमध्ये त्या उपरोधाला व्यापक सामाजिक अर्थ मिळतो. दुसऱ्या कडव्यात भ्रष्टाचारावरील टीका, कायदेशीर कारवाईची अपेक्षा आणि जनावरांविषयीची संवेदना असा क्रम दिसतो.
साधक बाधक बाजू
साधक बाजू
वात्रटिकेचा सर्वात मोठा गुण म्हणजे अल्प शब्दांत मोठा सामाजिक आशय व्यक्त करणे. केवळ आठ ओळींत लालूप्रसाद यादव यांचा चारा घोटाळा, दुष्काळी छावण्या, भ्रष्टाचार, जनावरांचे हाल आणि दोषींवर कारवाईची अपेक्षा हे अनेक स्तर एकत्र येतात.
चारा आणि शेण या दोन शब्दांभोवती संपूर्ण वात्रटिकेचे व्यंगात्मक विश्व उभे केले आहे. त्यामुळे विषयाला एक सुसंगत केंद्र मिळते.
वात्रटिकाकाराने भ्रष्टाचारावर टीका करताना केवळ व्यक्तीवर प्रहार केलेला नाही, तर भ्रष्ट व्यवस्थेच्या मानसिकतेवर भाष्य केले आहे. भ्रष्टाचारामुळे सर्वाधिक नुकसान कोणाचे होते, हा प्रश्न शेवटच्या दोन ओळींमध्ये जनावरांच्या माध्यमातून पुढे येतो.
वात्रटिकेचा शेवटही महत्त्वपूर्ण आहे. सुरुवातीचा विनोद शेवटी मुक्या जनावरांच्या वेदनेत परिवर्तित होतो. त्यामुळे वात्रटिका केवळ हास्यनिर्मिती करून संपत नाही.
बाधक बाजू
वात्रटिकेचा लालूप्रसाद यादव यांच्या चारा घोटाळ्याचा संदर्भ तत्कालीन राजकीय संदर्भाशी घट्ट जोडलेला आहे. त्यामुळे काळ पुढे गेल्यानंतर त्या संदर्भाची पार्श्वभूमी माहीत नसलेल्या वाचकाला सुरुवातीच्या दोन ओळींचा उपरोध पूर्णपणे समजण्यासाठी अतिरिक्त संदर्भाची गरज भासू शकते.
शेणखाऊ हा शब्द अतिशय तीव्र आहे. त्यामुळे काही वाचकांना तो विनोदी उपरोधापेक्षा कठोर अपमानात्मक वाटू शकतो. तथापि, वात्रटिकेच्या एकूण उपरोधिक शैलीत त्याचा उपयोग भ्रष्टाचाराविषयीचा संताप तीव्र करण्यासाठी झालेला आहे.
चारा आणि शेण या शब्दांवर आधारित विनोद हा काही वाचकांना स्थूल किंवा प्रत्यक्ष वाटू शकतो. परंतु वात्रटिकेच्या संदर्भात याच शब्दांमुळे भ्रष्टाचाराच्या हास्यास्पद आणि विकृत स्वरूपाचे चित्र उभे राहते.
रसविचार
या वात्रटिकेतील प्रमुख रस हास्यरस आणि त्यातून निर्माण होणारा उपहासात्मक भाव आहे. मात्र हास्य हा येथे अंतिम हेतू नाही. हास्याच्या माध्यमातून भ्रष्टाचारावर प्रहार करणे हा वात्रटिकाकाराचा मुख्य उद्देश दिसतो.
चारा, शेण, बल्ले बल्ले आणि शेणखाऊ हे शब्द हास्य आणि उपहास निर्माण करतात. विशेषतः भ्रष्टाचाराच्या गंभीर विषयाला शेणाच्या संदर्भातून मांडल्यामुळे विसंगतीजन्य हास्य निर्माण होते.
याचबरोबर या वात्रटिकेत रौद्र भावाची छटा आहे. भ्रष्टाचार करणाऱ्यांविषयीचा संताप शेणखाऊ आणि तुरुंगात जावोत या शब्दांतून स्पष्ट होतो.
शेवटच्या दोन ओळींमध्ये करुण रसाची छटा जाणवते. मुक्या जनावरांचे तळतळाट ही प्रतिमा वाचकाला त्यांच्या असहाय अवस्थेकडे नेते. त्यामुळे वात्रटिकेतील हास्य अचानक सामाजिक संवेदनशीलतेमध्ये बदलते.
अशा प्रकारे हास्य, उपहास, संताप आणि करुणा यांचा संगम या वात्रटिकेत दिसतो. हाच रसात्मक बदल वात्रटिकेला केवळ विनोदी रचना न ठेवता सामाजिक आशयाची रचना बनवतो.
निष्कर्ष
गाय म्हणाली बैलाला ही वात्रटिका सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिका लेखनातील सामाजिक आणि राजकीय उपरोधाचे चांगले उदाहरण आहे. वात्रटिकाकाराने लालूप्रसाद यादव यांच्या चारा घोटाळ्याच्या परिचित संदर्भाचा आधार घेत दुष्काळी छावण्यांमधील भ्रष्टाचाराचा विषय मांडला आहे.
या वात्रटिकेचे वैशिष्ट्य म्हणजे चारा आणि शेण या दोन सामान्य शब्दांना भ्रष्टाचाराच्या प्रतीकात्मक अर्थाने वापरणे. त्यामुळे वात्रटिकाकाराने शब्दांच्या साधेपणातून व्यंगाची तीव्रता निर्माण केली आहे.
वात्रटिकेचा पहिला भाग भ्रष्टाचाराची खिल्ली उडवतो, तर दुसरा भाग दोषींना शिक्षा व्हावी अशी अपेक्षा व्यक्त करतो. शेवटच्या ओळींमध्ये मुक्या जनावरांच्या वेदनेचा संदर्भ आल्यामुळे वात्रटिकेचा सामाजिक आवाका वाढतो.
वात्रटिकाकाराचा दृष्टिकोन येथे स्पष्ट आहे. जनावरांसाठी उभारलेल्या व्यवस्थेचा फायदा जनावरांना मिळण्याऐवजी भ्रष्ट लोकांना मिळत असेल, तर त्या व्यवस्थेवर प्रश्न विचारला पाहिजे. हा प्रश्न वात्रटिकाकाराने विनोद, उपरोध आणि संताप यांच्या साहाय्याने मांडला आहे.
वात्रटिकेची खरी ताकद तिच्या लघुरूपात आहे. आठ ओळींच्या माध्यमातून राजकीय संदर्भ, ग्रामीण वास्तव, भ्रष्टाचार, कायदेशीर कारवाईची अपेक्षा आणि प्राण्यांविषयीची संवेदना व्यक्त होते. हीच संक्षिप्तता वात्रटिकेच्या प्रभावाचे महत्त्वाचे कारण ठरते.
म्हणून गाय म्हणाली बैलाला ही वात्रटिका केवळ चारा आणि शेणाभोवती फिरणारा विनोद नसून भ्रष्टाचाराच्या विकृत मानसिकतेवर केलेला उपरोधिक प्रहार आहे. वात्रटिकाकाराने हास्याला माध्यम आणि सामाजिक प्रश्नाला केंद्र बनवले आहे. त्यामुळे ही वात्रटिका आपल्या काळातील भ्रष्टाचारावरील भाष्य म्हणून तसेच सूर्यकांत डोळसे यांच्या सामाजिक भान असलेल्या वात्रटिका लेखनाचे उदाहरण म्हणून अभ्यासता येते.
संदर्भ -
1... चिमटा-6418...दैनिक पुण्यनगरी
22फेब्रुवारी 2022
2....मराठी वात्रटिका आणि लोकप्रबोधन, साहित्यिक संदर्भ (मराठी विश्वकोश)
3.....सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील ग्रोकायन आणि दैनिक वात्रटिका संबंधित माहिती.
4. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती
https://suryakantdolase.blogspot.com
---------------------------------
विशेष सूचना:
तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न... सुधारणा किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!
आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक ग्रोक.कॉम
इथे जाऊन करू शकता.
यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .
https://grokaayan.blogspot.com
दैनिक वात्रटिका
28 सप्टेंबर 2026
