ग्रोकायन-398..............................टंचाई असो वा दुष्काळ?आलेली संधी सोडतो कोण?दुष्काळ आवडे सर्वानानसल्या भानगडीत पडतो कोण?

ग्रोकायन-398

..............................

टंचाई असो वा दुष्काळ?

आलेली संधी सोडतो कोण?

दुष्काळ आवडे सर्वाना

नसल्या भानगडीत पडतो कोण?

ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे  *grok* या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...

म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....

सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..

मराठी साहित्यातील ..

एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...

आजची वात्रटिका

-------------------------

आवडता दुष्काळ

दुष्काळाचा फायदा घेत

पंप हात मारू लागले.

टँकर्सही चेष्टा करीत

आल्यासारखे करू लागले.

भलत्याच खुशीमध्ये

टँकर लॉबी आहे.

पिकांच्या आणेवारीपुढे

दुष्काळाची समस्या उभी आहे.

टंचाई असो वा दुष्काळ?

आलेली संधी सोडतो कोण?

दुष्काळ आवडे सर्वाना

नसल्या भानगडीत पडतो कोण?

- सूर्यकांत डोळसे, पाटोदा (बीड)

मोबाईल.9923847269

----------------------------

चिमटा 

दैनिक पुण्यनगरी 

4 मे 2012

-----------------------------

आवडता दुष्काळ या वात्रटिकेचे सविस्तर समीक्षण

प्रस्तावना

मराठीतील प्रसिद्ध वात्रटिका आकार व्याख्याते सूर्यकांत डोळसे यांची आवडता दुष्काळ ही वात्रटिका दुष्काळासारख्या नैसर्गिक संकटाकडे केवळ नैसर्गिक आपत्ती म्हणून न पाहता, त्या संकटातून काही स्वार्थी घटक कशा प्रकारे आर्थिक संधी शोधतात, यावर नेमके भाष्य करते. दुष्काळामुळे सामान्य माणूस, शेतकरी आणि शेती यांच्यासमोर निर्माण होणारे संकट एका बाजूला आहे; तर त्याच संकटात स्वतःचा फायदा पाहणारी पंप, टँकर आणि टँकर लॉबीची प्रवृत्ती दुसऱ्या बाजूला आहे. त्यामुळे या वात्रटिकेचा केंद्रबिंदू केवळ दुष्काळ नसून दुष्काळाच्या निमित्ताने उघड होणारी मानवी स्वार्थवृत्ती हा आहे. वात्रटिकाकाराने दुष्काळाच्या गांभीर्याला उपरोधाची धार दिली आहे. संकट जितके गंभीर आहे, तितकीच त्यातून फायदा घेणाऱ्यांची मानसिकता हास्यास्पद आहे, हा विरोधाभास या वात्रटिकेतून प्रभावीपणे समोर येतो. त्यामुळे वात्रटिका वाचताना हसू येते; पण त्या हास्यामागे सामाजिक अस्वस्थता आणि नैतिक प्रश्न उभे राहतात. सदरील वात्रटिका दैनिक पुण्यनगरीच्या चिमटा या वात्रटिका सदरामध्ये चार मे 2012 रोजी प्रसिद्ध झालेली आहे. सदरील वात्रटिकेचे मुद्देसूद समीक्षण पुढे करून दिलेले आहे

प्रत्येक कडव्याचा सविस्तर अर्थ

पहिल्या कडव्याचा  अर्थ

दुष्काळाचा फायदा घेत पंप हात मारू लागले. टँकर्सही चेष्टा करीत आल्यासारखे करू लागले.

या कडव्यात वात्रटिकाकाराने दुष्काळाच्या प्रत्यक्ष परिस्थितीपासून भाष्याला सुरुवात केली आहे. दुष्काळ पडला की पाण्याची मागणी वाढते. पाणी मिळवण्यासाठी पंप, बोअरवेल, टँकर अशा साधनांवर अवलंबित्व वाढते. सामान्य परिस्थितीत पाण्याची उपलब्धता आणि मागणी यामध्ये एक प्रकारचा समतोल असतो. परंतु दुष्काळात पाणी दुर्मिळ झाल्यामुळे या व्यवस्थेचे आर्थिक महत्त्व वाढते. दुष्काळाचा फायदा घेत पंप हात मारू लागले या ओळीत पंपांना जणू माणसासारखी कृती दिली आहे. हात मारणे हा शब्दप्रयोग चोरी, फायदा उठवणे किंवा संधी साधणे या अर्थछटांना जागा देतो. त्यामुळे पंप केवळ पाणी उपसणारे यंत्र राहत नाहीत, तर दुष्काळातून फायदा मिळवण्याच्या यंत्रणेचे प्रतीक बनतात. टँकर्सही चेष्टा करीत आल्यासारखे करू लागले या ओळीत उपरोध अधिक तीव्र होतो. दुष्काळात पाण्याची खरी गरज असते; पण टँकर व्यवस्था गरजेनुसार, वेळेवर आणि प्रामाणिकपणे पाणी देण्याऐवजी केवळ आल्याचा आव आणत असेल, तर त्यातून सामान्य नागरिकांची होणारी गैरसोय वात्रटिकाकार दाखवतो. आल्यासारखे करणे या शब्दप्रयोगातून प्रत्यक्ष सेवा आणि सेवेचा दिखावा यातील अंतर अधोरेखित होते. या कडव्याचे वैशिष्ट्य म्हणजे दुष्काळाचे चित्रण करताना वात्रटिकाकाराने करुण किंवा भावनिक भाषा वापरलेली नाही. त्याऐवजी दुष्काळाभोवती निर्माण होणाऱ्या व्यवहारातील विसंगतीवर विनोद आणि उपरोधाचा प्रहार केला आहे.

दुसऱ्या कडव्याचा  अर्थ

भलत्याच खुशीमध्ये टँकर लॉबी आहे. पिकांच्या आणेवारीपुढे दुष्काळाची समस्या उभी आहे.

या कडव्यात वात्रटिकेचा सामाजिक आणि आर्थिक आशय अधिक स्पष्ट होतो. दुष्काळामुळे शेतकऱ्यांची पिके धोक्यात येतात. पाण्याअभावी शेतीची अवस्था बिकट होते. मात्र ज्या परिस्थितीत शेतकऱ्यांच्या चेहऱ्यावर चिंता असायला हवी, त्याच परिस्थितीत टँकर लॉबी आनंदात आहे, हा या कडव्याचा मुख्य उपरोध आहे. भलत्याच खुशीमध्ये हा शब्दप्रयोग अत्यंत महत्त्वाचा आहे. खुशी असणे ही सामान्यतः सकारात्मक गोष्ट आहे. परंतु येथे खुशीचे कारण दुसऱ्याचे संकट आहे. त्यामुळे खुशी हा शब्द उलट्या अर्थछटेत वापरला गेला आहे. शेतकरी संकटात असताना टँकर लॉबी आनंदात असणे हा सामाजिक विरोधाभास वात्रटिकाकाराने एका छोट्या वाक्यात पकडला आहे. पिकांच्या आणेवारीपुढे दुष्काळाची समस्या उभी आहे ही ओळ शेतीच्या संदर्भाला पुढे नेते. आणेवारी म्हणजे पिकांची प्रत्यक्ष स्थिती, उत्पादनाची शक्यता आणि त्यातून दिसणारी दुष्काळाची तीव्रता यांचा संदर्भ येथे येतो. पिकांचे नुकसान वाढत जाते आणि त्याच वेळी दुष्काळाची समस्या अधिक गंभीर होत जाते. त्यामुळे एकीकडे शेती उद्ध्वस्त होत असताना दुसरीकडे पाणीपुरवठ्याच्या व्यवसायाशी संबंधित काही घटकांना आर्थिक संधी निर्माण होते, हा विरोधाभास या कडव्यात केंद्रस्थानी आहे. या कडव्यातून वात्रटिकाकार केवळ टँकरवाल्यांवर टीका करत नाही. तो संकटाचे व्यापारीकरण करणाऱ्या मानसिकतेवर भाष्य करतो. समाजाच्या एका घटकाचे दुःख दुसऱ्या घटकाच्या नफ्याचे साधन बनणे हा या कडव्याचा व्यापक सामाजिक अर्थ आहे.

तिसऱ्या कडव्याचा  अर्थ

टंचाई असो वा दुष्काळ? आलेली संधी सोडतो कोण? दुष्काळ आवडे सर्वाना नसल्या भानगडीत पडतो कोण?

हे कडवे वात्रटिकेचे वैचारिक शिखर आहे. पहिल्या दोन कडव्यांत ज्या परिस्थितीचे चित्रण केले आहे, त्यातून वात्रटिकाकार शेवटी व्यापक सामाजिक प्रश्न उपस्थित करतो. टंचाई असो वा दुष्काळ? या प्रश्नातून परिस्थितीचे दोन स्तर दाखवले आहेत. टंचाई म्हणजे कमतरता आणि दुष्काळ म्हणजे त्याहून व्यापक व गंभीर संकट. पण संकटाचे स्वरूप कोणतेही असो, आलेली संधी सोडतो कोण? हा प्रश्न वात्रटिकेचा उपरोध एका विशिष्ट टँकर लॉबीपासून संपूर्ण स्वार्थी मानसिकतेकडे नेतो. आलेली संधी सोडतो कोण? या प्रश्नात वात्रटिकेचा मार्मिकपणा आहे. संधी हा शब्द सामान्यतः प्रगती, विकास किंवा चांगल्या कामासाठी वापरला जातो. येथे मात्र संकटातून फायदा घेण्याची संधी या अर्थाने तो वापरला आहे. त्यामुळे संधी या सकारात्मक शब्दाला वात्रटिकाकाराने नकारात्मक सामाजिक संदर्भ दिला आहे. दुष्काळ आवडे सर्वाना ही ओळ जाणीवपूर्वक अतिशयोक्त आहे. प्रत्यक्षात दुष्काळ कोणालाही आवडत नाही. पण दुष्काळामुळे ज्यांना आर्थिक किंवा अन्य स्वार्थ साधता येतो, त्यांच्यासाठी तो फायदेशीर ठरू शकतो. म्हणून वात्रटिकाकाराने सर्वाना हा व्यापक शब्द वापरून स्वार्थी वृत्तीवर अधिक तीक्ष्ण उपरोध केला आहे. नसल्या भानगडीत पडतो कोण? या शेवटच्या प्रश्नातून वात्रटिकेचा उपरोध आणखी व्यापक होतो. स्वतःचा फायदा होत असेल तर संकटाचे मूळ कारण, त्यावरील उपाय, सार्वजनिक हित किंवा नैतिक जबाबदारी यांची भानगड कोण घेणार, असा अंतर्निहित प्रश्न येथे आहे. या कडव्यामुळे वात्रटिका केवळ दुष्काळावरील विनोद न राहता मानवी स्वार्थवृत्तीचे सामाजिक भाष्य बनते.

वात्रटिकेची प्रासंगिकता

आवडता दुष्काळ ही वात्रटिका 4 मे 2012 रोजी चिमटा या सदरातून दैनिक पुण्यनगरीमध्ये प्रसिद्ध झाली. त्या काळातील दुष्काळ आणि पाणीटंचाईच्या पार्श्वभूमीवर वात्रटिकाकाराने दुष्काळाकडे केवळ नैसर्गिक संकट म्हणून न पाहता, त्या संकटातून काही घटक स्वार्थाची संधी कशी शोधतात, यावर भाष्य केले आहे.

दुष्काळाचा फायदा घेत पंप हात मारू लागले आणि टँकर्सही चेष्टा करीत आल्यासारखे करू लागले या ओळी पाणीटंचाईच्या परिस्थितीत निर्माण होणाऱ्या गैरव्यवहाराकडे निर्देश करतात. दुसऱ्या कडव्यात भलत्याच खुशीमध्ये टँकर लॉबी आहे असे म्हणत वात्रटिकाकार दुष्काळामुळे सामान्य जनता आणि शेतकरी अडचणीत असताना काही हितसंबंधित घटकांना त्यातून आर्थिक फायदा होत असल्याच्या विरोधाभासावर बोट ठेवतो.

पिकांच्या आणेवारीपुढे दुष्काळाची समस्या उभी आहे या उल्लेखातून वात्रटिकाकाराने दुष्काळाचा थेट परिणाम शेतीवर आणि शेतकऱ्यांच्या उत्पादनावर होत असल्याचे अधोरेखित केले आहे. म्हणजेच एका बाजूला पिकांची परिस्थिती चिंताजनक आहे, तर दुसऱ्या बाजूला त्याच पाणीटंचाईतून काहींसाठी व्यवसायाची संधी निर्माण होते, हा या वात्रटिकेतील मूलभूत विरोधाभास आहे.

टंचाई असो वा दुष्काळ, आलेली संधी सोडतो कोण आणि दुष्काळ आवडे सर्वाना या ओळींमधून वात्रटिकाकाराचा उपरोध अधिक व्यापक होतो. येथे सर्वाना हा शब्द शब्दशः न घेता संकटातून फायदा घेणाऱ्या संधीसाधू प्रवृत्तीच्या अर्थाने समजणे महत्त्वाचे आहे.

आजही पाणीटंचाई, दुष्काळ, शेतीसमोरील संकट आणि नैसर्गिक आपत्तींच्या काळात सार्वजनिक गरज आणि वैयक्तिक स्वार्थ यांचा संघर्ष दिसून येतो. त्यामुळे 2012 मध्ये मांडलेला हा आशय केवळ त्या काळापुरता मर्यादित राहत नाही. दुष्काळ बदलतो, परिस्थिती बदलते; परंतु संकटाकडे संधी म्हणून पाहणारी स्वार्थी मानसिकता कायम राहिली तर या वात्रटिकेतील उपरोधही कायम प्रासंगिक राहतो.

या अर्थाने आवडता दुष्काळ ही तत्कालीन दुष्काळाच्या संदर्भातून जन्मलेली, पण संकटाचे व्यापारीकरण आणि संधीसाधूपणावर भाष्य करणारी कालसुसंगत वात्रटिका ठरते.

भाषेचे समीक्षण

या वात्रटिकेची भाषा साधी, बोलभाषेच्या जवळ जाणारी, थेट आणि परिणामकारक आहे. वात्रटिकाकाराने अवघड किंवा अलंकारिक शब्दांचा अनावश्यक वापर केलेला नाही. त्यामुळे वात्रटिका सामान्य वाचकाला सहज समजते. दुष्काळाचा फायदा घेत या सुरुवातीच्या शब्दांतच आशयाचा केंद्रबिंदू स्पष्ट होतो. वात्रटिकाकाराने विषयाची अनावश्यक प्रस्तावना न करता थेट मुद्द्याला हात घातला आहे. हात मारू लागले हा बोलभाषेतील प्रभावी शब्दप्रयोग आहे. या शब्दप्रयोगामुळे पंपांच्या कार्याला मानवी स्वार्थाची छटा प्राप्त होते. पंप हात मारत नाहीत, परंतु त्यांना हात मारण्याची क्रिया देऊन वात्रटिकाकाराने निर्जीव साधनाला मानवी स्वार्थाचे प्रतीक बनवले आहे. आल्यासारखे करू लागले हा आणखी एक बोलभाषेतील शब्दप्रयोग आहे. टँकर आले की नाही, प्रत्यक्ष पाणीपुरवठा झाला की नाही, आणि केवळ उपस्थितीचा देखावा केला जातो की नाही, या सगळ्याचा उपरोधिक अर्थ या एका शब्दप्रयोगातून व्यक्त होतो. भलत्याच खुशीमध्ये हा प्रयोग वात्रटिकेच्या भाषेला धार देतो. खुशी हा आनंदाचा शब्द असला तरी भलत्याच या विशेषणामुळे त्या आनंदाची नैतिक विसंगती उघड होते. टँकर लॉबी हा शब्दप्रयोग वात्रटिकेला तत्कालीन सामाजिक आणि आर्थिक संदर्भ देतो. येथे लॉबी हा शब्द केवळ व्यवसाय करणाऱ्या लोकांसाठी नसून एकत्रित हितसंबंध असलेल्या व्यवस्थेचे सूचक रूप धारण करतो. आलेली संधी सोडतो कोण? हा प्रश्न बोलभाषेतला असला तरी त्याचा सामाजिक आशय मोठा आहे. साध्या भाषेत मोठा प्रश्न विचारणे हे वात्रटिकाकाराच्या भाषिक कौशल्याचे लक्षण आहे. दुष्काळ आवडे सर्वाना ही ओळ भाषेतील उपरोधाचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे. प्रत्यक्ष सत्याच्या उलट विधान करून वात्रटिकाकार वाचकाला खरे सत्य समजावून देतो. दुष्काळ कोणाला आवडतो, हा प्रश्न नसून दुष्काळातून फायदा घेणाऱ्यांना दुष्काळ कसा फायदेशीर वाटतो, हा त्यामागचा आशय आहे.

शैलीचे समीक्षण

या वात्रटिकेची शैली प्रामुख्याने उपरोधिक, व्यंगात्मक, मार्मिक आणि प्रश्नात्मक आहे. वात्रटिकाकाराने थेट आरोपांची भाषा न वापरता परिस्थितीचे असे चित्र उभे केले आहे की आरोपाचा अर्थ वाचक स्वतः लावतो. या वात्रटिकेची एक महत्त्वाची शैलीवैशिष्ट्यपूर्ण बाब म्हणजे निर्जीव वस्तूंना मानवी वर्तन देणे. पंप हात मारतात, टँकर चेष्टा करतात, टँकर लॉबी खुशीत असते, अशा प्रतिमांमुळे दुष्काळाची व्यवस्था एका व्यंगचित्रासारखी समोर उभी राहते. वात्रटिकाकाराने प्रश्नार्थक शैलीचा प्रभावी वापर केला आहे. टंचाई असो वा दुष्काळ? आलेली संधी सोडतो कोण? या प्रश्नांमधून वाचकाला थेट सहभागी करून घेतले जाते. वात्रटिका केवळ विधान करत नाही, तर वाचकासमोर सामाजिक प्रश्न ठेवते. या शैलीमध्ये विनोद हा अंतिम हेतू नसून विनोदाच्या माध्यमातून सामाजिक विसंगती उघड करणे हा मुख्य हेतू आहे. ही वात्रटिकेची महत्त्वाची ताकद आहे. वात्रटिकेची रचना क्रमशः पुढे जाते. पहिल्या कडव्यात परिस्थिती, दुसऱ्या कडव्यात त्या परिस्थितीतून फायदा घेणारी मानसिकता आणि तिसऱ्या कडव्यात त्या मानसिकतेमागील व्यापक स्वार्थवृत्ती असे तिचे आशयसूत्र विस्तारत जाते.

साधक बाधक चर्चा 

साधक बाजू

या वात्रटिकेची सर्वांत मोठी जमेची बाजू म्हणजे विषयाची सामाजिक प्रासंगिकता. दुष्काळ हा नैसर्गिक प्रश्न असला तरी त्याभोवती निर्माण होणाऱ्या मानवी व्यवहारातील विसंगतीकडे वात्रटिकाकाराने लक्ष वेधले आहे. दुसरी महत्त्वाची जमेची बाजू म्हणजे संक्षिप्तता. कमी शब्दांत दुष्काळ, टँकर व्यवस्था, टँकर लॉबी, शेतीचे नुकसान आणि स्वार्थी मानसिकता यांचा संबंध जोडला आहे. तिसरी बाजू म्हणजे उपरोधाची धार. दुष्काळ आवडे सर्वाना ही ओळ संपूर्ण वात्रटिकेचा उपरोधिक केंद्रबिंदू ठरते. या विधानाचा शब्दशः अर्थ चुकीचा आहे; परंतु व्यंग्यार्थ अत्यंत स्पष्ट आहे. चौथी बाजू म्हणजे भाषेतील सहजता. वात्रटिका वाचण्यासाठी विशेष साहित्यिक पूर्वज्ञानाची आवश्यकता नाही. सामान्य वाचकही तिचा आशय सहज ग्रहण करू शकतो. पाचवी बाजू म्हणजे शेवटच्या कडव्याने निर्माण केलेले व्यापक रूप. सुरुवातीला पंप आणि टँकर यांच्यापुरते मर्यादित वाटणारे भाष्य शेवटी संधीसाधू मानवी वृत्तीपर्यंत पोहोचते. सहावी बाजू म्हणजे वात्रटिकाकाराने हास्य आणि सामाजिक चिंता यांचा केलेला मेळ. वाचकाला हसू येते, पण त्याच वेळी दुष्काळासारख्या संकटातून नफा कमावण्याच्या मानसिकतेबद्दल विचार करावासा वाटतो.

बाधक बाजू

वात्रटिकेचा विषय स्पष्ट आणि प्रभावी असला तरी तिच्या आशयातील टँकर लॉबी हा भाग काही ठिकाणी व्यापक सामान्यीकरणाकडे जातो. दुष्काळाच्या काळात पाणीपुरवठ्याशी संबंधित सर्वच घटक एकाच स्वार्थी चौकटीत येत नाहीत. मात्र वात्रटिकेच्या व्यंगात्मक स्वभावामुळे वात्रटिकाकाराने हा व्यापक आविष्कार जाणीवपूर्वक स्वीकारलेला दिसतो. पिकांच्या आणेवारीपुढे दुष्काळाची समस्या उभी आहे ही ओळ आशयाच्या दृष्टीने महत्त्वाची असली तरी तिचा अर्थ इतर ओळींच्या तुलनेत थोडा अधिक संदर्भाधारित आहे. आणेवारीची संकल्पना माहीत नसलेल्या वाचकाला या ओळीचा सामाजिक संदर्भ समजण्यासाठी थोडा अधिक विचार करावा लागू शकतो. तिसऱ्या कडव्यातील दुष्काळ आवडे सर्वाना हा प्रयोग अत्यंत प्रभावी असला तरी तो जाणीवपूर्वक अतिशयोक्त आहे. त्यामुळे वात्रटिकेचा आशय समजून घेताना तो शब्दशः न घेता व्यंग्यार्थाने समजणे आवश्यक ठरते. तथापि, या मर्यादा वात्रटिकेच्या मूलभूत परिणामकारकतेला कमी करत नाहीत. उलट अतिशयोक्ती, सामान्यीकरण आणि विरोधाभासी विधान हेच वात्रटिकेच्या व्यंगात्मक अभिव्यक्तीचे साधन बनले आहेत.

वात्रटिकेच्या रसविचाराची  चर्चा

या वात्रटिकेचा प्रमुख रस हास्यरसाशी संबंधित आहे; परंतु तिच्या हास्याची निर्मिती केवळ करमणुकीतून होत नाही. उपरोध, विसंगती, विरोधाभास आणि सामाजिक वास्तव यांमधून या हास्याची निर्मिती होते. वात्रटिकेत दुष्काळ ही गंभीर पार्श्वभूमी आहे. त्यामुळे येथे सरळ विनोदी वातावरण निर्माण होत नाही. उलट गंभीर परिस्थितीत काही व्यक्ती किंवा व्यवस्था संधी शोधताना दिसते आणि त्या विसंगतीतून हास्य निर्माण होते. दुष्काळाचा फायदा घेत पंप हात मारू लागले ही कल्पना निर्जीव पंपांना मानवी स्वार्थाचे रूप देते. येथे हास्याचा एक स्रोत कल्पनात्मक विसंगती आहे. टँकर्सही चेष्टा करीत आल्यासारखे करू लागले यात दुसऱ्या प्रकारचा विनोद आहे. टँकरने चेष्टा करणे शक्य नसले तरी त्याच्या वर्तनाचे मानवीकरण केल्यामुळे व्यवस्थेवर उपरोध निर्माण होतो. भलत्याच खुशीमध्ये टँकर लॉबी आहे या विधानातून हास्य आणि सामाजिक कटूता एकत्र येतात. एका बाजूला शेतकऱ्यांचे संकट आणि दुसऱ्या बाजूला संकटातून होणारा फायदा हा विरोधाभास रसात्मक परिणाम वाढवतो. दुष्काळ आवडे सर्वाना ही ओळ वात्रटिकेतील उपरोधाचा परमोच्च बिंदू आहे. येथे हास्य निर्माण होते ते सत्याच्या उलट विधानामुळे. वाचकाला प्रत्यक्षात दुष्काळ कोणालाही आवडत नाही हे माहीत आहे. म्हणूनच ही अतिशयोक्ती ऐकताना त्याला वात्रटिकाकाराचा व्यंग्यबाण नेमका कुठे लागला आहे हे जाणवते. या वात्रटिकेतील हास्याला करुणेची पार्श्वभूमी आहे. शेतकरी आणि पिकांचे नुकसान हा गंभीर विषय असल्यामुळे हास्याला सामाजिक अस्वस्थतेची जोड मिळते. म्हणून या वात्रटिकेचा रस केवळ हास्यापुरता मर्यादित राहत नाही. त्यात उपहास, संताप, सामाजिक जाणीव आणि वास्तवाचे भान यांचे मिश्रण दिसते. वात्रटिकाकाराच्या दृष्टीने हास्य हे समस्येपासून पलायन करण्याचे साधन नाही. उलट समस्या अधिक तीक्ष्णपणे दाखवण्याचे माध्यम आहे. हे या वात्रटिकेच्या रसात्मक वैशिष्ट्याचे महत्त्वाचे अंग आहे.

वात्रटिकेची सामाजिक भूमिका

ही वात्रटिका दुष्काळावर केवळ सहानुभूती व्यक्त करत नाही. दुष्काळाच्या परिस्थितीत निर्माण होणाऱ्या व्यवस्थात्मक आणि मानवी प्रश्नांकडे लक्ष वेधते. नैसर्गिक संकट स्वतःहून सामाजिक भ्रष्टाचार निर्माण करत नाही; परंतु संकटाच्या काळात असलेली स्वार्थी मानसिकता अधिक उघड होऊ शकते, हा आशय वात्रटिकेतून व्यक्त होतो. दुष्काळामुळे पाणी महत्त्वाचे होते आणि पाण्याचे महत्त्व वाढले की पाण्याभोवतीचे आर्थिक व्यवहारही वाढतात. याच ठिकाणी सार्वजनिक गरज आणि वैयक्तिक स्वार्थ यांच्यातील संघर्ष निर्माण होतो. वात्रटिकाकाराने याच संघर्षावर उपरोधाची नजर ठेवली आहे. या दृष्टिकोनातून आवडता दुष्काळ ही वात्रटिका केवळ एका काळातील दुष्काळाचे चित्रण करणारी रचना राहत नाही. नैसर्गिक संकटांमध्ये संधी शोधणाऱ्या मानसिकतेवर भाष्य करणारी ती सामाजिक वात्रटिका ठरते.

निष्कर्ष

आवडता दुष्काळ ही सूर्यकांत डोळसे यांची वात्रटिका आकाराने छोटी असली तरी आशयाच्या दृष्टीने बहुपेडी आहे. वरकरणी ती दुष्काळ, पंप आणि टँकर यांच्याभोवती फिरते; परंतु तिच्या केंद्रस्थानी माणसाची संधीसाधू वृत्ती आहे. पहिल्या कडव्यात दुष्काळाच्या परिस्थितीत निर्माण होणाऱ्या व्यवहाराचे चित्रण आहे. दुसऱ्या कडव्यात त्या परिस्थितीतून आनंद मानणाऱ्या टँकर लॉबीकडे वात्रटिकाकार लक्ष वेधतो. तिसऱ्या कडव्यात हा आशय एका व्यापक सामाजिक प्रश्नात रूपांतरित होतो. त्यामुळे वात्रटिकेची रचना केवळ तीन स्वतंत्र कडव्यांची नसून एका विचाराची क्रमशः वाढणारी मांडणी आहे. या वात्रटिकेची भाषा तिच्या आशयाला योग्य आहे. बोलभाषेतील शब्दप्रयोग, मानवीकरण, विरोधाभास, अतिशयोक्ती आणि प्रश्नात्मक मांडणी यांचा वात्रटिकाकाराने परिणामकारक वापर केला आहे. विशेषतः दुष्काळ आवडे सर्वाना आणि आलेली संधी सोडतो कोण या ओळी वात्रटिकेच्या विचाराला धार देतात. या वात्रटिकेचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे ती दुष्काळावर उपहास करत नाही; दुष्काळाच्या नावाखाली किंवा दुष्काळाच्या परिस्थितीत निर्माण होणाऱ्या स्वार्थी प्रवृत्तीवर उपहास करते. हा फरक अत्यंत महत्त्वाचा आहे. नैसर्गिक आपत्ती ही वात्रटिकेची उपहासाची वस्तू नसून त्या आपत्तीशी माणूस आणि व्यवस्था कशी वागते, हा तिच्या व्यंगाचा विषय आहे. वात्रटिकाकाराने गंभीर सामाजिक प्रश्नाला थेट भाषणाचे रूप न देता हास्य, उपरोध आणि विरोधाभासाच्या माध्यमातून मांडले आहे. त्यामुळे वाचकाला उपदेश ऐकावा लागत नाही; उलट वात्रटिका वाचताना तो स्वतःच प्रश्नाच्या मुळाशी पोहोचतो. वात्रटिकेच्या दृष्टीने पाहिले तर ही रचना सामाजिक वास्तव, मार्मिकता, उपरोध, भाषिक सहजता आणि विचारांची धार यांचा संगम आहे. दुष्काळासारख्या गंभीर संकटातून काही जणांना संधी दिसते, ही विसंगती पकडून सूर्यकांत डोळसे यांनी त्या मानसिकतेला विनोदाच्या आरशात उभे केले आहे. म्हणूनच आवडता दुष्काळ ही केवळ दुष्काळावरील वात्रटिका नाही. ती संकटाच्या काळात माणुसकीपेक्षा स्वार्थ मोठा होतो तेव्हा निर्माण होणाऱ्या सामाजिक विसंगतीवर केलेले मार्मिक भाष्य आहे. नैसर्गिक संकट आणि मानवनिर्मित स्वार्थ यांची सांगड घालून त्यातून उपरोधात्मक सामाजिक आशय निर्माण करणे, हे या वात्रटिकेचे मूलभूत सामर्थ्य आहे. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकाकार म्हणून असलेल्या वैशिष्ट्यांमध्ये थोडक्या शब्दांत तत्कालीन सामाजिक वास्तव पकडणे, त्यातील विसंगती शोधणे आणि ती सामान्य वाचकाला सहज समजेल अशा मार्मिक भाषेत मांडणे, हे या वात्रटिकेत विशेषत्वाने जाणवते.

संदर्भ -

1... चिमटा ...दैनिक पुण्यनगरी 

   4 मे 2012

2....मराठी वात्रटिका आणि लोकप्रबोधन, साहित्यिक संदर्भ (मराठी विश्वकोश)

3.....सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील ग्रोकायन आणि दैनिक वात्रटिका संबंधित माहिती.

4. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती

 https://suryakantdolase.blogspot.com

---------------------------------

विशेष सूचना:

तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न... सुधारणा किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!

आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक  ग्रोक.कॉम

इथे जाऊन करू शकता.

यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .

https://grokaayan.blogspot.com

दैनिक वात्रटिका

27 सप्टेंबर 2026