ग्रोकायन-401
..............................
पदवीधरांच्या साक्षरतेवरच,
नसता शंका आणि दावा आहे !
बाद मतांची संख्या सांगते,
इथेसुद्धा नोटा हवा आहे !!
ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे *grok* या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...
म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....
सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..
मराठी साहित्यातील ..
एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...
आजची वात्रटिका
-----------------------
पदवीधरांची 'बाद'शाही
पदवीधर निवडणूकीनंतर,
वादावरती वाद आहेत.
पदवीधर मतदारांचेही,
हजारो मते बाद आहेत.
कुठे मतदानाचा दट्टा होता,
कुठे 'संस्था'निकांचा खुट्टा होता.
म्हाताऱ्या-कोताऱ्या पदवीधरांचा,
नुसता रट्टयावरती रट्टा होता.
पदवीधरांच्या साक्षरतेवरच,
नसता शंका आणि दावा आहे !
बाद मतांची संख्या सांगते,
इथेसुद्धा नोटा हवा आहे !!
-सूर्यकांत डोळसे,पाटोदा(बीड)
मोबाईल-9923847269
-------------------------------
चिमटा-5993
दैनिक पुण्यनगरी
7डिसेंबर2020
----------------------------
मराठीतील प्रसिद्ध वात्रटिकाकार व्याख्याते
सूर्यकांत डोळसे यांच्या पदवीधरांची बादशाही या वात्रटिकेत 2020 मधील पदवीधर मतदारसंघाच्या निवडणुकीनंतर मोठ्या प्रमाणावर बाद झालेल्या मतपत्रिकांच्या संदर्भातून मतदान व्यवस्थेतील त्रुटी, मतदारांची निष्काळजीपणा आणि निवडणुकीतील विसंगती यांवर मार्मिक भाष्य केले आहे. वात्रटिका दैनिक पुण्यनगरीच्या चिमटा या वात्रटिका सदरामध्ये 7 डिसेंबर 2020 रोजी प्रसिद्ध झालेली आहे.
या वात्रटिकेचे सविस्तर समीक्षण पुढे करून दिलेले दिले आहे.
पदवीधरांची बादशाही : वात्रटिकेचे समीक्षण
प्रस्तावना
पदवीधर मतदारसंघाची निवडणूक ही इतर सर्वसाधारण निवडणुकांपेक्षा वेगळी आणि अधिक गुंतागुंतीची असते. या मतदारसंघात मतदारांची शैक्षणिक पात्रता पदवीधर असते. त्यामुळे अशा मतदारांकडून मतदान प्रक्रियेचे अधिक भान, मतदान पद्धतीची माहिती आणि मतपत्रिका योग्य पद्धतीने हाताळण्याची अपेक्षा केली जाते. मात्र निवडणुकीनंतर मोठ्या प्रमाणावर मते बाद झाल्याचे चित्र समोर आले. याच विसंगतीला सूर्यकांत डोळसे यांनी आपल्या वात्रटिकेचा विषय बनवले आहे.
या वात्रटिकेचे वैशिष्ट्य म्हणजे निवडणूक प्रक्रियेतील गंभीर प्रश्न मांडताना वात्रटिकाकाराने उपरोध, शब्दखेळ, विसंगती आणि विनोद यांचा प्रभावी वापर केला आहे. पदवीधरांच्या शैक्षणिक ओळखीसमोर त्यांच्या बाद मतांचा प्रश्न उभा करून वात्रटिकाकाराने एक बोचरा सामाजिक आणि राजकीय प्रश्न उपस्थित केला आहे.
प्रत्येक कडव्याचा अर्थ
पहिल्या कडव्याचा अर्थ
पदवीधर निवडणूकीनंतर, वादावरती वाद आहेत. पदवीधर मतदारांचेही, हजारो मते बाद आहेत.
या कडव्यात वात्रटिकाकाराने संपूर्ण वात्रटिकेचा विषय पहिल्याच चार ओळींत स्पष्ट केला आहे. पदवीधर मतदारसंघाच्या निवडणुकीनंतर निकाल आणि मतदान प्रक्रियेबाबत अनेक चर्चा, आरोप, प्रत्यारोप आणि वाद निर्माण झाले होते. त्याचबरोबर मोठ्या संख्येने मते बाद झाल्याचेही दिसून आले.
पहिल्या दोन ओळी निवडणुकीनंतरच्या वातावरणाचे चित्र उभे करतात. वादावरती वाद ही पुनरुक्ती निवडणुकीच्या वातावरणातील गोंधळ आणि चर्चेची तीव्रता अधोरेखित करते. त्यानंतर वात्रटिकाकार अचानक लक्ष मतदारांच्या मतदानाकडे वळवतो. पदवीधर मतदार असूनही हजारो मते बाद होणे हीच या वात्रटिकेतील मूलभूत विसंगती आहे.
पदवीधर हा शब्द येथे केवळ शैक्षणिक पात्रता दर्शवत नाही. तो मतदाराकडून अपेक्षित असलेल्या विवेकबुद्धीचे आणि जबाबदारीचे प्रतीक म्हणून वापरला आहे. त्यामुळे पदवीधर मतदारांचीच हजारो मते बाद होणे हा विनोदाचा आणि उपरोधाचा केंद्रबिंदू बनतो.
दुसऱ्या कडव्याचा अर्थ
कुठे मतदानाचा दट्टा होता, कुठे संस्थानिकांचा खुट्टा होता. म्हाताऱ्या-कोताऱ्या पदवीधरांचा, नुसता रट्टयावरती रट्टा होता.
या कडव्यात वात्रटिकाकाराने बाद मतांच्या संभाव्य कारणांकडे उपरोधिक पद्धतीने निर्देश केला आहे. मतदान करताना काही ठिकाणी झालेली घाई, मतदान पद्धतीतील अडचणी, संस्थात्मक प्रभाव किंवा मतदान प्रक्रियेतील अडथळे यांचे सूचक चित्र येथे दिसते.
मतदानाचा दट्टा आणि संस्थानिकांचा खुट्टा या शब्दप्रयोगांमुळे कडव्याला ग्रामीण आणि बोली भाषेचा स्पर्श मिळतो. दट्टा, खुट्टा आणि रट्टा या ध्वनीसाम्यामुळे कडव्यात लय निर्माण होते. त्याचबरोबर मतदानाच्या प्रक्रियेला एका प्रकारच्या धक्काबुक्कीच्या किंवा अडथळ्याच्या प्रतिमेत मांडण्याचा प्रयत्न दिसतो. खाजगी शिक्षण संस्थांचा आपल्या कर्मचाऱ्यावर असणारा दबाव सुद्धा या कडव्यात अधोरेखित होताना दिसतो.
म्हाताऱ्या-कोताऱ्या पदवीधरांचा हा उल्लेखही महत्त्वाचा आहे. पदवीधर मतदारांमध्ये वयस्क मतदार मोठ्या संख्येने असतात. अशा मतदारांना गुंतागुंतीची मतदान प्रक्रिया समजून घेण्यात किंवा प्रत्यक्ष मतपत्रिका हाताळण्यात अडचणी येऊ शकतात, असा सूचक उपरोध येथे आहे.
नुसता रट्ट्यावरती रट्टा हा शब्दप्रयोग या कडव्याला अधिक विनोदी बनवतो. शिक्षणाच्या क्षेत्रात रट्टा मारून पदवी मिळवण्याची रूढ प्रतिमा आणि प्रत्यक्ष मतदान करताना झालेली गफलत यांचा अप्रत्यक्ष संबंध या शब्दप्रयोगातून निर्माण होतो.
तिसऱ्या कडव्याचा अर्थ
पदवीधरांच्या साक्षरतेवरच, नसता शंका आणि दावा आहे ! बाद मतांची संख्या सांगते, इथेसुद्धा नोटा हवा आहे !!
हे कडवे संपूर्ण वात्रटिकेतील सर्वाधिक उपरोधिक आणि धारदार कडवे आहे. पदवीधर मतदारांच्या साक्षरतेबाबत शंका घेण्याचे कारण नाही, असा वरवरचा दावा वात्रटिकाकार करतो. मात्र प्रत्यक्षात मोठ्या प्रमाणावर मते बाद झाल्याचे वास्तव त्या दाव्यावरच प्रश्नचिन्ह निर्माण करते.
येथे वात्रटिकाकाराने पदवीधर आणि साक्षरता यांच्यातील अपेक्षित संबंध आणि मतदानातील प्रत्यक्ष परिस्थिती यांच्यातील विसंगती पकडली आहे. पदवीधर म्हणजे शिक्षित, शिक्षित म्हणजे मतदानाची प्रक्रिया व्यवस्थित समजणारा, अशी अपेक्षा असते. पण बाद मतांची संख्या ही अपेक्षाच उलटी करून दाखवते.
शेवटच्या दोन ओळींमध्ये वात्रटिकाकाराचा उपरोध अधिक तीव्र होतो. इथेसुद्धा नोटा हवा आहे हा शब्दखेळ अत्यंत परिणामकारक आहे. नोटा हा निवडणुकीच्या संदर्भातील परिचित शब्द असून, येथे त्याचा अर्थ मतदारांना मतदान करताना अधिक जागरूकता आणि पर्यायांची गरज आहे, तसेच ईव्हीएम वर जसे नोटाचे बटन असते तशा प्रकारचा नोटाचा पर्याय आहे इथे दिला गेला पाहिजे करण्यात अशा व्यापक राजकीय उपरोधाशी जोडला जातो. त्याचवेळी नोटा या शब्दामुळे निवडणूक आणि पैसा यांच्यातील संबंधाचीही सूचक आठवण होते.
प्रासंगिकता
ही वात्रटिका 7 डिसेंबर 2020 रोजी प्रकाशित झालेली असून तत्कालीन पदवीधर मतदारसंघाच्या निवडणुकीनंतरच्या परिस्थितीवर थेट भाष्य करणारी आहे. त्यामुळे तिची प्राथमिक प्रासंगिकता तत्कालीन निवडणूक प्रक्रियेशी जोडलेली आहे.
मात्र चांगल्या वात्रटिकेची प्रासंगिकता केवळ तिच्या प्रकाशनाच्या दिवसापुरती मर्यादित राहत नाही. मतदान प्रक्रियेत बाद मते, मतदारांची जागरूकता, मतदानाच्या पद्धतीचे ज्ञान आणि निवडणूक प्रक्रियेतील त्रुटी हे प्रश्न आजही महत्त्वाचे आहेत. त्यामुळे या वात्रटिकेचा आशय व्यापक लोकशाही प्रक्रियेच्या संदर्भात आजही विचार करण्यास भाग पाडतो.
विशेषतः पदवीधर मतदारसंघात मतदारांकडून अधिक जागरूक मतदानाची अपेक्षा केली जाते. त्यामुळे पदवीधर असूनही मते बाद होणे ही विसंगती वात्रटिकाकाराला विनोदाचा विषय मिळवून देते. हीच विसंगती वात्रटिकेच्या प्रासंगिकतेचे मुख्य कारण आहे.
भाषेचे समीक्षण
या वात्रटिकेची भाषा साधी, प्रवाही, बोलीप्रधान आणि थेट आहे. वात्रटिकाकाराने अवघड किंवा कृत्रिम शब्दांचा वापर टाळून सर्वसामान्य वाचकाला सहज समजेल अशी भाषा वापरली आहे.
वादावरती वाद हा शब्दप्रयोग अत्यंत साधा असून निवडणुकीनंतरचे वातावरण एका छोट्या वाक्यात व्यक्त करतो. हजारो मते बाद आहेत या विधानामुळे विषयाला थेट वास्तवाचा आधार मिळतो.
दट्टा, खुट्टा, रट्टा या शब्दांमधील ध्वनीसाम्य हे भाषिक वैशिष्ट्य विशेष उल्लेखनीय आहे. या शब्दांमुळे वात्रटिकेत लय आणि विनोद निर्माण होतो. एका अर्थाने हे शब्द आशयापेक्षा ध्वनीच्या माध्यमातूनही वाचकाला आकर्षित करतात.
म्हाताऱ्या-कोताऱ्या हा बोलीभाषेतील शब्दप्रयोग आहे. त्यामुळे वात्रटिकेला ग्रामीण भाषेचा सहजपणा प्राप्त होतो. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकेतील भाषेचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे गंभीर विषयाला लोकभाषेच्या माध्यमातून भिडवणे. या वात्रटिकेत ते स्पष्टपणे दिसते.
इथेसुद्धा नोटा हवा आहे हा शेवटचा शब्दप्रयोग भाषिकदृष्ट्या विशेष महत्त्वाचा आहे. नोटा हा राजकीय संदर्भातील शब्द असून त्याला वात्रटिकाकाराने शब्दखेळाच्या माध्यमातून वेगळ्या उपरोधिक अर्थछटेत वापरले आहे.
शैलीचे समीक्षण
या वात्रटिकेची शैली मुख्यतः उपरोधात्मक, विसंगतीप्रधान, व्यंगात्मक आणि बोलीप्रधान आहे. वात्रटिकाकाराने थेट उपदेश करण्याऐवजी विसंगती दाखवून वाचकाला विचार करण्यास भाग पाडले आहे.
वात्रटिकेची रचना चार-चार ओळींच्या तीन कडव्यांत केली आहे. प्रत्येक कडवे स्वतंत्र अर्थ व्यक्त करते आणि पुढील कडव्याला आशयाची दिशा देते. पहिल्या कडव्यात समस्या मांडली आहे. दुसऱ्या कडव्यात तिच्या संभाव्य पार्श्वभूमीवर विनोदी भाष्य केले आहे. तिसऱ्या कडव्यात त्या विसंगतीवर धारदार उपरोधात्मक निष्कर्ष काढला आहे.
ही मांडणी वात्रटिकेच्या प्रभावी रचनेचे उदाहरण आहे. वात्रटिकाकाराने सुरुवातीला वस्तुस्थिती सांगून वाचकाला विषयात आणले आहे आणि शेवटच्या कडव्यात उपरोधाची तीव्रता वाढवली आहे.
साधक बाधक चर्चा
साधक बाजू
या वात्रटिकेचा सर्वात मोठा गुण म्हणजे विषयाची निवड. पदवीधर मतदारसंघातील बाद मतांचा विषय सामान्य राजकीय बातमी म्हणून न मांडता वात्रटिकाकाराने त्यातील विसंगती शोधली आहे.
दुसरा महत्त्वाचा गुण म्हणजे संक्षिप्तता. अत्यंत कमी शब्दांत निवडणूक, पदवीधर मतदार, बाद मते, मतदानातील गोंधळ आणि साक्षरतेचा प्रश्न हे सर्व मुद्दे मांडले आहेत.
तिसरा गुण म्हणजे शब्दखेळ. दट्टा, खुट्टा, रट्टा आणि नोटा यांच्यामुळे वात्रटिकेला ध्वनीसौंदर्य आणि विनोदी धार प्राप्त झाली आहे.
चौथा गुण म्हणजे अपेक्षा आणि वास्तव यांच्यातील संघर्ष. पदवीधर म्हणजे सुशिक्षित आणि जागरूक मतदार अशी अपेक्षा असताना त्यांचीच मते बाद होणे ही विसंगती वात्रटिकाकाराने अचूक पकडली आहे.
पाचवा गुण म्हणजे शेवटचा उपरोध. इथेसुद्धा नोटा हवा आहे या ओळीमुळे वात्रटिकेला लक्षात राहणारा शेवट मिळतो.
बाधक बाजू
या वात्रटिकेतील काही शब्दप्रयोग आशयाच्या दृष्टीने मुद्दाम संदिग्ध ठेवलेले आहेत. मतदानाचा दट्टा आणि संस्थानिकांचा खुट्टा यांचा नेमका संदर्भ प्रत्येक वाचकाला पहिल्याच वाचनात स्पष्ट होईलच असे नाही. त्यामुळे तत्कालीन निवडणूक परिस्थितीची पार्श्वभूमी माहिती असलेल्या वाचकाला वात्रटिकेचा उपरोध अधिक प्रभावीपणे समजतो.
म्हाताऱ्या-कोताऱ्या पदवीधरांचा उल्लेख विनोदी परिणामासाठी केलेला असला तरी सर्व वयस्क मतदारांना मतदानातील अडचणी येतात असा अर्थ काढला जाऊ नये. वात्रटिकेच्या अतिशयोक्तीपूर्ण स्वभावाच्या संदर्भात हा उल्लेख पाहणे अधिक योग्य ठरते.
नोटा हवा आहे हा शब्दखेळ प्रभावी असला तरी त्यातील अर्थछटा वाचकाच्या राजकीय संदर्भज्ञानावर अवलंबून राहतात. त्यामुळे काही वाचकांना त्याचा उपरोध त्वरित उमगेल, तर काहींना त्यासाठी थोडा विचार करावा लागू शकतो.
वात्रटिकेचा रसविचार
या वात्रटिकेचा प्रधान रस हास्यरस आहे. मात्र हे हास्य केवळ मनोरंजनासाठी निर्माण केलेले नाही. त्यामागे विसंगतीवर केलेला उपरोध आहे. त्यामुळे हास्यरसाला व्यंग आणि सामाजिक चिंतनाची जोड मिळते.
वात्रटिकेतील हास्य पदवीधरांच्या शैक्षणिक पात्रतेवर थेट हसण्यासाठी नसून पदवीधर असतानाही मोठ्या प्रमाणावर मते बाद होण्याच्या विरोधाभासातून निर्माण होते.
हास्यरसाबरोबरच या वात्रटिकेत उपहासाची छटा आहे. मतदान प्रक्रियेतील निष्काळजीपणा, मतदारांची संभाव्य गफलत आणि निवडणूक व्यवस्थेतील गुंतागुंत यावर वात्रटिकाकाराने हसत हसत प्रश्न उपस्थित केला आहे.
या वात्रटिकेत करुणरस किंवा रौद्ररस प्रधान नाही. मात्र लोकशाही प्रक्रियेतील विसंगतीबद्दलची चिंता अंतःप्रवाहाच्या स्वरूपात जाणवते. त्यामुळे हास्याच्या पाठीमागे सामाजिक अस्वस्थता आणि लोकशाहीविषयक जागरूकतेचा आशय दडलेला आहे.
निष्कर्ष
पदवीधरांची बादशाही ही वात्रटिका निवडणूक प्रक्रियेतील एका तत्कालीन घटनेवर आधारित असली तरी तिच्या आशयात व्यापक लोकशाही प्रश्न दडलेला आहे. पदवीधर मतदारांकडून अपेक्षित असलेली जागरूकता आणि प्रत्यक्षात मोठ्या प्रमाणावर बाद झालेली मते यांच्यातील विरोधाभास हा या वात्रटिकेचा केंद्रबिंदू आहे. वात्रटिकाकार सूर्यकांत डोळसे यांनी गंभीर निवडणूकविषयक प्रश्नाला उपदेशात्मक स्वरूप न देता हास्य, उपरोध, बोलीभाषा आणि शब्दखेळ यांच्या साहाय्याने मांडले आहे. दट्टा, खुट्टा, रट्टा आणि नोटा या शब्दांच्या माध्यमातून वात्रटिकेची लय, विनोद आणि उपरोध एकत्रितपणे प्रभावी झाले आहेत.
या वात्रटिकेचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे तिची थेटता. वात्रटिकाकाराने विषयाला अनावश्यक विस्तार न देता निवडणुकीतील बाद मतांच्या मुद्द्याला केंद्रस्थानी ठेवले आहे. पहिल्या कडव्यात विषय, दुसऱ्या कडव्यात उपरोधिक विस्तार आणि तिसऱ्या कडव्यात मार्मिक निष्कर्ष अशी तिची बांधणी आहे.
वात्रटिकेचे सामर्थ्य केवळ तत्कालीन राजकीय घटनेवर विनोद करण्यात नाही. पदवीधर, साक्षरता आणि मतदानातील जबाबदारी यांच्यातील संबंधावर विचार करण्यास ती वाचकाला प्रवृत्त करते. शिक्षणाची पदवी मिळणे आणि लोकशाही प्रक्रियेबाबत प्रत्यक्ष जागरूक असणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत, हा सूक्ष्म विचार या वात्रटिकेतून पुढे येतो.
म्हणूनच पदवीधरांची बादशाही ही तत्कालीन निवडणूक घटनेचे विनोदी भाष्य करणारी वात्रटिका असण्याबरोबरच मतदानातील जागरूकता आणि लोकशाही जबाबदारी यांचा विचार करायला लावणारी सामाजिक वात्रटिका ठरते. तिच्या साध्या भाषेतून, बोली शब्दांच्या लयीतून आणि शेवटच्या मार्मिक उपरोधातून सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकाकार म्हणून असलेल्या बिनधास्त, बेधडक, मार्मिक आणि सडेतोड अभिव्यक्तीचे दर्शन घडते.
संदर्भ -
1... चिमटा-5993...दैनिक पुण्यनगरी
7डिसेंबर2020
2....मराठी वात्रटिका आणि लोकप्रबोधन, साहित्यिक संदर्भ (मराठी विश्वकोश)
3.....सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील ग्रोकायन आणि दैनिक वात्रटिका संबंधित माहिती.
4. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती
https://suryakantdolase.blogspot.com
---------------------------------
विशेष सूचना:
तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न... सुधारणा किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!
आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक ग्रोक.कॉम
इथे जाऊन करू शकता.
यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .
https://grokaayan.blogspot.com
दैनिक वात्रटिका
4 ऑक्टोबर 2026
No comments:
Post a Comment