ग्रोकायन-379
............................
उठसूठ कुठल्याही सापांना पुजू नका.
जे साप डूख धरतात,त्यांना दूध पाजू नका.
ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे *grok* या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...
म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....
सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..
मराठी साहित्यातील ..
एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...
आजची वात्रटिका
------------------------------
साप-सफाई
उठसूठ कुठल्याही
सापांना पुजू नका.
जे साप डूख धरतात,
त्यांना दूध पाजू नका.
वारूळ हे काही
त्यांचे मुक्काम पोस्ट नाही!
अस्तनीत साप पाळणे
कुणासाठीच इष्ट नाही!!
-सूर्यकांत डॊळसे,पाटोदा(बीड)
मोबाईल-9923847269
------------------------
चिमटा-4804
दैनिक पुण्यनगरी
27जुलै 2017
------------------------
मराठीतील प्रसिद्ध वात्रटिकाकार व्याख्याते सूर्यकांत डोळसे यांची ही वात्रटिका
वात्रटिकेचा शीर्षक साप सफाई हेच त्याच्या मध्यवर्ती विषयाची सूचना देतो. वात्रटिकाकाराने नागपंचमीच्या निमित्ताने सापाच्या रूपकाद्वारे मानवी समाजातील हानिकारक प्रवृत्तींवर भाष्य केले आहे सदरील वात्रटिका दैनिक पुण्यनगरीच्या चिमटा या वात्रटिका सदरामध्ये 27 जुलै 2017 रोजी प्रसिद्ध झालेली आहे
प्रत्येक कडव्याचा अर्थ
पहिले कडवे
पहिल्या कडव्यात उठसूठ कुठल्याही सापांना पुजू नका असे सांगितले आहे. याचा अर्थ असा की कोणत्याही अविचारी किंवा क्षुद्र व्यक्तींना किंवा प्रवृत्तींना अंधश्रद्धेने पूज्य मानू नये. समाजामध्ये अनेकदा अशा व्यक्तींना अनावश्यक महत्त्व दिले जाते जे प्रत्यक्षात कोणतेही सद्गुण नसताना केवळ दहशत किंवा दिखाव्याने प्रभाव पाडतात. जे साप डूख धरतात त्यांना दूध पाजू नका असे म्हटले आहे. येथे डूख धरणारे साप म्हणजे दुःख देणारे किंवा विषारी स्वभावाचे लोक होत. अशा व्यक्तींना मदत करणे किंवा त्यांना प्रोत्साहन देणे म्हणजे स्वतःच्या पायांवर कुऱ्हाड मारण्यासारखे आहे. दूध पाजणे हे नागपंचमीच्या प्रथेचे स्मरण करून देते परंतु रूपकात ते हानिकारकांना पोषण देणे ठरते.
दुसरे कडवे
दुसऱ्या कडव्यात वारूळ हे काही त्यांचे मुक्काम पोस्ट नाही असे स्पष्ट केले आहे. वारूळ म्हणजे सापाचे तात्पुरते आश्रयस्थान परंतु ते त्यांचे कायमचे घर किंवा पोस्ट ऑफिस नाही. याचा अर्थ असा की हानिकारक प्रवृत्तींना समाजात कायमस्वरूपी स्थान देऊ नये. त्यांना तात्पुरते सहन करणे वेगळे आणि त्यांना रुजवून ठेवणे वेगळे. चौथ्या कडव्यात अस्तनीत साप पाळणे कुणासाठीच इष्ट नाही असे ठामपणे सांगितले आहे. घरात साप पाळणे म्हणजे स्वतःच्या घरात किंवा जवळच्या वर्तुळात विषारी व्यक्तींना आश्रय देणे. हे कुणालाही फायदेशीर ठरू शकत नाही कारण त्यातून सतत धोका निर्माण होतो.
वात्रटिकेची भाषा
या वात्रटिकेची भाषा ती अत्यंत साधी सुटसुटीत आणि बोलकी आहे. वात्रटिकाकाराने सामान्य माणसाला समजेल अशा शब्दांचा वापर केला आहे. उदाहरणार्थ साप डूख धरतात या वाक्यांशात डूख हा शब्द दुःख किंवा वेदना या अर्थाने येतो आणि तो ग्रामीण बोलीभाषेचा स्पर्श देतो. वारूळ आणि मुक्काम पोस्ट हे शब्द रूपकात्मक आहेत. मुक्काम पोस्ट हा आधुनिक शब्द सापाच्या पारंपरिक वारुळाशी जोडून विनोदी आणि व्यंग्यात्मक प्रभाव निर्माण करतो. अस्तनीत हा शब्द घरात या अर्थाने येतो आणि तो सरळ सरळ घरातील धोक्याची जाणीव करून देतो. भाषेत कोणतेही क्लिष्ट संस्कृतप्रचुर शब्द नाहीत. त्यामुळे वात्रटिका सहज समजते आणि प्रभावी ठरते. मात्र काही ठिकाणी डूख सारख्या शब्दात स्थानिक उच्चार दिसतो जो भाषिक वैविध्य दर्शवतो परंतु प्रमाण मराठीत दुःख असा शब्द अपेक्षित असतानाही तो वापरल्याने ग्रामीण वास्तव प्रकट होते.
वात्रटिकेची शैली
शैलीच्या बाबतीत वात्रटिकाकाराने उपहासात्मक आणि उपदेशात्मक शैली स्वीकारली आहे. प्रत्येक कडवे लहान लहान आणि ठोकळेबाज आहेत. यामुळे वात्रटिका वाचताना ठिपका ठिपका लक्षात राहते. रूपकाचा आधार घेऊन थेट उपदेश देण्याची शैली प्रभावी आहे. नागपंचमीसारख्या सणाच्या पार्श्वभूमीवर हे रूपक अधिक चपखल बसते. शैलीत लयबद्धता आहे कारण कडवे छोटे असूनही अर्थपूर्ण आहेत. वात्रटिकाकाराने अतिशयोक्ती टाळली आहे आणि साध्या शब्दांत गहिरा अर्थ भरला आहे. मात्र शैलीत काहीशी सरळसरळता आहे जी काव्यसौंदर्याला मर्यादित ठेवते. ती अधिक कल्पक आणि बहुपदरी असती तर प्रभाव आणखी वाढला असता.
साधक बाधक चर्चा
साधक बाजू अशी की वात्रटिका सामाजिक जाणीव जागृत करते. ती अंधश्रद्धा आणि हानिकारक संबंधांबद्दल सावधगिरी बाळगण्यास प्रवृत्त करते. रूपकाच्या माध्यमातून गूढ विषय सहज समजतो. बाधक बाजू अशी की ती थोडीशी सरळ उपदेशात्मक वाटते. काव्यात अपेक्षित असणारी सूचकता आणि बहुअर्थीता येथे कमी आहे. काही वाचक तिला केवळ सणाच्या प्रथेवर टीका समजू शकतात तर काही जण तिला मानवी स्वभावावरील भाष्य म्हणून स्वीकारतील. एकूणच साधक बाजू अधिक प्रभावी आहे कारण ती व्यावहारिक जीवनाला लागू पडते.
रस विचार
वात्रटिकेच्या रस विचाराची चर्चा करताना शांत रस आणि अद्भुत रसाचा मिश्र प्रभाव जाणवतो. सापाच्या रूपकातून भीती आणि सावधगिरीचा भाव निर्माण होतो जो भयंकर रसाची छटा देतो. मात्र उपदेशात्मक स्वरुपामुळे शांत रस प्रबल होतो. वाचकाला अंतर्मुख करून विचार करायला लावणारा हा रस आहे. व्यंग्यात्मक छटा असल्याने हास्य रसाचीही सौम्य झलक दिसते विशेषतः मुक्काम पोस्ट या कल्पनेत. एकूण रस परिपाक समाधानकारक आहे कारण तो वाचकाला केवळ मनोरंजन न देता विचारप्रवृत्त करतो.
निष्कर्ष
सूर्यकांत डोळसे या वात्रटिकाकाराने रचलेली ही वात्रटिका नागपंचमीच्या निमित्ताने सामाजिक जाणीवेचा उत्तम नमुना आहे. प्रत्येक कडव्यातून स्पष्ट अर्थ प्रकट होतो आणि रूपक प्रभावीपणे वापरले आहे. भाषा साधी असूनही अर्थपूर्ण आहे. शैली उपदेशात्मक आणि उपहासात्मक आहे. साधक बाजू बाधक बाजूपेक्षा वरचढ आहे. रस विचार शांत आणि सावधगिरीचा आहे. एकूणच ही वात्रटिका आधुनिक काळातही उपयुक्त ठरते कारण ती मानवी संबंधांतील विषारी घटकांविषयी सतर्क राहण्याचा संदेश देते. वात्रटिकाकाराने लहान स्वरूपात मोठा अर्थ सामावून घेतला आहे हे तिचे यश आहे.
संदर्भ -
1... चिमटा-4804...दैनिक पुण्यनगरी
27जुलै 2017
2....मराठी वात्रटिका आणि लोकप्रबोधन, साहित्यिक संदर्भ (मराठी विश्वकोश)
3.....सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील ग्रोकायन आणि दैनिक वात्रटिका संबंधित माहिती.
4. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती
https://suryakantdolase.blogspot.com
---------------------------------
विशेष सूचना:
तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न... सुधारणा किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!
आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक ग्रोक.कॉम
इथे जाऊन करू शकता.
यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .
https://grokaayan.blogspot.com
दैनिक वात्रटिका
17 ऑगस्ट 2026
