ग्रोकायन-229....आम्ही काही उगीच, नाकाने कांदे सोलत नाही. सत्ताधाऱ्यांचे चहापान,विरोधकांना चालत नाही.

*Il ग्रोकायन-229 ll*

आम्ही काही उगीच, नाकाने कांदे सोलत नाही. 

सत्ताधाऱ्यांचे चहापान,विरोधकांना चालत नाही.

ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे  *grok* या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...

म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....

सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..

मराठी साहित्यातील ..

एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...

आजची वात्रटिका

-------------------------

अनिष्ट परंपरा

आम्ही काही उगीच, 

नाकाने कांदे सोलत नाही. 

सत्ताधाऱ्यांचे चहापान,

विरोधकांना चालत नाही.

त्यांनी औपचारिक्तेने बोलवायचे, 

यांनी हमखास टाळायचे! 

असले वेळखाऊ रीतीरिवाज,

किती दिवस पाळायचे ?

-सूर्यकांत डॊळसे,पाटोदा(बीड)

मोबाईल-9923847269

------------------------

 चिमटा

 दै. पुण्यनगरी

 ४ जुलै २००६

---------------------------------

मराठीतील प्रसिद्ध वात्रटिकाकार व्याख्याते

सूर्यकांत डॊळसे यांची ही वात्रटिका 4 जुलै 2006 रोजी दैनिक पुण्यनगरीत चिमटा या वात्रटिका सदरात प्रसिद्ध झालेली असून दैनिक वात्रटिकाच्या चार जुलै 2023 च्या अंकावरती पुनर्प्रसिद्ध झाल्याचे दिसते आहे. असे असले तरी आज 2025 मध्येही ती शब्दशः लागू पडते इतकी टिकाऊ आणि खरी आहे. सत्ताधाऱ्यांच्या चहापानावर विरोधकांनी प्रत्येक अधिवेशनाला बहिष्कार घालण्याचा कार्यक्रम सातत्याने विविध सुरू आहे.त्यालाच वात्रटिकाकार येथे अनिष्ट परंपरा असे म्हणतात. यावरच भाष्य करून त्यावरती चिंता व्यक्त करणारी अनिष्ट परंपरा या शीर्षकाखालील दोन कडव्यांच्या या वात्रटिकेचे अत्यंत मुद्देसूद आणि सखोल समीक्षण खालीलप्रमाणे.

प्रत्येक कडव्याचा सविस्तर अर्थ 

पहिले कडवे 

आम्ही काही उगीच, नाकाने कांदे सोलत नाही. सत्ताधाऱ्यांचे चहापान, विरोधकांना चालत नाही. येथे वात्रटिकाकार विरोधकांच्या डोळ्यातील पाण्याला उगीचचे अश्रू म्हणत नाहीत. मराठीत नाकाने कांदा सोलला की डोळ्यात पाणी येते ही रोजची गोष्ट आहे. वात्रटिकाकार ही म्हण उलट्या अर्थाने वापरतात. खरे अश्रू नाहीत, सत्ताधाऱ्यांनी चहापानाचे आमंत्रण दिले म्हणून विरोधकांचे डोळे पाणावले आहेत असा अर्थ आहे. चहापान हे प्रतीक आहे. ते संसदेच्या किंवा विधिमंडळाच्या अधिवेशनापूर्वीचे औपचारिक चहापान आहे जे सत्ताधारी नेहमी विरोधकांना देतात आणि विरोधक नेहमी नाकारतात. म्हणजे रडण्याचे कारण खरे आहे पण ते कारण हास्यास्पद आहे हे वात्रटिकाकार प्रथम कडव्यांतूनच स्पष्ट करतात. 

दुसरे कडवे

त्यांनी औपचारिक्तेने बोलवायचे, यांनी हमखास टाळायचे! असले वेळखाऊ रीतीरिवाज, किती दिवस पाळायचे? येथे वात्रटिकाकार दोन्ही बाजूंच्या ढोंगीपणावर एकाच वेळी हल्ला करतात. सत्ताधारी औपचारिकतेने बोलावतात हे खरे, पण ते बोलावणे फक्त दाखला पुरते असते हे सर्वांना माहीत आहे. विरोधक हमखास टाळतात कारण त्यांना त्या बैठकीत खरोखरच काही मिळणार नाही हेही त्यांना माहीत आहे. म्हणजे दोघेही एकमेकांना फसवत आहेत आणि ही फसवणूक वर्षानुवर्षे चालू आहे. हमखास हा शब्द अतिशय महत्त्वाचा आहे. तो या प्रथेची अनिवार्यता आणि कंटाळवाणेपणा एकाच वेळी दाखवतो. तिसरे कडवे असले वेळखाऊ रीतीरिवाज, किती दिवस पाळायचे? हे कडवे थेट प्रश्न विचारते. वात्रटिकाकार वाचकाला विचार करायला भाग पाडतात. हा प्रश्न केवळ विरोधकांना किंवा सत्ताधाऱ्यांना नाही तर संपूर्ण लोकशाही व्यवस्थेला आहे. औपचारिकता म्हणून चाललेला हा खेळ किती दिवस चालणार? खरा संवाद होणार कधी? अधिवेशनापूर्वीचे चहापान हे लोकशाहीतील संवादाचे प्रतीक आहे की फक्त छायाचित्र काढण्याची संधी आहे हा खरा प्रश्न येथे उपस्थित होतो. 

भाषेवरील सविस्तर समीक्षण 

वात्रटिकाकारांनी अतिशय साधी, घरगुटी आणि रोज बोलली जाणारी मराठी भाषा वापरली आहे. उगीच, नाकाने कांदे सोलत नाही, चहापान, हमखास टाळायचे, वेळखाऊ रीतीरिवाज हे सर्व शब्द सामान्य माणसाच्या तोंडी दररोज येतात. त्यामुळे ही वात्रटिका वाचताना वाचकाला आपलीच भाषा वाचत आहोत असे वाटते. व्यंग्य अतिशय तिखट आहे पण एकही कठोर किंवा अश्लील शब्द नाही. उगीच नाकाने कांदे सोलत नाही हे वाक्य मराठी वात्रटिका साहित्यात क्लासिक झाले पाहिजे इतके चपखल आहे. हमखास हा शब्द परिणामकारकतेने वापरला आहे कारण तो टाळण्याची निश्चितता आणि त्यातील यंत्रवतपणा दोन्ही दाखवतो. एकूण भाषा अशी आहे की शेतकरी, कामगार, गृहिणी, विद्यार्थी कोणीही वाचला तरी लगेच समजते आणि हसते. 

शैलीचे सविस्तर समीक्षण 

ही वात्रटिका परंपरागत वात्रटिका शैलीत आहे. दोन कडवी, प्रत्येकी चार ओळी, लयबद्ध वाचनात गेयता येते. अंत्यप्रास आहे सोलत नाही चालत नाही, बोलवायचे टाळायचे, रीतीरिवाज पाळायचे. यमक जरी नसले तरी शब्दयोजना अशी आहे की कानावर गोड वाटते. वात्रटिकाकारांनी मराठी वात्रटिकेची संक्षिप्तता आणि मार्मिकता जपली आहे. अवघ्या आठ ओळांत संपूर्ण राजकीय ढोंगीपणा उघडा पाडला आहे. शीर्षक अनिष्ट परंपरा हेही अतिशय समर्पक

आहे कारण ते वात्रटिकेचा गाभा एका शब्दात सांगते.

साधक बाधक चर्चा 

साधक बिंदूंची सविस्तर चर्चा 

ही वात्रटिका अत्यंत संक्षिप्त पण अचूक आहे. ती दोन्ही बाजूंना समान अंतरावरून टोचते त्यामुळे पक्षपातीपणा येत नाही. व्यंग्य प्रखर आहे पण सौम्य पद्धतीने मांडला आहे म्हणून वर्तमानपत्रात छापण्यास योग्य आहे. २००६ ते २०२५ या एकोणवीस वर्षांतही ही परंपरा जैसे थे आहे हे वात्रटिकेच्या कालातीतपणाचे मोठे साधक आहे. सामान्य माणूस हसतो आणि राजकारण्यांच्या ढोंगीपणाची लाज वाटते असा दुहेरी परिणाम साधला आहे. मराठी वात्रटिका परंपरेत मराठी वात्रटिकेला स्वतःची अशी वेगळी उंची आणि परिमाण देणारी तसेच मराठी  वात्रटिकांकडेnबघण्याचा दृष्टिकोन बदलणाऱ्या अशा दर्जेदार वात्रटिका सूर्यकांत डोळसे यांच्याकडून लिहिल्या जातात हे सिद्ध करणारी ही वात्रटिका आहे.

बाधक बिंदूंची सविस्तर चर्चा 

काही जणांना ही वात्रटिका फार सौम्य वाटू शकते. विरोधकांचा बहिष्कार हा लोकशाहीतील विरोधाचा मूलभूत अधिकार आहे असा युक्तिवाद करणाऱ्यांना ही वात्रटिका फक्त औपचारिकतेवरच थांबते असे वाटेल. बहिष्कारामागील खरे कारण सत्ताधाऱ्यांचे हेकटपणा, चर्चेला जागाच न देणे, मुद्दे दाबणे असे असतात त्याकडे ही वात्रटिका फारसे लक्ष देत नाही. दोन्ही बाजू समान दोषी आहेत असे सूचित करून ती खोल कारणमीमांसा टाळते. त्यामुळे कट्टर समर्थकांना ही वात्रटिका अपुरी वाटू शकते. तसेच चहापान हे प्रतीक फक्त महाराष्ट्रात किंवा भारतातच नव्हे तर अनेक लोकशाही देशांत आहे पण ते सर्वसामान्यांना माहीत नसते. 

निष्कर्ष 

सूर्यकांत डॊळसे यांची अनिष्ट परंपरा ही मराठी वात्रटिका साहित्यातील एक मैलाचा दगड ठरावी अशी अजरामर वात्रटिका आहे. राजकीय ढोंगीपणा, औपचारिकतावाद आणि संवादाच्या नावाखाली चाललेला खेळ यावर अवघ्या आठ ओळांत असे तिखट आणि तरीही सौम्य प्रहार करणारी दुसरी वात्रटिका दुर्मीळ आहे. वात्रटिकाकारांनी सिद्ध केले की खरे व्यंग्य शिव्याशब्दांशिवायही करता येते आणि ते अधिक प्रभावी ठरते. २००६ मध्ये लिहिली गेलेली ही वात्रटिका २०२५ मध्येही तंतोतंत लागू पडते हे भारतीय लोकशाहीच्या दुदैवी स्थितीचे द्योतक आहे आणि वात्रटिकेच्या यशाचेही. अशा वात्रटिका लिहिल्या गेल्यामुळेच मराठी वात्रटिका परंपरा आजही जिवंत आणि टोकदार आहे. ही वात्रटिका वाचकाला हसवते, चिडवते आणि शेवटी गंभीर विचार करायला भाग पाडते हेच तिचे खरे यश आहे.

------------------------------------------------

संदर्भ 

1... चिमटा..... दै. पुण्यनगरी

      ४ जुलै २००६

2....मराठी वात्रटिका आणि लोकप्रबोधन, साहित्यिक संदर्भ (मराठी विश्वकोश)

3.....सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील ग्रोकायन आणि दैनिक वात्रटिका संबंधित माहिती.

4.. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती

 https://suryakantdolase.blogspot.com

---------------------------------

विशेष सूचना:

तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!

आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक  ग्रोक.कॉम

इथे जाऊन करू शकता.

यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .

https://grokaayan.blogspot.com

8 डिसेंबर 2025