ग्रोकायन-391..............................मतदार अशिक्षित चालतील,सरपंच सुशिक्षित पाहिजेत.नको तिथे लक्ष घालूनहवी ती क्षेत्रं दुर्लक्षित पाहिजेत.

ग्रोकायन-391

..............................

मतदार अशिक्षित चालतील,

सरपंच सुशिक्षित पाहिजेत.

नको तिथे लक्ष घालून

हवी ती क्षेत्रं दुर्लक्षित पाहिजेत.

ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे  *grok* या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...

म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....

सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..

मराठी साहित्यातील ..

एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...

आजची वात्रटिका

------------------------------

सरपंचाची साक्षरता

मतदार अशिक्षित चालतील,

सरपंच सुशिक्षित पाहिजेत.

नको तिथे लक्ष घालून

हवी ती क्षेत्रं दुर्लक्षित पाहिजेत.

सुशिक्षित नसले तर नसले;

असले तर असले,

लोकशाहीची तर ग्वाही आहे!

ई-युगाच्या माध्यमातून मात्र

जिकडे तिकडे अंगठेशाही आहे!!

-सूर्यकांत डॊळसे,पाटोदा(बीड)

मोबाईल-9923847269

------------------------

चिमटा-4733

दैनिक पुण्यनगरी

17मे 2017

---------------------------------

सरपंचाची साक्षरता हीआजची वात्रटिका  मराठीतील प्रसिद्ध वात्रटिककाकार व्याख्याते सूर्यकांत डोळसे यांनी लिहिलेली असून ती २०१७ मध्ये सरपंच पदासाठी किमान सातवी पास उमेदवारी पात्रता ठरविण्याच्या निर्णयाच्या पार्श्वभूमीवर ई युगातील अंगठेशाहीवर भाष्य करते. सदरील वात्रटिका दैनिक पुण्यनगरी घ्या चिमटा या वात्रटिका सदरामध्ये 17 मे 2017 रोजी प्रसिद्ध झालेली आहे. सदरील वात्रटिकेचे सविस्तर समीक्षण पुढे करून देण्यात आले आहे.

प्रत्येक कडव्याचा  अर्थ स्पष्ट 

पहिले कडवे 

पहिल्या कडव्यात मतदार अशिक्षित चालतील सरपंच सुशिक्षित पाहिजेत असे म्हटले आहे. याचा अर्थ असा की सामान्य मतदारांना शिक्षणाची गरज नसते त्यांचे अशिक्षितपण स्वीकारले जाते परंतु गावाचे प्रमुख असलेल्या सरपंचासाठी मात्र शिक्षण अनिवार्य ठरविले जाते. ही विषमता लोकशाहीच्या मूलभूत तत्त्वांशी विसंगत वाटते.पुढे नको तिथे लक्ष घालून हवी ती क्षेत्रं दुर्लक्षित पाहिजेत असे म्हटले आहे. याचा अर्थ असा की जिथे खरोखर लक्ष देण्याची गरज आहे अशा क्षेत्रांकडे दुर्लक्ष केले जाते तर अनावश्यक ठिकाणी लक्ष केंद्रित केले जाते. सरपंचाच्या शिक्षणावर भर देऊन इतर महत्त्वाच्या बाबींकडे दुर्लक्ष होत असल्याची टीका येथे अभिप्रेत आहे.

दुसरे कडवे

दुसऱ्या कडव्यात सुशिक्षित नसले तर नसले असले तर असले लोकशाहीची तर ग्वाही आहे असे म्हटले आहे. याचा अर्थ असा की शिक्षण असले किंवा नसले तरी लोकशाहीची प्रक्रिया चालू राहते आणि तीच लोकशाहीची खरी ग्वाही आहे. शिक्षणाचा अभाव लोकशाहीला बाधा आणत नाही असे सूचित केले आहे. पुढे ई युगाच्या माध्यमातून मात्र जिकडे तिकडे अंगठेशाही आहे असे म्हटले आहे. याचा अर्थ असा की आधुनिक इलेक्ट्रॉनिक युगातही मतदानासाठी अंगठा वापरण्याची पद्धत सर्वत्र दिसते जी अशिक्षितपणाचे प्रतीक आहे. तसेच ई व्हेरिफिकेशन साठी थंब अर्थात अंगठ्याचा वापर केला जातो याच्याकडे वात्रटिकाकाराने लक्ष वेधलेले आहे. तंत्रज्ञानाच्या युगातही साक्षरतेच्या अभावाची टीका येथे केली आहे.

वात्रटिकेची प्रासंगिकता 

या वात्रटिकेची प्रासंगिकता आजही म्हणजे २०२६ मध्येही पूर्णपणे टिकून आहे कारण महाराष्ट्र ग्रामपंचायत अधिनियमातील तरतुदीनुसार एक जानेवारी १९९५ नंतर जन्मलेल्या उमेदवारांसाठी सरपंच पदासाठी किमान सातवी उत्तीर्ण असणे ही अट अद्याप लागू आहे. वात्रटिकाकाराने २०१७ मध्ये मांडलेला मुद्दा आजच्या ग्रामपंचायत निवडणुकांच्या संदर्भातही तितकाच महत्त्वाचा ठरतो. मतदारांसाठी कोणतीही शैक्षणिक अट नसताना उमेदवारांसाठी ती अनिवार्य ठेवणे ही विषमता कायम आहे आणि त्यामुळे वात्रटिकेतील टीका अजूनही खरी ठरते. ई युगाच्या माध्यमातून अंगठेशाहीचा उल्लेख आज अधिक प्रासंगिक झाला आहे. डिजिटल मतदान यंत्रणा आणि आधार आधारित ओळख असूनही ग्रामीण भागात अनेक मतदार अजूनही अंगठ्याच्या खुणेवर अवलंबून आहेत. साक्षरतेच्या अभावामुळे ई सेवांचा पूर्ण उपयोग होत नाही आणि तंत्रज्ञानाच्या युगातही पारंपरिक अंगठेशाही टिकून राहिल्याचे चित्र स्पष्ट होते. वात्रटिकाकाराने हा विरोधाभास उघड केला होता तो आज डिजिटल साक्षरतेच्या चर्चेतही लागू होतो. नको तिथे लक्ष घालून हवी ती क्षेत्रं दुर्लक्षित पाहिजेत हा मुद्दाही सध्याच्या परिस्थितीशी जुळतो. सरपंचाच्या शिक्षणावर भर देताना गावातील मूलभूत सुविधा आरोग्य शिक्षण पाणीपुरवठा यासारख्या क्षेत्रांकडे पुरेसे लक्ष न देण्याची टीका आजही ऐकू येते. अनेक ग्रामपंचायतींमध्ये निवडणुका लांबणीवर पडणे आरक्षणाचे प्रश्न आणि प्रशासकीय अडचणी यामुळे विकासाची कामे थंडावतात. वात्रटिकेतील ही टीका अशा परिस्थितीत अधिक अर्थपूर्ण ठरते. सुशिक्षित नसले तर नसले असले तर असले लोकशाहीची तर ग्वाही आहे हा भाग लोकशाहीच्या व्यापक तत्त्वांशी संबंधित आहे. शिक्षणाची अट काही राज्यांमध्ये लागू आहे तर काहींमध्ये नाही. राजस्थानसारख्या राज्यांत शैक्षणिक पात्रतेबाबत नव्याने चर्चा सुरू आहे. वात्रटिकाकाराने मांडलेला विचार अशा चर्चेला दिशा देतो आणि लोकशाहीत अनुभव व शिक्षण या दोन्ही घटकांचा समतोल आवश्यक असल्याचे सूचित करतो. एकूणच ही वात्रटिका केवळ २०१७ च्या निर्णयापुरती मर्यादित राहिलेली नाही. ती ग्रामीण लोकशाहीतील शिक्षण विषमता डिजिटल विभाजन आणि प्राधान्यक्रमातील चुक या मूलभूत प्रश्नांना उलगडते. आजही सरपंच पदासाठी सातवी पासची अट कायम असणे आणि मतदारांमध्ये साक्षरतेचे प्रमाण असमान राहणे यामुळे वात्रटिकेची प्रासंगिकता वाढली आहे. वात्रटिकाकाराने केलेले भाष्य समाजातील विसंगतींवर प्रकाश टाकणारे असल्याने ते समकालीन चर्चा आणि धोरणांसाठी मार्गदर्शक ठरते.

वात्रटिकेची भाषा 

वात्रटिकेतील भाषा सोपी सरळ आणि बोलकी आहे. मतदार अशिक्षित चालतील यासारख्या वाक्यांमध्ये दैनंदिन बोलीभाषेचा वापर केला आहे जो वाचकांना सहज समजतो. सुशिक्षित नसले तर नसले असले तर असले यासारख्या पुनरावृत्तीमुळे अर्थ अधिक स्पष्ट होतो आणि विनोदी छटा येते. अंगठेशाही हा शब्द नवीन आणि अर्थपूर्ण आहे जो अंगठा वापरण्याच्या पद्धतीला राजकीय सत्ता म्हणून चित्रित करतो. ई युगाच्या माध्यमातून या वाक्यात आधुनिक संकल्पना पारंपरिक ग्रामीण संदर्भाशी जोडली आहे. भाषा प्रवाही असली तरी काही ठिकाणी व्याकरणदृष्ट्या साधेपणा जाणवतो जो वात्रटिकाकाराच्या शैलीशी सुसंगत आहे. एकूण भाषा प्रभावीपणे संदेश पोहोचवते आणि वाचकांना विचार करायला भाग पाडते.

वात्रटिकेची शैली 

 वात्रटिकाकाराने व्यंग्यात्मक आणि टीकात्मक शैलीचा वापर केला आहे. सरळ विधाने करून विषमता उघड केली आहे. लहान कडवे आणि थोडक्यात मांडणीमुळे शैली तीव्र आणि प्रभावी ठरते. लोकशाहीची ग्वाही आहे यासारख्या वाक्यांमध्ये उपरोधिक स्वर आहे जो शैलीला खोली देतो. पारंपरिक वात्रटिका स्वरूपात आधुनिक विषयाची मांडणी केली असल्याने शैलीत नवता आहे. कथनात्मक शैलीऐवजी निबंधात्मक टीकेचा स्वर जाणवतो जो वाचकांना थेट भिडतो. शैलीमध्ये भावनात्मकता कमी आणि बौद्धिक टीका जास्त असल्याने ती विचारप्रवर्तक ठरते. 

साधक बाधक चर्चा 

वात्रटिकेचे साधक पैलू म्हणजे ती लोकशाहीतील विसंगती स्पष्टपणे दाखवते. मतदार आणि उमेदवार यांच्यातील शिक्षणाच्या असमानतेवर प्रकाश टाकते. ई युगातील अंगठेशाहीचा उल्लेख करून तंत्रज्ञान आणि अशिक्षितपणाचा विरोधाभास उघड करतो. वात्रटिकाकाराने ग्रामीण वास्तवाशी संबंधित मुद्दा हाताळला असल्याने ती समाजाभिमुख आहे. बाधक पैलू म्हणजे शिक्षणाच्या महत्त्वाला कमी लेखल्यासारखे वाटू शकते. सरपंच सुशिक्षित असावा हे तर्कसंगत असतानाही त्यावर टीका केल्याने विकासाच्या बाजूला दुर्लक्ष झाले आहे. काही ठिकाणी टीका अतिशयोक्तीपूर्ण वाटते आणि सकारात्मक पर्याय सुचविलेले नाहीत. एकूण साधक बाजू अधिक प्रभावी आहेत कारण ती चर्चा निर्माण करते.

रस विचार 

वात्रटिकेच्या रस विचाराची स्वतंत्र चर्चा करताना येथे मुख्यतः व्यंग्य रस आणि शांत रस यांचा संगम दिसतो. व्यंग्य रसातून विषमता आणि विरोधाभास उघड केले आहेत. अंगठेशाही सारख्या शब्दांमुळे हास्य आणि टीकेचा मिश्र रस निर्माण होतो. शांत रसातून लोकशाहीच्या मूलभूत तत्त्वांवर विचार करायला भाग पडते. करुण रस थोडासा जाणवतो कारण अशिक्षितपणाच्या वास्तवाची वेदना सूचित होते. एकूण रस विचारप्रवर्तक आणि जागृत करणारा आहे जो वाचकांना समाजातील विसंगतींवर चिंतन करायला प्रवृत्त करतो. वात्रटिकाकाराने रसांची योग्य मांडणी केली असल्याने ती प्रभावी ठरते. 

निष्कर्ष 

शेवटी  निष्कर्ष मांडताना आजची वात्रटिका ही २०१७ च्या सरपंच पात्रता निर्णयाच्या संदर्भात प्रभावी टीकात्मक रचना आहे. वात्रटिकाकाराने मतदार आणि सरपंच यांच्यातील शिक्षणाच्या विसंगतीवर तसेच ई युगातील अंगठेशाहीवर यशस्वीपणे भाष्य केले आहे. प्रत्येक कडवा अर्थपूर्ण असून भाषा सोपी आणि शैली व्यंग्यात्मक आहे. साधक बाजू अधिक मजबूत असून रस विचारप्रवर्तक आहे. ही वात्रटिका लोकशाहीतील विषमता उघड करून चर्चा निर्माण करते आणि समाजाभिमुख साहित्य म्हणून महत्त्वाची ठरते. वात्रटिकाकाराच्या ग्रामीण अनुभवातून आलेली ही रचना समकालीन राजकीय वास्तवाशी संबंधित असल्याने ती दीर्घकाळ प्रासंगिक राहील.

संदर्भ -

1... चिमटा-4733...दैनिक पुण्यनगरी

   17मे 2017

2....मराठी वात्रटिका आणि लोकप्रबोधन, साहित्यिक संदर्भ (मराठी विश्वकोश)

3.....सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील ग्रोकायन आणि दैनिक वात्रटिका संबंधित माहिती.

4. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती

 https://suryakantdolase.blogspot.com

---------------------------------

विशेष सूचना:

तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न... सुधारणा किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!

आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक  ग्रोक.कॉम

इथे जाऊन करू शकता.

यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .

https://grokaayan.blogspot.com

दैनिक वात्रटिका

9 सप्टेबर 2026