ग्रोकायन-407..............................ज्यांना पोटभर मिळते,त्यांनाच उपवासाची सुरसुरी असते !नाहीतरी पायातली वहाण,पायातच बरी असते !!

ग्रोकायन-407

..............................

ज्यांना पोटभर मिळते,

त्यांनाच उपवासाची सुरसुरी असते !

नाहीतरी पायातली वहाण,

पायातच बरी असते !!

ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे  *grok* या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...

म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....

सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..

मराठी साहित्यातील ..

एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...

आजची वात्रटिका

-------------------------

चपलांचे उपवास

भरल्यापोटी उपवासाचे

अनेक प्रकार स्फुरले जातात.

पायातल्या चपलांचेही

इथे उपवास धरले जातात.

ज्यांना पोटभर मिळते,

त्यांनाच उपवासाची सुरसुरी असते !

नाहीतरी पायातली वहाण,

पायातच बरी असते !!

-सूर्यकांत डॊळसे,पाटोदा(बीड)

मोबाईल-9923847269

----------------------------------

फेरफटका-5672

दैनिक झुंजार नेता

15ऑक्टोबर2015

--------------------------

नवरात्र उत्सवामध्ये उत्सवाच्या काळात चपला न घालता अनवाणी राहण्याची प्रथा असून त्याला चपलांचे उपवास म्हटले जाते. याच चपलांच्या उपवासावर सामाजिक अंगाने आणि त्या उपवासांची चिकित्सा करीत यावरती भाष्य करणारी ही वात्रटिका. दैनिक झुंजार नेता च्या फेरफटका या वात्रटिका सदरामध्ये 15 ऑक्टोबर 2015 रोजी ही वात्रटिका प्रसिद्ध झालेली आहे.सूर्यकांत डोळसे यांच्या 'चपलांचे उपवास' या वात्रटिकेचे अधिक सविस्तर, सखोल आणि सांगोपांग समीक्षण खाली करून देण्यातआहे.

प्रत्येक कडव्याचा अत्यंत सविस्तर अर्थ  

पहिले कडवे 

पहिल्या कडव्यात वात्रटिकाकार सूर्यकांत डोळसे यांनी मानवी वृत्ती आणि धार्मिक अवडंबर यातील थेट संबंधावर प्रकाश टाकला आहे. ज्या व्यक्तींचे पोट पूर्ण भरलेले असते, ज्यांच्या घरात अन्नधान्याची समृद्धी असते आणि ज्यांना दैनंदिन जगण्यासाठी संघर्ष करावा लागत नाही, अशाच लोकांना उपवासाचे नवनवीन प्रकार सुचतात. नवरात्रासारख्या उत्सवाच्या काळात केवळ अन्नाचा त्याग करून उपवास केला जात नाही, तर पायात चपला किंवा बूट न घालता अनवाणी फिरण्याचा संकल्प केला जातो. यालाच चपलांचे उपवास असे म्हटले जाते. वात्रटिकाकार या कडव्यातून असा अर्थ स्पष्ट करतात की, जेव्हा माणसाला मूलभूत गरजांची कोणतीही चिंता नसते, तेव्हा तो अशा प्रकारच्या बाह्य कर्मकांडांकडे वळतो. पोट भरलेले असताना सुचणारे हे उपवास म्हणजे धार्मिकतेचा आव आणून केला जाणारा एक प्रकारचा चोचला किंवा दिखाऊपणा आहे.

दुसरे कडवे

दुसऱ्या कडव्यात वात्रटिकाकार या विषयाच्या मूळ सामाजिक मर्मावर अतिशय टोकदारपणे भाष्य करतात. ज्यांना रोज पोटभर अन्न मिळते आणि ज्यांचे जीवन सुखसोयींनी समृद्ध आहे, त्यांनाच उपवासाची नको ती उकळी किंवा सुरसुरी येत असते. समाजात असा एक मोठा वर्ग आहे ज्याला दारिद्र्यामुळे रोज अनवाणी चालावे लागते आणि उपाशी राहावे लागते. त्यांच्यासाठी ती सक्तीची उपासमार असते, तर श्रीमंतांसाठी तो आवडीचा किंवा हौसेचा उपवास असतो. या विसंगतीवर बोट ठेवल्यानंतर कडव्याच्या शेवटी वात्रटिकाकार अत्यंत मार्मिक असा संदेश देतात. पायातली वहाण म्हणजेच चपला या पायातच शोभून दिसतात. चपलांचे मूळ कार्य पायांचे काटे, दगड आणि उष्णतेपासून संरक्षण करणे हे आहे. त्या सोयीचा त्याग करून तिला डोक्यावर घेणे किंवा तिचा उपवास धरून धार्मिकतेचे प्रदर्शन करणे अयोग्य आहे. चपलेचे स्थान पायातच योग्य आहे आणि मानवाने निसर्गाने व विज्ञानाने दिलेल्या सोयींचा समंजसपणे वापर करणे हेच योग्य आचरण आहे.

वात्रटिकेची प्रासंगिकता 

या वात्रटिकेची प्रासंगिकता सामाजिक आणि मानसिक पातळीवर अत्यंत सखोल आहे. आजच्या आधुनिक आणि तंत्रज्ञानाच्या युगातही मानव बाह्य प्रथा आणि अंधश्रद्धा यांच्या कचाट्यात अडकलेला दिसतो. नवरात्र असो वा अन्य सण, लोक अनवाणी चालणे, चपला न वापरणे यालाच खरी भक्ती समजतात. परंतु या आचरणामागे नैतिक मूल्ये किंवा सामाजिक बांधिलकी किती असते, हा मोठा प्रश्न आहे. आज समाजात आर्थिक विषमता प्रचंड वाढली आहे. एकीकडे गरिबीमुळे पायात घालायला चपला नसलेला आणि पोटभर अन्न न मिळालेला वर्ग आहे, तर दुसरीकडे सुखवस्तू वर्गातील लोक स्वतःहून चपलांचा त्याग करून उपवासाचे नाटक करतात. ही सामाजिक विसंगती आणि मानवी स्वभावातील दाखवेगिरी उघड करण्यासाठी ही वात्रटिका अत्यंत प्रासंगिक ठरते. काळ बदलला तरी माणसाची ही देखावा करण्याची वृत्ती बदललेली नाही, विज्ञान जगून हे माणूस विज्ञान जगताना दिसत नाही. अनेक अतार्किक आणि कालबाह्य अशा रूढी परंपरांचा बाईक होण्याकडे समाजातील काही घटकांचा कल दिसतो. त्यामुळे ही वात्रटिका आजही तितकीच लागू पडते.

वात्रटिकेची भाषा 

वात्रटिकाकारांनी अत्यंत सोपी, प्रवाही, लोकबोलीशी जवळीक साधणारी आणि थेट काळजाला भिडणारी भाषा वापरली आहे. वात्रटिकेतील शब्दांची निवड अत्यंत चपखल आहे. भरल्यापोटी, स्फुरले जातात, उपवासाची सुरसुरी, पायातली वहाण यांसारख्या शब्दांतून भाषेचा रोखठोकपणा जाणवतो. उदाहरणार्थ, उपवासाची सुरसुरी हा शब्दप्रयोग सुखी लोकांच्या मनातील चंचलपणा, व्यर्थ हट्ट आणि धार्मिकतेच्या नावाखाली येणारी हुक्की अचूकपणे व्यक्त करतो. तसेच पायातली वहाण पायातच बरी या म्हणीवजा ओळीतून वात्रटिकाकारांनी भाषेची व्यावहारिक ताकद दाखवून दिली आहे. भाषेत कोणताही शब्दबंबाळपणा किंवा संस्कृतप्रचुरता नाही, तर सर्वसामान्य माणसाच्या बोली भाषेतील सहजता आणि धारदारपणा यात पाहायला मिळतो.

वात्रटिकेची शैली

सूर्यकांत डोळसे यांची शैली ही उपरोधिक, व्यंगात्मक आणि अत्यंत प्रभावी आहे. वात्रटिका हा काव्यप्रकारच मुळात कमीत कमी शब्दांत जास्तीत जास्त आणि आघातकारक भाष्य करण्यासाठी ओळखला जातो. वात्रटिकाकारांनी अवघ्या आठ ओळींत संपूर्ण विषयाचे सामाजिक आणि मानसिक समीक्षण केले आहे. शैलीतील व्यंग इतके सूक्ष्म आहे की वाचक आधी ओठांवर हसू आणतो आणि लगेचच गंभीर होऊन विचारात पडतो. उपवासासारख्या नाजूक आणि धार्मिक विषयाला हात घालताना वात्रटिकाकाराची शैली कुठेही आक्रमक किंवा असभ्य होत नाही, तर ती उपरोधाचा वापर करून वाचकाच्या विवेकबुद्धीला साद घालते.

साधक बाधक चर्चा

या वात्रटिकेची साधक बाधक चर्चा करणे अत्यंत आवश्यक आहे. साधक बाजूचा विचार केला तर ही वात्रटिका समाजातील अंधश्रद्धा, कर्मकांड आणि दिखाऊ धार्मिकतेवर अत्यंत कडक प्रहार करते. माणसाने विज्ञानाच्या युगात बाह्य आचारांपेक्षा विचार आणि कृती शुद्ध ठेवली पाहिजे, हा मोलाचा संदेश यातून मिळतो. समाजात चालणाऱ्या विषमतेची जाणीव करून देण्यात ही रचना यशस्वी ठरते. बाधक बाजूचा विचार केला तर, काही लोकांच्या दृष्टीने सण-उत्सवाच्या काळात अनवाणी राहणे ही त्यांची वैयक्तिक श्रद्धा, भक्ती किंवा नवसाचा भाग असू शकतो. अशा निष्ठावंत भाविकांच्या भावनांना या वात्रटिकेमुळे कदाचित ठेच पोहोचू शकते किंवा त्यांच्या श्रद्धेचा हा अपमान आहे असे त्यांना वाटू शकते. परंतु वात्रटिकाकाराचा हेतू कोणाच्या खऱ्या श्रद्धेला दुखावण्याचा नसून, श्रद्धेच्या नावाखाली चालणाऱ्या अवडंबरावर आणि मानसिक विरोधाभासावर बोट ठेवणे हाच आहे.

रस विचार

वात्रटिकेच्या रस विचाराची स्वतंत्र आणि सविस्तर चर्चा करताना यात प्रामुख्याने हास्य रसाचा उपरोधप्रधान प्रकार पाहायला मिळतो. धार्मिक आचरणातील आणि मानवी वागण्यातील विसंगती पाहून वाचकाच्या मनात उपरोधातून एक सूक्ष्म हास्य निर्माण होते. परंतु हे हास्य केवळ निखळ मनोरंजनासाठी नसून त्यामागे करुण रसाची आणि शांत रसाची एक सुप्त लाट आहे. गरीबांची सक्तीची उपासमारी आणि श्रीमंतांचे चपलांचे उपवास यातील दरी जेव्हा वाचकाच्या लक्षात येते, तेव्हा हास्याची जागा सामाजिक करुणेची जाणीव घेते. त्यामुळे ही वात्रटिका वाचकाला केवळ हसवत नाही, तर अंतर्मुख करून विचारात पाडते. हास्य रसाचा वापर करून सामाजिक प्रबोधन साधणे हेच या वात्रटिकेच्या रस विचाराचे मुख्य सौंदर्य आहे.

निष्कर्ष 

प्रस्तुत वात्रटिका ही केवळ सण-उत्सवातील एका प्रथेवर केलेली साधी टीप नसून ती मानवी मानसिकता, धार्मिक अवडंबर आणि सामाजिक विषमता यांचा अत्यंत सखोल वेध घेणारी श्रेष्ठ दर्जाची साहित्यकृती आहे. वात्रटिकाकार सूर्यकांत डोळसे यांनी अतिशय सोप्या शब्दात, प्रभावी भाषेत आणि टोकदार शैलीत एक कालजयी संदेश दिला आहे. चपलांचे उपवास करून शरीराला किंवा पायांना कष्ट देण्यापेक्षा मनातील वाईट विचारांचा आणि समाजात चाललेल्या दिखाऊपणाचा त्याग करणे अधिक गरजेचे आहे. वात्रटिका आणि वात्रटिकाकार या दोघांचेही यश यामध्येच आहे की ही रचना वाचकाला हसवता हसवता विचारांची एक नवी दिशा देते.

संदर्भ -

1... फेरफटका-5672....दैनिक झुंजार नेता

    15ऑक्टोबर2015

2....मराठी वात्रटिका आणि लोकप्रबोधन, साहित्यिक संदर्भ (मराठी विश्वकोश)

3.....सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील ग्रोकायन आणि दैनिक वात्रटिका संबंधित माहिती.

4. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती

 https://suryakantdolase.blogspot.com

---------------------------------

विशेष सूचना:

तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न... सुधारणा किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!

आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक  ग्रोक.कॉम

इथे जाऊन करू शकता.

यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .

https://grokaayan.blogspot.com

दैनिक वात्रटिका

16ऑक्टोबर 2026