ग्रोकायन-389..............................असे एक तरी गाणे सांग,जे आपल्याला गोड लागलय.शांताबाय दिली सोडून आता सैराटच याडं लागलय.

ग्रोकायन-389

..............................

असे एक तरी गाणे सांग,

जे आपल्याला गोड लागलय.

शांताबाय दिली सोडून 

आता सैराटच याडं लागलय.

ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे  *grok* या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...

म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....

सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..

मराठी साहित्यातील ..

एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...

आजची वात्रटिका

------------------------------

गणपती बोले उंदराला

असे एक तरी गाणे सांग,

जे आपल्याला गोड लागलय.

शांताबाय दिली सोडून 

आता सैराटच याडं लागलय.

भाविक भक्त म्हणतात,

लवकर या,

आपल्यालाही त्यांच्यासाठी

येणे आहे.

याची मात्र भीती वाटते,

पुढच्या वर्षी कोणते गाणे आहे ?

-सूर्यकांत डोळसे,पाटोदा(बीड)

  मोबाईल-9923847269

--------------------------------------

फेरफटका-5998

दैनिक झुंजार नेता

11सप्टेंबर 2016

-------------------------------

गणेशोत्सव आला की त्या त्यावर्षी गाजलेल्या गाण्याच्या चालीवरती गणपतीची गाणी येतात. ती सर्वच श्रवणीय असतात असे नाही. त्यावरती गणपती आणि उंदराच्या संवादामधून भाष्य करणारी गणपती बोले उंदराला ही  वात्रटिका. मराठीतील प्रसिद्ध वात्रटिकाकार व्याख्याते सूर्यकांत डोळसे यांची वात्रटिका असून ती दैनिक झुंजार नेता च्या फेरफटका या वात्रटिका सदरामध्ये 11 सप्टेंबर 2016 रोजी प्रसिद्ध झालेली आहे. सदरील वादळीकेचे सविस्तर समीक्षण पुढे करून दिलेले आहे.

प्रत्येक कडव्याचा अर्थ 

पहिले कडवे 

गणपती उंदराला संबोधून बोलतो की त्याने असे एक तरी गाणे सांगावे जे दोघांनाही गोड वाटेल. नंतर शांताबाय दिली सोडून आता सैराटच याडं लागलय असे म्हणतो. यात गणपती उत्सवात दरवर्षी प्रचलित होणाऱ्या गाण्यांच्या चालीवर आधारित गणपतीगीते निर्माण होतात या वास्तवाचा उल्लेख आहे. शांताबाय आणि सैराट ही त्या काळातील लोकप्रिय गाणी किंवा चित्रपटसंगीत दर्शवतात ज्यांच्या धुनीवर गणपतीची गाणी रचली जातात. 

दुसरे कडवे

दुसऱ्या कडव्यात भविक भक्त लवकर या असे आवाहन करतात कारण त्यांनाही गणपतीसाठी येणे आहे असे सांगितले जाते. त्यानंतर गणपतीला भीती वाटते की पुढच्या वर्षी कोणते गाणे येणार आहे. येथे गणपती आणि उंदराच्या संवादातून उत्सवातील गाण्यांच्या बदलत्या प्रवृत्तीवर भाष्य केले आहे. गणपतीला दरवर्षी नवीन गाण्यांची चिंता वाटते हे हास्यपूर्ण रीतीने व्यक्त झाले आहे. 

वात्रटिकेची प्रासंगिकता

वात्रटिकेची प्रासंगिकता स्पष्ट करताना ती गणेशोत्सवात दरवर्षी बदलणाऱ्या गाण्यांच्या प्रवृत्तीवर भाष्य करते हे लक्षात घ्यावे. वात्रटिकाकाराने गणपती आणि उंदराच्या संवादातून हे दर्शवले आहे की उत्सवात लोकप्रिय चित्रपटसंगीताच्या चालीवर गणपतीगीते तयार होतात आणि ती प्रवृत्ती कायम आहे. शांताबाय दिली सोडून आता सैराटच याडं लागलय या उल्लेखाने त्याकाळी प्रचलित गाण्यांचा संदर्भ दिला आहे. हीच प्रवृत्ती आजही दिसते. उदाहरणार्थ गणेशोत्सवात अलीकडच्या मराठी किंवा हिंदी चित्रपटांतील गाण्यांच्या धुनीवर नवीन गणपतीगीते रचली जातात. भविक भक्त लवकर या असे आवाहन करतात हेही प्रासंगिक आहे कारण उत्सवात भक्तांची उत्सुकता आणि गर्दी आजही तशीच असते. गणपतीला पुढच्या वर्षी कोणते गाणे येईल याची भीती वाटते हे भाष्य वर्तमानकाळातही लागू पडते. दरवर्षी नवीन गाणी येतात आणि जुनी मागे पडतात हे वास्तव कायम आहे. वात्रटिकाकाराने २०१६ मध्ये लिहिलेली ही वात्रटिका आजही समकालीन वाटते कारण उत्सवातील संगीतसंस्कृतीत फारसा बदल झालेला नाही. लोकप्रियतेच्या लाटेवर आधारित गाणी निर्माण होणे ही सामाजिक प्रवृत्ती आहे. यामुळे वात्रटिका केवळ त्या काळापुरती मर्यादित न राहता दीर्घकाळ प्रासंगिक ठरते. ती गणेशोत्सवातील बदलत्या पण सारख्याच असणाऱ्या संगीताच्या स्वरूपावर सूक्ष्म टीका करते आणि वाचकांना हसतविचार करायला प्रवृत्त करते.

वात्रटिकेची भाषा

भाषेचे समीक्षण करताना वात्रटिकेत बोलकी आणि साधी मराठी वापरली आहे. गणपती बोले उंदराला हे वाक्य संवादात्मक शैली दर्शवते. गोड लागलय यासारखे क्रियापद सामान्य बोलण्यातील रूपात आले आहे. शांताबाय दिली सोडून आता सैराटच याडं लागलय या ओळीत चित्रपटसंगीताच्या नावांचा उल्लेख करून समकालीन संदर्भाची जोड दिली आहे. याडं लागलय ही म्हण लोकव्यवहारातून घेतली आहे जी भाषेला जिवंतपणा देते. भविक भक्त म्हणतात लवकर या यात आज्ञार्थक रूप वापरून भक्तांच्या उत्सुकतेचे चित्रण केले आहे. भीती वाटते आणि पुढच्या वर्षी कोणते गाणे आहे या प्रश्नात्मक वाक्याने भाषेला जिज्ञासा आणि चिंतेचा स्पर्श दिला आहे. एकूण भाषा सरळ सोपी आणि संवादात्मक असून ती सामान्य वाचकांना सहज समजते. बोलीभाषेतील शब्दप्रयोगांमुळे वात्रटिका अधिक जवळीक वाटते.

वात्रटिकेची शैली

 शैलीचे समीक्षण करताना वात्रटिकाकाराने संवादशैलीचा वापर केला आहे. गणपती आणि उंदराच्या संवादातून विषय मांडला आहे. ही शैली हास्यपूर्ण आणि उपहासात्मक आहे. छोटे छोटे कडवे वापरून विषय थोडक्यात मांडला आहे. प्रश्नाने समाप्ती केल्याने शैली विचारप्रवर्तक ठरते. समकालीन चित्रपटसंगीताच्या संदर्भांचा समावेश करून शैलीला अद्ययावतपणा दिला आहे. वात्रटिकाकाराने सरळ आणि स्पष्ट शैली ठेवली आहे ज्यात अलंकारांचा अतिरेक नाही. संवादात्मक रचनामुळे वाचकांना पात्रांशी नाते जुळते. एकूण शैली हलकीफुलकी आणि प्रभावी आहे. 

साधक बाधक चर्चा 

वात्रटिकेचे साधक पैलू म्हणजे गणेशोत्सवातील गाण्यांच्या प्रवृत्तीवर सूक्ष्म भाष्य करणे. हा विषय सामान्य लोकांच्या अनुभवाशी जुळतो. हास्यपूर्ण संवादामुळे वाचन आनंददायक होते. समकालीन संदर्भांमुळे वात्रटिका कालानुरूप ठरते. बाधक पैलू म्हणजे विषय मर्यादित आहे. फक्त गाण्यांच्या बदलत्या स्वरूपावर भाष्य आहे. काव्यात्मक खोली कमी आहे. काही ओळींमध्ये स्पष्टता अधिक असली तरी भावसौंदर्य मर्यादित राहते. तरीही हे दोष वात्रटिकेच्या उद्देशाला बाधा आणत नाहीत कारण ती हलकीफुलकी टीका म्हणून यशस्वी ठरते.

रस विचार 

 रसविचाराची चर्चा करताना वात्रटिकेत मुख्यतः हास्यरस आहे. गणपतीला पुढच्या वर्षीच्या गाण्याची भीती वाटणे हे हास्योत्पादक आहे. उंदराशी संवाद करून गणपतीची चिंता व्यक्त केल्याने हास्यरस दृढ होतो. भक्तांच्या आवाहनात उत्साह आणि आग्रह दिसतो जो उत्सवातील आनंदाशी जोडला जातो. काही प्रमाणात चिंता किंवा विस्मयही जाणवतो. एकूण हास्यरस प्राधान्याने व्यक्त होतो आणि तो वात्रटिकेला हलकेफुलके स्वरूप देतो. रसनिर्मितीत संवाद आणि समकालीन उल्लेख प्रभावी ठरतात. 

निष्कर्ष

निष्कर्ष मांडताना वात्रटिका गणेशोत्सवातील गाण्यांच्या बदलत्या स्वरूपावर प्रभावी भाष्य करते. वात्रटिकाकाराने संवादशैलीतून विषय सहज मांडला आहे. भाषा साधी आणि प्रभावी आहे. शैली हास्यपूर्ण असून रसविचारात हास्यरस प्रमुख आहे. साधक बाधक पैलू विचारात घेता वात्रटिका यशस्वी ठरते. ती वाचकांना हसवते आणि विचार करायला भाग पाडते. एकूण वात्रटिका समकालीन सामाजिक भाष्य म्हणून उपयुक्त आहे आणि वात्रटिकाकाराची निरीक्षणशक्ती दर्शवते.

संदर्भ -

1... फेरफटका-5998...दैनिक झुंजार नेता

    11सप्टेंबर 2016

2....मराठी वात्रटिका आणि लोकप्रबोधन, साहित्यिक संदर्भ (मराठी विश्वकोश)

3.....सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील ग्रोकायन आणि दैनिक वात्रटिका संबंधित माहिती.

4. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती

 https://suryakantdolase.blogspot.com

---------------------------------

विशेष सूचना:

तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न... सुधारणा किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!

आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक  ग्रोक.कॉम

इथे जाऊन करू शकता.

यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .

https://grokaayan.blogspot.com

दैनिक वात्रटिका

4 सप्टेंबर 2026