ग्रोकायन-228...त्यांची लावा कवाडे,ज्यांनी दुकान थाटले आहे. ते दलाल ओळखून घ्या हो,ज्यांनी तुम्हांस वाटले आहे

*Il ग्रोकायन-228 ll*

त्यांची लावा कवाडे,ज्यांनी दुकान थाटले आहे. 

ते दलाल ओळखून घ्या हो,ज्यांनी तुम्हांस वाटले आहे

ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे  *grok* या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...

म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....

सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..

मराठी साहित्यातील ..

एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...

आजची वात्रटिका

-------------------------

निळे आभाळ फाटले आहे

लावा ठिगळ कोणी,

निळे आभाळ फाटले आहे. 

पेटवा रक्तात आग, 

ज्यांचे रक्त गोठले आहे.

त्यांची लावा कवाडे, 

ज्यांनी दुकान थाटले आहे. 

ते दलाल ओळखून घ्या हो, 

ज्यांनी तुम्हांस वाटले आहे

त्यांची ताठरता बरी नाही, 

ज्यांचे मस्तक ताठले आहे. 

भुईकडेही लक्ष ठेवा, 

ज्यांनी अभाळ गाठले आहे.

एकमेकांस झाली बाधा, 

तुमचे गुपित फुटले आहे. 

सर्वांनाच ठाऊक झाले, 

तुम्हांस वेड कुठले आहे?

टचकन फोडा बेंड सुईने, 

जे ठसठसत साठले आहे ! 

शिवण्याची तयारी ठेवा, 

मग कळेल कुठे फाटले आहे !!

-सूर्यकांत डॊळसे,पाटोदा(बीड)

मोबाईल-9923847269

------------------------

चिमटा-3264

दैनिक पुण्यनगरी

14 एप्रिल 2013

---------------------------------

महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध वात्रटिकाकार व्याख्याते सूर्यकांत डोळसे यांची दुभंगलेल्या दलित चळवळी वरती डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या जयंतीनिमित्त अत्यंत तळमळतेने आणि वेदनेतून भाष्य करणारी आणि ऐक्याचा आग्रह धरणारी ही वात्रटिका. सदरील वात्रटिका दैनिक पुण्यनगरीच्या चिमटा या लोकप्रिय वात्रटिका सत्रामध्ये 14 एप्रिल 2013 रोजी प्रसिद्ध झालेली आहे. सदरील वात्रटिकेचे सविस्तर समीक्षण पुढीलप्रमाणे केलेले आहे. 

प्रत्येक कडव्याचा अर्थ

पहिल्या कडव्याचा अर्थ

निळे आभाळ फाटले आहे लावा ठिगळ कोणी निळे आभाळ फाटले आहे. पेटवा रक्तात आग ज्यांचे रक्त गोठले आहे. या कडव्यात वात्रटिकाकार सूर्यकांत डोळसे दलित चळवळीच्या अंतर्गत फुटीचे आणि निष्क्रियतेचे तीव्र चित्रण करतात. निळे आभाळ म्हणजे बाबासाहेब आंबेडकरांनी दाखवलेले स्वातंत्र्य समता आणि बंधुत्वाचे महान आदर्शवादी आकाश त्याचे फाटणे म्हणजे त्या आदर्शांचे खंडित होणे. ठिगळ लावणे म्हणजे तात्पुरती मारामार करणे पण खरी गरज आहे ती रक्तात आग पेटवणे म्हणजे गोठलेल्या निष्क्रिय दलित बांधवांना क्रांतिकारी जागृती देणे. ही कडवी चळवळीच्या विदारक वास्तवाला स्पर्श करते आणि जयंतीच्या निमित्ताने खडसावून सांगते की फक्त शोभेच्या गप्पा नकोत तर खरा संघर्ष हवाय. 

दुसऱ्या कडव्याचा अर्थ

त्यांची लावा कवाडे ज्यांनी दुकान थाटले आहे. ते दलाल ओळखून घ्या हो ज्यांनी तुम्हांस वाटले आहे. येथे वात्रटिकाकार थेट दलित चळवळीतील स्वार्थी नेत्यांवर हल्ला करतात. दुकान थाटणे म्हणजे बाबासाहेबांच्या नावावर राजकीय सामाजिक व्यवसाय उघडणे आणि त्यातून वैयक्तिक लाभ कमावणे. असे दलाल स्वतःला दलितांचे हितचिंतक दाखवतात पण प्रत्यक्षात समाजाला लुबाडतात आणि फूट पाडतात. वाटणे म्हणजे फसवणे. ही कडवी समाजाला सावध करते की खरे शत्रू बाहेरचे नाहीत तर आतले हे स्वार्थी दलाल आहेत ज्यांनी चळवळीचे पवित्र व्यासपीठ व्यापारी हातात घेतले आहे.

तिसऱ्या कडव्याचा अर्थ 

त्यांची ताठरता बरी नाही ज्यांचे मस्तक ताठले आहे. भुईकडेही लक्ष ठेवा ज्यांनी आभाळ गाठले आहे. वात्रटिकाकार इथे दलित चळवळीतील नव्या पिढीतील काही अभिमानी नेत्यांना टोला लगावतात. मस्तक ताठणे म्हणजे अधिकारपदावर येऊन अभिमान बाळगणे पण त्याचवेळी जमिनीवरच्या दलितांच्या खर्या वेदना दुर्लक्षित करणे. आभाळ गाठणे म्हणजे उच्च पदे मिळवणे पण भुईकडे लक्ष न ठेवणे म्हणजे मूळ समाजाशी संबंध तोडणे. ही कडवी सत्तेच्या मदात गुरफटलेल्या नेत्यांना इशारा देते की खरा नेता तोच जो आभाळ आणि भुई यांच्यात संतुलन साधतो.

चौथ्या कडव्याचा अर्थ 

एकमेकांस झाली बाधा तुमचे गुपित फुटले आहे. सर्वांनाच ठाऊक झाले तुम्हांस वेड कुठले आहे. इथे वात्रटिकाकार दलित चळवळीतील गटातटाच्या संघर्षाला बेईमानपणे उघड करतात. एकमेकांना बाधा घालणे म्हणजे अंतर्गत मारामाऱ्या करणे ज्यामुळे बाहेरच्या समाजाला दलित चळवळीचे गुपित म्हणजे तिची एकजूट नसणे हे उघड झाले आहे. तुम्हांस वेड कुठले आहे या प्रश्नातून वात्रटिकाकार उपहासाने सांगतात की ही फूट आणि स्वार्थ एवढा उघड आहे की आता कोणालाही दलित चळवळीची खरी व्याधी कळली आहे. ही कडवी लांच्छनास्पद आहे कारण ती स्वतःच्या समाजालाच जाहीररीत्या नग्न करते. 

 पाचव्या कडव्याचा अर्थ 

टचकन फोडा बेंड सुईने जे ठसठसत साठले आहे. शिवण्याची तयारी ठेवा मग कळेल कुठे फाटले आहे. शेवटची कडवी उपचाराची भाषा वापरून क्रांतिकारी आवाहन करते. ठसठसणारा बेंड म्हणजे दलित समाजाच्या मनात साठलेला रोष आणि असंतोष. तो सुईने फोडणे म्हणजे तीव्र आंदोलन करून रोष बाहेर काढणे. नंतर शिवण्याची तयारी म्हणजे पुन्हा एकजूट करणे. जोपर्यंत बेंड फोडला नाही तोपर्यंत खरी जखम कुठे आहे हे कळणार नाही आणि उपचारही शक्य नाहीत. ही कडवी हिंसक क्रांतीचा मार्ग सुचवते आणि बाबासाहेबांच्या जयंतीला आंदोलनाची हाक देते. 

भाषेवर समीक्षण 

वात्रटिकाकार सूर्यकांत डोळसे यांनी अत्यंत खुमासदार बोलीभाषा वापरली आहे .ठिगळ लावा कवाडे दलाल दुकान थाटले बेंड फोडणे या शब्दयोजना अतिशय लोकभाषिक आणि तिखट आहेत. त्यामुळे वात्रटिका ही विद्वत्तापूर्ण न राहता थेट रस्त्यावरच्या माणसापर्यंत पोहोचते. तसेच लावा पेटवा फोडा असे आज्ञावाचक क्रियापद वापरून भाषेला आक्रमक आवेग दिला आहे. अलंकारांपेक्षा थेट प्रहाराला प्राधान्य दिल्याने भाषा अत्यंत प्रहारक आणि बेदरकार बनली आहे.

शैलीचे समीक्षण 

ही वात्रटिका पारंपरिक मराठी वात्रटिकेच्या लयबद्ध चौकडी आणि आठमात्रिक छंदात आहे पण ती पूर्णपणे अभंग किंबहुना पोवाड्याच्या दमदार शैलीकडे झुकते. प्रत्येक कडव्यात दोन ओळींचा यमक आणि शेवटच्या दोन ओळींत अंत्ययमक आहे ज्यामुळे ती गाताना किंवा ऐकताना जबरदस्त लय निर्माण होते. प्रश्नोत्तर शैली तुम्हांस वेड कुठले आहे मग कळेल कुठे फाटले आहे यामुळे श्रोत्यांशी थेट संवाद साधला जातो. उपमा आणि रूपकांऐवजी थेट प्रतीकात्मकता आभाळ फाटले बेंड फोडणे वापरली आहे जी अत्यंत प्रभावी आणि आक्रमक आहे. एकूणच शैली ही संत तुकोबांची खुमासदार शिव्या आणि बहिणाबाईंची ग्रामीण बोली यांचा मिलाफ आहे. 

साधक बाधक चर्चा

साधक 

साधक बाजू अशी की ही वात्रटिका प्रचंड निर्भीड आणि बेबाक आहे. दलित चळवळीतील अंतर्विरोध आणि दलाली यांचा पर्दाफाश एवढ्या ताकदीने फार कमी वात्रटिकाकार करू शकले आहेत. ती समाजातील निष्क्रियतेला आणि स्वार्थी नेत्यांना थेट नाव न घेता ओळख पटवून देते आणि जयंतीला खडसावण्याचा उद्देश यशस्वी करते. बोलीभाषेमुळे ती सामान्य दलितापर्यंत पोहोचते आणि आंदोलनाची ठिणगी पाडू शकते. 

बाधक 

ही वात्रटिका ऐक्याची भाषा आणि अपेक्षा व्यक्त करीत असली तरी विरोधकांना आनंद देण्याचे काम करते. बेंड फोडणे आणि रक्तात आग पेटवणे हे वाक्प्रचार असले तरी त्यांना हिंसक भाषा असे संबोधनअंतर्गत फूट आणखी वाढवू शकते. तसेच एकटेपणाचा आणि निराशेचा सूर इतका प्रबळ आहे की तो समाजाला एकजूट करण्याऐवजी अधिकाधिक खचवतो. असा काढायचा म्हटला तरी चुकीचा अर्थ कोणीही काढू शकतो. बाबासाहेबांच्या जयंतीला ही वात्रटिका प्रसिद्ध झाली असल्याने जखमेवर मीठ चोळते असे म्हणता येईल. मात्र वात्रटिकेची तळमळ लक्षात घेतली तर तिचीही बाधता तमाम दलित मनातील भावनास बोलून दाखवताना दिसते.

निष्कर्ष 

सूर्यकांत डोळसे यांची ही वात्रटिका मराठीतील अत्यंत तिखट आणि वेदनादायी दलित आत्मपरीक्षणाची कविता आहे. ती पारंपरिक वात्रटिकेच्या चौकटीत राहूनही आधुनिक दलित चळवळीच्या विदारक वास्तवाला बेधडक भिडते. तिची भाषिक ताकद आणि लयबद्ध आक्रमकता अतुलनीय आहे पण तिची अतीव नकारात्मकता  आवाहन यांमुळे ती समाजाला जागृत करण्याऐवजी अधिकाधिक खच्चीकरणही करू शकते. तरीही १४ एप्रिल २०१३ च्या संदर्भात ही वात्रटिका दलित चळवळीच्या दुभंगलेपणाचे ऐतिहासिक दस्तऐवज म्हणून मोलाची आहे आणि वात्रटिकाकाराच्या निर्भयतेची साक्ष पटवते.

------------------------------------------------

संदर्भ 

1... चिमटा-3264....दैनिक पुण्यनगरी

    14 एप्रिल 2013

2....मराठी वात्रटिका आणि लोकप्रबोधन, साहित्यिक संदर्भ (मराठी विश्वकोश)

3.....सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील ग्रोकायन आणि दैनिक वात्रटिका संबंधित माहिती.

4.... सूर्यकांत डोळसे यांच्या  डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यावरील वात्रटिका

5.. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती

 https://suryakantdolase.blogspot.com

---------------------------------

विशेष सूचना:

तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!

आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक  ग्रोक.कॉम

इथे जाऊन करू शकता.

यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .

https://grokaayan.blogspot.com

7डिसेंबर 2025