ग्रोकायन-363
..............................
भक्त सारे भोळे l कोरोना अट्टल।
आरोग्य विठ्ठल l भजूयात ।।४।।
ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे *grok* या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...
म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....
सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..
मराठी साहित्यातील ..
एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...
आजची वात्रटिका
------------------------------------
कोरोनाचे अभंग
सगुण भक्ती
झाली निर्गुण ।
कोरोनाची कुणकुण,
कानोकानी ।। १।।
आवरली दिंडी,
आवरली वारी।
देवाचिया द्वारी,
मनोमन ।।२।।
टाळ आणि चिपळी,
झाले भजनात दंग।
कोरोनाचे अभंग,
ठायठायी ।।३।।
भक्त सारे भोळे,
कोरोना अट्टल।
आरोग्य विठ्ठल,
भजूयात ।।४।।
-सूर्यकांत डोळसे,पाटोदा(बीड)
मोबाईल-9923847269
-------------------------
फेरफटका-7330
दैनिक झुंजार नेता
1जुलै 2020
----------------------------
आजची वात्रटिका ही कोरोनाचे अभंग नावाची वात्रटिका मराठीतील प्रसिद्ध वात्रटिकाकार व्याख्याते सूर्यकांत डोळसे यांनी लिहिलेली आहे आहे. ही वात्रटिका कोरोनाकाळातील आषाढी पंढरपूर वारीच्या पार्श्वभूमीवर लिहिली गेली आहे. ही त्या काळातील सामाजिक धार्मिक परिस्थितीचे मार्मिक चित्रण करते.
वात्रटिका दैनिक झुंजार नेता च्या फेरफटका या वात्रटिका सदरामध्ये एक जुलै 2020 रोजी प्रसिद्ध झालेली आहे. सदरील वात्रटिकेचे सविस्तर समीक्षण पुढे करून दिलेले आहे.
प्रत्येक कडव्याचा अर्थ
पहिले कडवे
पहिल्या कडव्यात सगुण भक्ती झाली निर्गुण असे म्हटले आहे. याचा अर्थ असा की सगुण स्वरूपातील देवाची भक्ती जी प्रत्यक्ष मूर्ती दर्शन पूजा यात्रा यांच्याशी निगडित होती ती आता निर्गुण स्वरूपात म्हणजे निराकार रूपात बदलली आहे. कोरोनाची कुणकुण कानोकानी असे वर्णन करून भक्तीच्या रूपांतराबरोबरच सर्वत्र पसरलेल्या भीतीच्या कुजबुजेचे दर्शन घडविले आहे. भक्तीचे रूप बदलणे आणि भीतीचे वातावरण यातून कडव्याने कोरोनाने निर्माण केलेल्या नव्या धार्मिक अनुभवावर भाष्य केले आहे.
दुसरीकडे
दुसऱ्या कडव्यामध्ये आवरली दिंडी आवरली वारी असे स्पष्टपणे सांगितले आहे. पारंपरिक वारीतील दिंड्या ज्या उत्साहाने निघतात त्या थांबल्या आहेत. वारीची संपूर्ण प्रक्रिया आवरली आहे. देवाच्या द्वारी मनोमन असे म्हटल्याने भक्त आता घरी बसून मनातूनच विठ्ठलाचे स्मरण करत आहेत. प्रत्यक्ष यात्रा बंद झाल्यामुळे भक्ती अंतर्मुख झाली आहे हे या कडव्याचे मुख्य आशय आहे.
तिसरे कडवे
तिसऱ्या कडव्यामध्ये टाळ आणि चिपळी झाले भजनात दंग असे वर्णन आहे. सामान्यतः टाळ चिपळी यांचा वापर सामूहिक भजन कीर्तनात होतो परंतु आता ते कोरोनाच्या अभंगात दंग झाले आहेत. कोरोनाचे अभंग ठायठायी असे म्हणून वात्रटिकाकार यांनी भजन कीर्तनाची जागा कोरोनासंबंधी चर्चा आणि सावधगिरीच्या सूचना यांनी घेतली आहे हे दाखविले आहे. भक्तीचे साधनच आता भीतीचे साधन बनले आहे ही स्थिती यातून उभी राहते.
चौथे कडवे
चौथ्या कडव्यामध्ये भक्त सारे भोळे कोरोना अट्टल असे विरोधाभासी चित्र दाखविले आहे. भक्त निष्पाप आणि सरळ मनाचे आहेत तर कोरोना हा अट्टल आणि हट्टी शत्रू आहे. आरोग्य विठ्ठल भजूयात असे म्हणून विठ्ठलाची आराधना आता आरोग्य रक्षणासाठी केली जाते आहे. देवाकडे आरोग्य मागणे हा नवीन भक्तीचा स्वरूप यातून व्यक्त होते.
वात्रटिकेची भाषा
भाषेची समीक्षण करताना वात्रटिका भाषा सोपी सरळ आणि बोलकी वापरते. वात्रटिकाकारांनी ग्रामीण आणि पारंपरिक भक्ती साहित्यात रूढ असलेले शब्द जसे दिंडी वारी टाळ चिपळी विठ्ठल यांचा वापर केला आहे. यामुळे वात्रटिका जनमानसाशी सहज जोडली जाते. कानोकानी ठायठायी मनोमन यासारखे शब्द योजनेने भाषेला लयबद्धता प्राप्त झाली आहे. सगुण निर्गुण भोळे अट्टल यासारखे विरोधी शब्दप्रयोग वापरून भाषा प्रभावी बनवली आहे. उदाहरणार्थ कोरोनाचे अभंग ठायठायी हा प्रयोग पारंपरिक अभंग गायनाशी जोडून नवी अर्थच्छटा निर्माण करतो.
वात्रटिकेची शैली
ही वात्रटिका अभंग शैलीचा अनुकरण करून रचली आहे. प्रत्येक कडव्याची चार चरण रचना आणि दोन चरणात यमक योजना ही पारंपरिक अभंग शैलीचे अनुसरण दर्शवते. वात्रटिकाकार यांनी हास्यरसप्रधान शैलीत सामाजिक टिप्पणी केली आहे. लय आणि ताल यामुळे वाचताना गायनात्मक अनुभव येतो. संक्षिप्ततेत पूर्ण आशय सांगण्याची क्षमता शैलीची प्रमुख वैशिष्ट्ये आहेत.
साधक बाधक चर्चा
साधक बाधक चर्चा करताना या वात्रटिकेचे साधक असे की तिने कोरोनाकाळातील धार्मिक भावनांचे नेमके चित्रण केले आहे. भक्तीच्या रूपांतराचे मार्मिक दर्शन घडविले आहे. भाषा सामान्य माणसाला समजेल अशी ठेवली आहे. बाधक असे की काही ठिकाणी यमकासाठी अर्थाचा किंचित ताण दिसतो. उदाहरणार्थ आरोग्य विठ्ठल भजूयात यात व्याकरणिक रचना किंचित वेगळी वाटते. विस्तार कमी असल्याने काही सूक्ष्म भावना अधिक खोलात जाऊन मांडता आल्या असत्या.
रस विचार
वात्रटिकेच्या रस विचाराची चर्चा करताना यात मुख्यतः हास्यरस आणि करुण रस यांचा संगम दिसतो. कोरोनामुळे वारी थांबल्याचे वर्णन करताना हास्यरस निर्माण होतो कारण भक्तीचे साधनच भीतीचे माध्यम बनते. भक्तांची भोळी श्रद्धा आणि कोरोनाची अट्टलता यातील विरोध हास्य उत्पन्न करतो. त्याचबरोबर यात्रा न होण्यामुळे निर्माण झालेली उदासी आणि अंतर्मुख भक्ती यातून करुण रसाची अनुभूती होते. शांत रसही जाणवतो कारण अंतिमतः आरोग्यासाठी विठ्ठलाकडे वळणे हे शांततेचे सूचक आहे. रसांची सांगड चांगली बसली आहे.
निष्कर्ष
वात्रटिका कोरोनाकाळातील एक महत्त्वपूर्ण रचना आहे. वात्रटिकाकार सूर्यकांत डोळसे यांनी पारंपरिक अभंग शैलीचा वापर करून समकालीन संकटावर प्रभावी भाष्य केले आहे. वात्रटिका संक्षिप्त स्वरूपात असूनही सामाजिक धार्मिक आणि भावनिक परिस्थितीचे पूर्ण चित्र उभे करते. भक्ती आणि भीती यांचा सुंदर मेळ साधला आहे. आजही वाचताना ती काळाच्या संदर्भात प्रासंगिक वाटते. वात्रटिकाकारांची निरीक्षणशक्ती आणि शब्दकळा यामुळे ही रचना मराठी वात्रटिका साहित्यात स्थान मिळवण्यास पात्र आहे. समकालीन घटनांना साहित्यिक रूप देण्याचे उत्तम उदाहरण म्हणून या वात्रटिकेचा उल्लेख केला जाईल.
संदर्भ -
1... फेरफटका-7330...दैनिक झुंजार नेता
1जुलै 2020
2....मराठी वात्रटिका आणि लोकप्रबोधन, साहित्यिक संदर्भ (मराठी विश्वकोश)
3.....सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील ग्रोकायन आणि दैनिक वात्रटिका संबंधित माहिती.
4. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती
https://suryakantdolase.blogspot.com
---------------------------------
विशेष सूचना:
तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न... सुधारणा किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!
आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक ग्रोक.कॉम
इथे जाऊन करू शकता.
यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .
https://grokaayan.blogspot.com
दैनिक वात्रटिका
नऊ जुलै 2026
No comments:
Post a Comment