ग्रोकायन -420
..............................
नासा विचारी स्पिरीटला,
'सांग मंगळ दिसतो कसा ?'
पत्रिकेतला मंगळ बघत,
हसतो चंद्रावरचा ससा!
ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे *grok* या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...
म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....
सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..
मराठी साहित्यातील ..
एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...
आजची वात्रटिका
-------------------------
ग्रह
उपग्रहानंतर आता,
ग्रहांची बारी.
चंद्रावर 'प्लॉटिंग' तर,
मंगळावर स्वारी.
नासा विचारी स्पिरीटला,
'सांग मंगळ दिसतो कसा ?'
पत्रिकेतला मंगळ बघत,
हसतो चंद्रावरचा ससा!
-सूर्यकांत डोळसे,पाटोदा (बीड)
मोबाईल-9923847269
-------------------------
चिमटा
दैनिक पुण्यनगरी
23 मार्च 2004
-------------------------------
सूर्यकांत डोळसे यांच्या
वात्रटिका ग्रह यांचे सविस्तर समीक्षण
प्रस्तावना
मराठीतील प्रसिद्ध वात्रटिकाकार व्याख्याते सूर्यकांत डोळसे यांच्या ग्रह या वात्रटिकेत विज्ञान, अवकाश संशोधन, फलज्योतिष, पत्रिकेतील मंगळ आणि मानवी अंधश्रद्धा यांचा अत्यंत मार्मिक पद्धतीने संबंध जोडण्यात आला आहे. विज्ञानाच्या प्रगतीमुळे माणूस पृथ्वीच्या पलीकडे चंद्र आणि मंगळावर पोहोचण्याची स्वप्ने पाहत आहे. एकीकडे अवकाश संशोधनासाठी अत्याधुनिक याने पाठवली जात आहेत, तर दुसरीकडे मानवी जीवनावर ग्रहांचा प्रभाव असल्याच्या पारंपरिक समजुती समाजात कायम आहेत. या दोन परस्परविरोधी प्रवृत्तींचा विनोदी संघर्ष म्हणजे ही वात्रटिका होय.
या वात्रटिकेचे वैशिष्ट्य असे की, वात्रटिकाकारांनी विज्ञान आणि ज्योतिष यांच्यातील अंतर केवळ माहितीच्या पातळीवर दाखवलेले नाही, तर त्यातून निर्माण होणारी विसंगती विनोदाच्या माध्यमातून उघड केली आहे. चंद्रावर प्लॉटिंग, मंगळावर स्वारी, नासाचे स्पिरिट यान आणि पत्रिकेतील मंगळ या चार घटकांची सांगड घालून वात्रटिकाकारांनी समकालीन वास्तवावर उपरोधिक भाष्य केले आहे.
या वात्रटिकेत दोनच कडवी आहेत. मात्र, या दोन कडव्यांमध्ये आशयाची व्याप्ती मोठी आहे. पहिल्या कडव्यात विज्ञानाच्या प्रगतीचे चित्र उभे राहते, तर दुसऱ्या कडव्यात त्या वैज्ञानिक प्रगतीच्या पार्श्वभूमीवर ज्योतिषशास्त्रातील मंगळाच्या कल्पनेची खिल्ली उडवली जाते. त्यामुळे ही वात्रटिका केवळ मनोरंजन करणारी न राहता विचार करायला लावणारी सामाजिक आणि वैचारिक वात्रटिका ठरते.
प्रत्येक कडव्याचा सविस्तर अर्थ आणि आशयविश्लेषण
पहिले कडवे
उपग्रहानंतर आता, ग्रहांची बारी.
चंद्रावर 'प्लॉटिंग' तर, मंगळावर स्वारी.
या कडव्यात वात्रटिकाकारांनी अवकाश संशोधनातील प्रगती आणि माणसाच्या वाढत्या महत्त्वाकांक्षेचे चित्र अत्यंत थोडक्या शब्दांत उभे केले आहे.
उपग्रहानंतर आता, या पहिल्याच ओळीतून अवकाश संशोधनाच्या प्रवासाची दिशा स्पष्ट होते. एकेकाळी पृथ्वीवरून अवकाशात उपग्रह पाठवणे हीच मोठी वैज्ञानिक उपलब्धी मानली जात होती. उपग्रहांच्या माध्यमातून दळणवळण, हवामानाचा अंदाज, पृथ्वीचे निरीक्षण आणि विविध वैज्ञानिक संशोधन शक्य झाले. मात्र, विज्ञानाची प्रगती तिथे थांबलेली नाही. आता माणसाची नजर चंद्र आणि मंगळ यांसारख्या ग्रहांकडे वळली आहे.
ग्रहांची बारी, ही दुसरी ओळ पहिल्या ओळीतील विचाराला अधिक व्यापक करते. उपग्रहांनंतर आता ग्रहांच्या अभ्यासाची, संशोधनाची आणि त्यांच्यापर्यंत पोहोचण्याची वेळ आली आहे, असा तिचा सरळ अर्थ आहे. बारी या शब्दातून क्रमाने पुढे येणाऱ्या गोष्टीचा अर्थ सूचित होतो. उपग्रहांचा टप्पा पार करून आता ग्रहांचा टप्पा सुरू झाला आहे, अशी कल्पना वात्रटिकाकारांनी या शब्दातून मांडली आहे.
चंद्रावर 'प्लॉटिंग' तर, ही तिसरी ओळ वात्रटिकेतील विनोदाचा महत्त्वाचा आधार आहे. चंद्रावर जमीन खरेदी-विक्री करण्याच्या बातम्या आणि त्यासंबंधीच्या जाहिरातींनी तत्कालीन प्रसारमाध्यमांत लक्ष वेधून घेतले होते. चंद्रावर जमिनीचे तुकडे विकण्याच्या व्यावसायिक दाव्यांमुळे अवकाश संशोधनाच्या विषयाला एक वेगळेच मनोरंजक वळण मिळाले होते. प्रत्यक्षात चंद्रावरील जमिनीची कायदेशीर मालकी वैयक्तिकरीत्या विकत घेता येते, असा दावा मान्यताप्राप्त कायदेशीर मालकीचा पुरावा ठरत नाही. परंतु अशा व्यवहारांच्या जाहिरातींनी लोकांमध्ये कुतूहल निर्माण केले होते.
वात्रटिकाकारांनी या घटनेतील विसंगती अचूक पकडली आहे. माणूस चंद्रावर पोहोचण्याच्या आधीच तिथे जमिनीचे व्यवहार सुरू करण्याच्या कल्पनेतून मानवी व्यावसायिक वृत्तीवर उपरोध केला आहे. पृथ्वीवरील जमिनीचे व्यवहार, प्लॉटिंग आणि मालमत्तेची हाव आता चंद्रापर्यंत पोहोचल्याचे चित्र या ओळीतून उभे राहते.
मंगळावर स्वारी, ही चौथी ओळ पहिल्या कडव्याला वैज्ञानिक संदर्भ देते. नासाने मंगळ ग्रहाचा अभ्यास करण्यासाठी स्पिरिट हे रोबोटिक यान पाठवले होते. त्याचे मंगळावर यशस्वी अवतरण जानेवारी २००४ मध्ये झाले. त्यामुळे मार्च २००४ मध्ये ही घटना अत्यंत ताजी आणि चर्चेचा विषय होती. मंगळावर स्वारी हा शब्दप्रयोग प्रत्यक्ष मानवी स्वारी नसून मानवनिर्मित यंत्राच्या माध्यमातून मंगळाच्या पृष्ठभागावर केलेल्या संशोधन मोहिमेचा निर्देश करतो.
या चार ओळींमध्ये वात्रटिकाकारांनी दोन वेगवेगळ्या मानवी प्रवृत्ती एकत्र आणल्या आहेत. एकीकडे विज्ञानाच्या जोरावर अवकाश जिंकण्याची महत्त्वाकांक्षा आहे, तर दुसरीकडे चंद्रावरही जमिनीचे व्यवहार करण्याची व्यावसायिक मानसिकता आहे. पहिल्या कडव्याचा विनोद याच विसंगतीतून निर्माण होतो.
दुसरे कडवे
नासा विचारी स्पिरीटला, 'सांग मंगळ दिसतो कसा ?' पत्रिकेतला मंगळ बघत, हसतो चंद्रावरचा ससा!
हे दुसरे कडवे संपूर्ण वात्रटिकेचा वैचारिक आणि विनोदी केंद्रबिंदू आहे. पहिल्या कडव्यात उभ्या केलेल्या अवकाश संशोधनाच्या पार्श्वभूमीवर दुसऱ्या कडव्यात वात्रटिकाकारांनी फलज्योतिष आणि पत्रिकेतील मंगळ या विषयावर उपरोधिक भाष्य केले आहे.
नासा विचारी स्पिरीटला, या पहिल्या ओळीत वात्रटिकाकारांनी कल्पनारम्य संवादाची निर्मिती केली आहे. नासा ही अमेरिकेची अवकाश संशोधन संस्था. स्पिरिट हे तिच्या मंगळ संशोधन मोहिमेतील रोबोटिक यान. या यानाच्या माध्यमातून मंगळावरील भूभागाचे निरीक्षण आणि छायाचित्रण केले जात होते.
नासा स्पिरिटला प्रश्न विचारते, अशी कल्पना करून वात्रटिकाकारांनी यंत्राला मानवी संवादाचे रूप दिले आहे. प्रत्यक्षात नासा स्पिरिटला अशा प्रकारे प्रश्न विचारत नव्हती. हा विनोदासाठी केलेला कल्पनाविस्तार आहे. स्पिरिटच्या माध्यमातून मंगळाचे स्वरूप समजून घेण्याचा वैज्ञानिक प्रयत्न या ओळीतून सूचित होतो.
सांग मंगळ दिसतो कसा, ही दुसरी ओळ पहिल्या ओळीतील संवादाला पूर्णत्व देते. मंगळ ग्रहाचा प्रत्यक्ष अभ्यास करण्यासाठी नासाने स्पिरिटला पाठवले आहे. त्यामुळे मंगळ कसा दिसतो, त्याची जमीन कशी आहे, त्यावर कोणते खडक आहेत, त्याचा भूपृष्ठीय इतिहास काय आहे, असे प्रश्न वैज्ञानिक संशोधनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहेत.
परंतु या प्रश्नाला पुढील दोन ओळींमध्ये एक वेगळेच वळण मिळते. वात्रटिकाकारांनी मंगळाच्या वैज्ञानिक अभ्यासाला पत्रिकेतील मंगळाच्या कल्पनेशी जोडले आहे. त्यामुळे एकाच मंगळाचे दोन वेगवेगळे अर्थ समोर येतात.
पत्रिकेतला मंगळ बघत, ही तिसरी ओळ वात्रटिकेतील आशयाला निर्णायक वळण देते. भारतीय समाजात विवाहाच्या संदर्भात पत्रिकेतील मंगळाला विशेष महत्त्व दिले जाते. मंगळदोष, मंगळिक व्यक्ती, मंगळाची स्थिती आणि विवाहातील गुणमिलन अशा अनेक ज्योतिषीय संकल्पना समाजात प्रचलित आहेत.
या पार्श्वभूमीवर मंगळ ग्रहाचा वैज्ञानिक अभ्यास आणि पत्रिकेतील मंगळाची ज्योतिषीय संकल्पना यांच्यातील अंतर वात्रटिकाकारांनी अधोरेखित केले आहे.
वैज्ञानिक मंगळ समजून घेण्यासाठी नासाला संशोधन, निरीक्षण, प्रयोग आणि माहितीची आवश्यकता आहे. परंतु पत्रिकेतील मंगळाबद्दल समाजात अनेक समजुती रूढ आहेत. त्या समजुतींच्या आधारावर मानवी जीवनातील महत्त्वाचे निर्णय घेतले जातात. वात्रटिकाकारांचा प्रहार या अंधश्रद्धाप्रधान मानसिकतेवर आहे.
हसतो चंद्रावरचा ससा, ही शेवटची ओळ वात्रटिकेचा सर्वांत प्रभावी विनोदी बिंदू आहे. चंद्रावर ससा असल्याची कल्पना ही लोककथा आणि सांस्कृतिक कल्पनाविश्वाचा भाग आहे. चंद्राच्या पृष्ठभागावरील काही आकृत्यांमध्ये सशाची प्रतिमा पाहण्याची पारंपरिक कल्पना अनेक संस्कृतींमध्ये आढळते.
वात्रटिकाकारांनी या सशाला हसण्याची मानवी कृती दिली आहे. तो कशावर हसतो? तर पत्रिकेतील मंगळ पाहून!
या कल्पनेतून विलक्षण विसंगती निर्माण होते. प्रत्यक्ष मंगळावर पोहोचलेले वैज्ञानिक यान मंगळाचे वैज्ञानिक स्वरूप शोधत आहे. परंतु माणूस मात्र पत्रिकेतील मंगळाच्या काल्पनिक प्रभावात अडकलेला आहे. ही परिस्थिती पाहून चंद्रावरचा ससाही हसतो, अशी कल्पना वात्रटिकाकार करतात.
या शेवटच्या ओळीतून वात्रटिकेचा उपरोध अधिक तीव्र होतो. कारण हसणारा ससा केवळ विनोदातील पात्र राहत नाही. तो जणू मानवी अज्ञानावर भाष्य करणारा प्रतीकात्मक साक्षीदार बनतो.
दुसऱ्या कडव्याचे मोठे यश असे की, मंगळ या एकाच शब्दाच्या दोन वेगवेगळ्या अर्थछटांचा वापर करून वात्रटिकाकारांनी वैज्ञानिक वास्तव आणि ज्योतिषीय समजूत यांच्यातील संघर्ष प्रभावीपणे मांडला आहे.
तत्कालीन घटनांची प्रासंगिकता आणि ऐतिहासिक संदर्भ
ही वात्रटिका २३ मार्च २००४ रोजी दैनिक पुण्यनगरीमधील चिमटा या सदरात प्रसिद्ध झाली. त्यामुळे तिचे आकलन करताना २००३ आणि २००४ या कालखंडातील अवकाश संशोधन आणि चंद्रावरील जमिनीच्या व्यवहारांच्या चर्चेचा संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो.
२००४ च्या सुरुवातीला नासाच्या स्पिरिट आणि ऑपॉर्च्युनिटी या दोन रोबोटिक यानांनी मंगळावर यशस्वी अवतरण केले. स्पिरिटचे अवतरण ४ जानेवारी २००४ रोजी झाले. या मोहिमांचा प्रमुख उद्देश मंगळावरील खडक, माती, भूगर्भीय रचना आणि पूर्वी पाणी अस्तित्वात होते का, याचा अभ्यास करणे हा होता. त्यामुळे त्या काळात मंगळ ग्रह जगभरातील विज्ञान आणि प्रसारमाध्यमांच्या चर्चेचा विषय बनला होता.
या मोहिमेचे महत्त्व केवळ मंगळावर यान पाठवण्यापुरते मर्यादित नव्हते. पृथ्वीपासून लाखो किलोमीटर दूर असलेल्या ग्रहाच्या पृष्ठभागावर रोबोटिक यंत्र उतरवून तेथील माहिती पृथ्वीवर पाठवण्याची वैज्ञानिक क्षमता मानवाने सिद्ध केली होती. विज्ञानाच्या प्रगतीचा हा एक महत्त्वाचा टप्पा होता.
दुसरीकडे, चंद्रावरील जमिनीच्या विक्रीच्या जाहिरातीही त्या काळात चर्चेत होत्या. ऑक्टोबर २००३ मध्ये चंद्रावर प्लॉट विकण्यासंबंधीची बातमी प्रसारमाध्यमांत प्रसिद्ध झाली होती. चंद्रावर एकरांच्या हिशेबाने जमीन विकण्याचे दावे केले जात होते. अशा विक्रीला कायदेशीर मालकीचा आधार नसल्याचा प्रश्नही पुढे उपस्थित झाला.
या दोन घटनांमध्ये एक विलक्षण विरोधाभास होता. एका बाजूला नासा चंद्र आणि मंगळ यांचा वैज्ञानिक अभ्यास करण्यासाठी प्रचंड संशोधन करत होती, तर दुसऱ्या बाजूला काही व्यावसायिक संस्था चंद्रावर जमिनीचे तुकडे विकण्याच्या जाहिराती करत होत्या.
वात्रटिकाकारांनी या दोन्ही घटनांचा समकालीन संदर्भ म्हणून उपयोग केला आहे.
याशिवाय भारतीय समाजातील पत्रिका, मंगळदोष आणि विवाहज्योतिष यांच्याविषयीच्या समजुतीही या वात्रटिकेच्या आशयाला महत्त्वपूर्ण सामाजिक पार्श्वभूमी देतात. मंगळ ग्रह हा खगोलशास्त्राच्या दृष्टीने एक ग्रह आहे. परंतु फलज्योतिषाच्या परंपरेत त्याला मानवी वैवाहिक जीवनाशी जोडले जाते. या दोन वेगळ्या ज्ञानपद्धतींमधील फरक वात्रटिकाकारांनी विनोदाच्या माध्यमातून स्पष्ट केला आहे.
विशेष म्हणजे, वात्रटिका प्रसिद्ध झाली त्या वेळी या घटना ताज्या होत्या. त्यामुळे वाचकाला स्वतंत्र स्पष्टीकरणाची फारशी गरज न पडता आशयाचा संदर्भ समजत होता. ही तत्कालीन प्रासंगिकतेची ताकद आहे.
भाषेचे समीक्षण
या वात्रटिकेची भाषा साधी, सरळ, सहज आकलन होणारी आणि आशयाला पूरक आहे. वात्रटिकाकारांनी क्लिष्ट वैज्ञानिक परिभाषेचा आधार न घेता सर्वसामान्य वाचकाला समजतील अशा शब्दांचा वापर केला आहे. त्यामुळे विज्ञान, अवकाश संशोधन आणि ज्योतिष यांसारखे विषय विनोदी स्वरूपात मांडणे सहज शक्य झाले आहे.
उपग्रह, ग्रह, चंद्र, मंगळ, नासा, स्पिरिट, पत्रिका हे शब्द वात्रटिकेच्या आशयाचे प्रमुख आधार आहेत. हे शब्द केवळ माहिती देत नाहीत, तर वात्रटिकेतील विचारांची दिशा निश्चित करतात.
उपग्रह आणि ग्रह या शब्दांचा वापर करताना वात्रटिकाकारांनी वैज्ञानिक प्रगतीचा क्रम दाखवला आहे. चंद्र आणि मंगळ या शब्दांमुळे अवकाश संशोधनाचे चित्र स्पष्ट होते. त्याच वेळी पत्रिकेतील मंगळ हा शब्द ज्योतिषीय समजुतींच्या विश्वात घेऊन जातो.
मंगळ या शब्दाचा दुहेरी अर्थ या वात्रटिकेच्या भाषिक सौंदर्याचा केंद्रबिंदू आहे. एका बाजूला मंगळ हा अवकाशातील ग्रह आहे, तर दुसऱ्या बाजूला तो पत्रिकेतील ज्योतिषीय संकल्पनेचा भाग आहे. या दोन्ही अर्थांचा एकाच वात्रटिकेत केलेला वापर अत्यंत कल्पक आहे.
पहिल्या कडव्यातील चंद्रावर प्लॉटिंग हा शब्दप्रयोग विशेष उल्लेखनीय आहे. प्लॉटिंग हा जमिनीच्या व्यवहाराशी संबंधित शब्द आहे. त्याचा चंद्राशी संबंध जोडल्यामुळे परिचित व्यवहार एका अनोळखी अवकाशीय संदर्भात जाऊन बसतो. यातून भाषिक विसंगती आणि विनोद दोन्ही निर्माण होतात.
मंगळावर स्वारी या शब्दप्रयोगातही एक प्रकारची साहसी आणि विजयाची भावना आहे. स्वारी हा शब्द ऐतिहासिकदृष्ट्या आक्रमण किंवा मोहिमेशी संबंधित आहे. त्याचा अवकाश संशोधनाशी संबंध जोडल्यामुळे विज्ञानाच्या प्रगतीचे चित्र अधिक प्रभावी होते.
दुसऱ्या कडव्यातील नासा विचारी स्पिरीटला हा प्रयोग भाषिकदृष्ट्या महत्त्वाचा आहे. वैज्ञानिक संस्थेला आणि रोबोटिक यानाला मानवी संवादाचे स्वरूप देऊन वात्रटिकाकारांनी नाट्यमयता निर्माण केली आहे. त्यामुळे वाचकाच्या मनात एक काल्पनिक प्रसंग उभा राहतो.
सांग मंगळ दिसतो कसा, या प्रश्नातील साधेपणा विशेष आहे. मंगळाचा वैज्ञानिक अभ्यास करणाऱ्या संस्थेचा हा प्रश्न अत्यंत स्वाभाविक वाटतो. परंतु पुढील ओळींमध्ये त्याला अनपेक्षित वळण मिळते.
पत्रिकेतला मंगळ बघत, या ओळीतील पत्रिका हा शब्द संपूर्ण आशयाचे स्वरूप बदलतो. वैज्ञानिक मंगळाच्या प्रत्यक्ष निरीक्षणाऐवजी मानवी जीवनाशी जोडल्या गेलेल्या ज्योतिषीय मंगळाकडे लक्ष वेधले जाते.
हसतो चंद्रावरचा ससा या शब्दरचनेत भाषिक कल्पकता आणि दृश्यात्मकता दोन्ही आहेत. ससा हसतो, ही मानवीकरणाची प्रक्रिया आहे. त्यामुळे निर्जीव अवकाशीय संदर्भाला सजीव विनोदी स्वरूप प्राप्त होते.
या वात्रटिकेतील भाषा अनावश्यक अलंकारांनी सजवलेली नाही. आशयाला जेवढे शब्द आवश्यक आहेत तेवढ्याच शब्दांत वात्रटिकाकारांनी आपला विचार मांडला आहे. कमी शब्दांत मोठा आशय व्यक्त करण्याचे हे कौशल्य वात्रटिकेच्या प्रभावीपणात भर घालते.
यमक आणि शब्दरचना
या वात्रटिकेतील यमकांचा विचार केला असता बारी आणि स्वारी या शब्दांमध्ये स्पष्ट यमक साधले आहे. तसेच कसा आणि ससा या शब्दांमध्ये दुसऱ्या कडव्याचा यमकबंध साधला आहे.
पहिल्या कडव्यातील यमक साधे आणि सहज आहे. दुसऱ्या कडव्यातील कसा आणि ससा या यमकांची विशेष गंमत आहे. कारण ससा हा शब्द केवळ यमक पूर्ण करत नाही, तर संपूर्ण वात्रटिकेचा विनोदी शेवट घडवतो.
म्हणजेच येथे यमक हे केवळ ध्वनिसौंदर्य निर्माण करणारे साधन नाही, तर आशयाच्या परिपूर्तीचे साधनही आहे.
शैलीचे समीक्षण
या वात्रटिकेची शैली प्रासंगिक, उपरोधिक, विसंगतीप्रधान आणि कल्पनाविलासी आहे. विज्ञानातील एखाद्या ताज्या घटनेचा आधार घेऊन सामाजिक मानसिकतेवर भाष्य करण्याची वात्रटिकाकारांची पद्धत येथे स्पष्ट दिसते.
प्रासंगिक शैली
या वात्रटिकेचा जन्म तत्कालीन घटनांमधून झाला आहे. नासाचे स्पिरिट यान मंगळावर पोहोचणे आणि चंद्रावरील प्लॉटिंगच्या बातम्या या तत्कालीन चर्चेतील घटना होत्या. वात्रटिकाकारांनी या घटनांना केवळ बातमी म्हणून स्वीकारले नाही, तर त्यांच्यातील विसंगती शोधली. त्या विसंगतीतून विनोद निर्माण केला.
उपरोधिक शैली
या वात्रटिकेचा मुख्य प्रहार फलज्योतिषातील मंगळाच्या संकल्पनेवर आहे. मंगळ ग्रहाचा वैज्ञानिक अभ्यास करणाऱ्या नासाच्या प्रयत्नांची तुलना पत्रिकेतील मंगळाशी करून वात्रटिकाकारांनी समाजातील ज्योतिषविषयक मानसिकतेवर उपरोध केला आहे.
विज्ञान मंगळाचा शोध घेत आहे, तर माणूस पत्रिकेतील मंगळाच्या प्रभावाचा विचार करतो आहे. या दोन प्रवृत्तींचा विरोधाभासच उपरोधाचे प्रभावी माध्यम बनतो.
विसंगतीप्रधान शैली
या वात्रटिकेतील सर्वांत महत्त्वाचे शैलीवैशिष्ट्य म्हणजे विसंगती. मंगळावर संशोधन करणारे यंत्र आणि पत्रिकेतील मंगळामुळे चिंतित होणारा माणूस यांच्यातील विसंगती वात्रटिकाकारांनी अधोरेखित केली आहे.
चंद्रावर प्लॉटिंग करणारा व्यावसायिक आणि मंगळावर संशोधन करणारा वैज्ञानिक यांच्यातील विसंगतीदेखील पहिल्या कडव्यातून व्यक्त होते.
कल्पनाविलासी शैली
नासाने स्पिरिटला प्रश्न विचारणे आणि चंद्रावरचा ससा पत्रिकेतील मंगळ पाहून हसणे या दोन्ही कल्पना वास्तववादी नाहीत. त्या वात्रटिकाकारांनी विनोदनिर्मितीसाठी केलेल्या कल्पनाविस्तारातून निर्माण झाल्या आहेत.
विशेषतः चंद्रावरचा ससा हे पात्र वात्रटिकेला वेगळे परिमाण देते. या पात्रामुळे वैज्ञानिक विषयातील गंभीरता कमी होऊन त्याला मनोरंजक आणि उपरोधिक स्वरूप प्राप्त होते.
मानवीकरणाचा शैलीगत वापर
स्पिरिटला विचारला जाणारा प्रश्न आणि सशाचे हसणे या दोन्ही ठिकाणी मानवीकरणाचा वापर आहे. यंत्राला संवादक्षम व्यक्तीचे रूप आणि सशाला मानवी भावनेचे रूप दिले आहे. त्यामुळे वात्रटिकेतील आशय अधिक नाट्यमय आणि प्रभावी बनतो.
साधक आणि बाधक चर्चा
साधक बाजू
या वात्रटिकेचे पहिले महत्त्वाचे सामर्थ्य म्हणजे तिची समकालीनता. तत्कालीन वैज्ञानिक घटना आणि सामाजिक चर्चांचा अचूक संदर्भ घेऊन वात्रटिकाकारांनी आशयाची निर्मिती केली आहे.
दुसरे सामर्थ्य म्हणजे विषयांची कल्पक सांगड. अवकाश संशोधन, चंद्रावरील प्लॉटिंग, मंगळ ग्रह आणि पत्रिका या परस्पर भिन्न विषयांना एका सूत्रात बांधणे हे सोपे काम नाही. परंतु वात्रटिकाकारांनी मंगळ या समान शब्दाच्या आधारे ही सांगड साधली आहे.
तिसरे सामर्थ्य म्हणजे मोजक्या शब्दांत व्यक्त केलेला मोठा आशय. दोनच कडव्यांमध्ये विज्ञान, व्यापार, ज्योतिष आणि सामाजिक मानसिकता या चार विषयांना स्पर्श केला आहे.
चौथे सामर्थ्य म्हणजे शेवटच्या ओळीतील अनपेक्षित विनोद. चंद्रावरचा ससा पत्रिकेतील मंगळ पाहून हसतो, ही कल्पना वाचकाच्या अपेक्षेपलीकडची आहे. त्यामुळे वात्रटिकेचा शेवट प्रभावी ठरतो.
पाचवे सामर्थ्य म्हणजे वात्रटिकेची दृश्यात्मकता. चंद्रावरचा ससा, मंगळावरचे यान, नासाचे संशोधन आणि चंद्रावरील प्लॉटिंग यांची चित्रे वाचकाच्या कल्पनाशक्तीत सहज उभी राहतात.
सहावे सामर्थ्य म्हणजे वात्रटिकेतील वैचारिक विरोधाभास. विज्ञानाच्या प्रगतीचा स्वीकार करताना समाजाने विवेकनिष्ठ विचारही स्वीकारला पाहिजे, हा अप्रत्यक्ष संदेश वात्रटिकेतून मिळतो.
बाधक बाजू
या वात्रटिकेतील मर्यादांचा विचार करताना सर्वप्रथम तिच्या विषयाच्या व्याप्तीकडे लक्ष द्यावे लागते. पहिल्या कडव्यात चंद्रावरील प्लॉटिंग आणि मंगळावरची स्वारी या दोन वेगळ्या घटनांचा उल्लेख आहे. या दोन्ही घटनांमधील परस्परसंबंध अधिक विस्ताराने विकसित झालेला नाही. त्यामुळे पहिल्या कडव्याचा आशय काहीसा संदर्भप्रधान वाटतो.
दुसरी मर्यादा म्हणजे फलज्योतिषावरील टीकेची व्याप्ती. पत्रिकेतील मंगळ या संकल्पनेवर वात्रटिकाकारांनी उपरोध केला आहे; मात्र त्यामागील सामाजिक परिणाम किंवा मंगळदोषाच्या नावाखाली निर्माण होणाऱ्या समस्यांचे विस्तृत चित्रण केलेले नाही. त्यामुळे प्रहार नेमका असला तरी त्याचा सामाजिक विस्तार मर्यादित राहतो.
तिसरी मर्यादा म्हणजे दुसऱ्या कडव्यातील काल्पनिक संवाद. नासा आणि स्पिरिट यांच्यातील संवाद ही विनोदी कल्पना आहे. मात्र वैज्ञानिक संशोधनाची प्रक्रिया अधिक तपशीलाने दाखवण्याऐवजी तिचा उपयोग केवळ विनोदनिर्मितीसाठी केला आहे.
चौथी मर्यादा म्हणजे चंद्रावरचा ससा ही कल्पना परिचित सांस्कृतिक प्रतिमेवर आधारित आहे. त्यामुळे ही प्रतिमा सर्व वाचकांना नवीन वाटेलच असे नाही. मात्र तिचा मंगळाच्या ज्योतिषीय संकल्पनेशी केलेला संबंध तिला वेगळेपण देतो.
या मर्यादा वात्रटिकेच्या एकूण प्रभावाला फारसा बाधा आणत नाहीत. कारण वात्रटिकेचे स्वरूपच संक्षिप्त असते. तिच्याकडून विस्तृत विवेचनापेक्षा नेमका विषय, प्रभावी उपरोध आणि अनपेक्षित विनोदी शेवट अपेक्षित असतो. त्या निकषांवर ही वात्रटिका यशस्वी ठरते.
वात्रटिकेच्या रसविचाराची चर्चा
या वात्रटिकेचा प्रमुख रस हास्यरस आहे. मात्र हे हास्य केवळ मनोरंजन करणारे नाही. त्यामागे सामाजिक विसंगतीचे भान आणि वैचारिक उपरोध आहे. त्यामुळे या वात्रटिकेतील हास्याला प्रबोधनाची जोड मिळाली आहे.
हास्यरस
चंद्रावरचा ससा पत्रिकेतील मंगळ पाहून हसतो, ही कल्पना हास्यरसाची परिपूर्ती करते. मंगळ ग्रहाच्या संशोधनासाठी नासा प्रयत्नशील असताना पत्रिकेतील मंगळाच्या प्रभावाविषयी मानवी समाजात असलेल्या समजुतींची खिल्ली उडवली जाते. या विरोधाभासातून हास्य निर्माण होते.
वात्रटिकेतील हास्य हे प्रसंगजन्य आणि कल्पनाजन्य अशा दोन्ही प्रकारचे आहे. चंद्रावर प्लॉटिंग ही कल्पना प्रसंगातील विसंगती दाखवते, तर चंद्रावरचा ससा हसणे ही कल्पना हास्याला अनपेक्षित उंची देते.
उपरोधात्मक हास्य
या वात्रटिकेत हास्याबरोबर उपरोधाचे प्रमाणही मोठे आहे. विशेषतः पत्रिकेतील मंगळ आणि प्रत्यक्ष मंगळ ग्रह यांची तुलना करताना वात्रटिकाकारांनी मानवी विचारसरणीतील विसंगतीवर प्रहार केला आहे.
वैज्ञानिक संशोधनाने मंगळाचे प्रत्यक्ष स्वरूप समजून घेण्याचा प्रयत्न सुरू असताना मानवी जीवनातील घटनांचा संबंध पत्रिकेतील मंगळाशी जोडण्याची प्रवृत्ती वात्रटिकाकारांना हास्यास्पद वाटते. त्यामुळे वाचकाला हसू येण्याबरोबरच विचार करावासा वाटतो.
अद्भुत रसाची पार्श्वभूमी
या वात्रटिकेचा मुख्य रस हास्य असला तरी अवकाश संशोधनाच्या विषयामुळे अद्भुततेची पार्श्वभूमी निर्माण होते. पृथ्वीपासून दूर असलेल्या मंगळावर यान पाठवणे, चंद्रावर जमीन विकण्याचे दावे करणे आणि अवकाशातील संशोधनाची कल्पना या गोष्टी वाचकाच्या मनात कुतूहल निर्माण करतात.
अद्भुततेची ही पार्श्वभूमी हास्यरसाला अधिक प्रभावी बनवते.
बौद्धिक हास्य
या वात्रटिकेतील हास्याचा एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे बौद्धिक हास्य. वाचकाला मंगळ या शब्दाचे दोन्ही संदर्भ समजल्याशिवाय शेवटच्या ओळीतील विनोदाचा पूर्ण आनंद घेता येत नाही.
प्रत्यक्ष मंगळ आणि पत्रिकेतील मंगळ या दोन अर्थांमधील संबंध लक्षात आल्यानंतरच वात्रटिकेतील विसंगती स्पष्ट होते. त्यामुळे हे हास्य केवळ शब्दांवर आधारित नसून विचारप्रक्रियेतून निर्माण झालेले आहे.
वात्रटिकेतील रसपरिपाकाचा विचार करता पहिल्या कडव्यात कुतूहल आणि विसंगतीची पेरणी होते. दुसऱ्या कडव्यात उपरोध वाढत जातो आणि शेवटच्या ओळीत हास्याचा स्फोट होतो. ही रचना वात्रटिकेच्या परिणामकारकतेला पूरक आहे.
वात्रटिकेचा वैचारिक आणि सामाजिक आशय
या वात्रटिकेचा अंतर्गत आशय केवळ फलज्योतिषाची खिल्ली उडवण्यापुरता मर्यादित नाही. त्यामागे वैज्ञानिक दृष्टिकोन स्वीकारण्याचा आणि विवेकनिष्ठ विचार करण्याचा संदेश आहे.
माणूस विज्ञानाच्या मदतीने अवकाशातील ग्रहांचा शोध घेत आहे. ग्रहांच्या पृष्ठभागाचे निरीक्षण करतो आहे. त्यांचे स्वरूप, इतिहास आणि रचना समजून घेण्याचा प्रयत्न करतो आहे. मात्र त्याच वेळी ग्रहांचा मानवी जीवनावर विशिष्ट प्रकारे परिणाम होतो, अशा ज्योतिषीय समजुतींनाही समाजात महत्त्व दिले जाते.
वात्रटिकाकारांनी या विरोधाभासावर बोट ठेवले आहे.
विज्ञान प्रश्न विचारते, निरीक्षण करते आणि पुराव्यांच्या आधारे निष्कर्ष काढते. फलज्योतिषाच्या नावाखाली रूढ झालेल्या अनेक समजुती मात्र तपासणीविना स्वीकारल्या जातात. या दोन दृष्टिकोनांमधील फरक वाचकाला जाणवून देणे हा या वात्रटिकेचा वैचारिक हेतू आहे.
याशिवाय चंद्रावरील प्लॉटिंगचा उल्लेख मानवी लोभी वृत्तीवरही भाष्य करतो. पृथ्वीवरील जमिनीच्या व्यवहारातून बाहेर पडून चंद्रावरही मालमत्ता मिळवण्याची कल्पना माणसाच्या व्यावसायिक महत्त्वाकांक्षेचे विनोदी चित्रण करते.
अशा प्रकारे या वात्रटिकेत विज्ञान, अंधश्रद्धा आणि व्यावसायिक मानसिकता या तीन वेगवेगळ्या प्रवृत्तींचा वेध घेतलेला आहे.
निष्कर्ष
सूर्यकांत डोळसे यांची ग्रह ही वात्रटिका आशयाची संक्षिप्तता, कल्पकता, समकालीन संदर्भ आणि उपरोधिक भाष्य या गुणांमुळे उल्लेखनीय ठरते. केवळ दोन कडव्यांमध्ये वात्रटिकाकारांनी तत्कालीन विज्ञानविश्वातील महत्त्वाच्या घटनेला सामाजिक मानसिकतेच्या समीक्षेशी जोडले आहे.
या वात्रटिकेची रचनात्मक मांडणी अत्यंत विचारपूर्वक केलेली दिसते. पहिल्या कडव्यात उपग्रह, ग्रह, चंद्र आणि मंगळ या अवकाशीय संदर्भांची मांडणी करून वात्रटिकाकारांनी वाचकाला विज्ञानाच्या विश्वात नेले आहे. त्यानंतर चंद्रावरील प्लॉटिंगचा उल्लेख करून मानवी व्यावसायिक वृत्तीवर उपरोध केला आहे.
दुसऱ्या कडव्यात नासा आणि स्पिरिट यांचा काल्पनिक संवाद निर्माण करून वात्रटिकाकारांनी विषयाला अधिक मनोरंजक वळण दिले आहे. प्रत्यक्ष मंगळाच्या संशोधनाची सांगड पत्रिकेतील मंगळाशी घालणे ही या वात्रटिकेची मध्यवर्ती कल्पना आहे. याच कल्पनेतून संपूर्ण वात्रटिकेचे वैचारिक सामर्थ्य प्रकट होते.
विशेषतः शेवटची ओळ ही वात्रटिकेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाची आहे. चंद्रावरचा ससा हसतो, या कल्पनेमुळे वाचकाला प्रथम हास्याची अनुभूती येते. मात्र त्या हास्यामागील विसंगती लक्षात आल्यानंतर वाचकाला मानवी विचारसरणीबद्दल चिंतन करावेसे वाटते.
वात्रटिकाकारांनी येथे उपदेशाचा मार्ग स्वीकारलेला नाही. त्यांनी कोणत्याही सिद्धांताचे विस्तृत विवेचन केलेले नाही. त्याऐवजी एक विनोदी प्रसंग उभा करून वाचकाच्या विचारशक्तीला चालना दिली आहे. हे वात्रटिकेचे मोठे सामर्थ्य आहे.
या वात्रटिकेचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे तिची कालसापेक्षता. २००४ मध्ये प्रसिद्ध झाल्यामुळे तिच्यातील नासाच्या स्पिरिट मोहिमेचा संदर्भ तत्कालीन वाचकांसाठी अत्यंत ताजा होता. चंद्रावरील प्लॉटिंगच्या चर्चेमुळे पहिल्या कडव्याला समकालीन आधार मिळाला होता. त्यामुळे ही वात्रटिका तत्कालीन घटनांशी जोडलेली असूनही तिचा वैचारिक आशय आजही लागू पडतो.
विज्ञानाच्या प्रगतीचा स्वीकार करणे आणि समाजातील अविवेकी समजुतींचे परीक्षण करणे या दोन गोष्टी एकत्रितपणे घडल्या पाहिजेत, हा या वात्रटिकेचा महत्त्वाचा संदेश आहे. केवळ आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून माणूस आधुनिक विचारांचा झाला असे म्हणता येत नाही. त्यासाठी त्याच्या विचारपद्धतीतही वैज्ञानिक दृष्टिकोन आवश्यक आहे.
एकंदरीत, ग्रह ही वात्रटिका विज्ञान आणि फलज्योतिष यांच्यातील वैचारिक विसंगतीचे विनोदी चित्रण करणारी प्रभावी वात्रटिका आहे. तिच्यात हास्य आहे, उपरोध आहे, कल्पकता आहे आणि सामाजिक भानही आहे. शब्दांची काटकसर, मंगळ या शब्दाचा दुहेरी अर्थ, चंद्रावरील सशाची कल्पना आणि शेवटच्या ओळीतील अनपेक्षित विनोद या वैशिष्ट्यांमुळे वात्रटिकेला स्वतंत्र साहित्यिक उठाव प्राप्त झाला आहे.
वात्रटिकाकार सूर्यकांत डोळसे यांची ही रचना समकालीन घटनांमधून विनोद शोधण्याची, त्या घटनांतील विसंगती टिपण्याची आणि त्यातून सामाजिक प्रबोधन साधण्याची त्यांची क्षमता अधोरेखित करते.
या वात्रटिकेचा अंतिम परिणाम असा की, वाचक चंद्रावरच्या सशाच्या कल्पनेवर हसतो; पण त्याच वेळी पत्रिकेतील मंगळाच्या नावाखाली मानवी जीवनावर प्रभाव टाकणाऱ्या समजुतींचाही विचार करू लागतो. हसता हसता विचार करायला लावणे, हेच या वात्रटिकेचे सर्वांत मोठे यश आहे.
त्यामुळे ग्रह ही वात्रटिका केवळ एक विनोदी रचना न राहता वैज्ञानिक दृष्टिकोन, विवेकनिष्ठ विचार आणि सामाजिक विसंगती यांचे मार्मिक चित्रण करणारी अर्थपूर्ण वात्रटिका ठरते. तिच्या दोन कडव्यांतून वात्रटिकाकारांनी मांडलेला विचार व्यापक आहे आणि तिचा शेवट वाचकाच्या मनात दीर्घकाळ रेंगाळणारा आहे.
एक वाक्यात सांगायचे तर, मंगळाचा शोध घेणाऱ्या विज्ञानाच्या प्रगतीकडे पाहताना पत्रिकेतील मंगळाच्या समजुतीवर हसणारा चंद्रावरचा ससा, हीच या वात्रटिकेची कल्पकता, उपरोधात्मकता आणि साहित्यिक परिणामकारकता आहे.
संदर्भ -
1... चिमटा... दैनिक पुण्यनगरी
23 मार्च 2004
2....मराठी वात्रटिका आणि लोकप्रबोधन, साहित्यिक संदर्भ (मराठी विश्वकोश)
3.....सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील ग्रोकायन आणि दैनिक वात्रटिका संबंधित माहिती.
4. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती
https://suryakantdolase.blogspot.com
---------------------------------
विशेष सूचना:
तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न... सुधारणा किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!
आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक ग्रोक.कॉम
इथे जाऊन करू शकता.
यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .
https://grokaayan.blogspot.com
दैनिक वात्रटिका
30ऑक्टोबर 2026
No comments:
Post a Comment