ग्रोकायन-406
..............................
प्रत्येक भारतीयाला वाटते,
नोबेल भारतात यायला हवे.
त्यासाठी तरी घोटाळेबहाद्दरांना,
नोबेल पारितोषिक द्यायला हवे.
ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे *grok* या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...
म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....
सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..
मराठी साहित्यातील ..
एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...
आजची वात्रटिका
-------------------------
घोटाळ्यांचे नोबेल
प्रत्येक भारतीयाला वाटते,
नोबेल भारतात यायला हवे.
त्यासाठी तरी घोटाळेबहाद्दरांना,
नोबेल पारितोषिक द्यायला हवे.
घोटांळ्यामुळे तरीआपली जागा,
नोबेलमध्ये पक्की होईल !
दरवर्षी घोटाळ्यांचे नोबेल,
भारतामध्ये नक्की येईल !!
-सूर्यकांत डॊळसे,पाटोदा(बीड)
मोबाईल-9923847269
-----------------------
फेरफटका
दैनिक झुंजार नेता
13 ऑक्टोबर 2012
----------------------------------
घोटाळ्यांचे नोबेल या वात्रटिकेचे सविस्तर समीक्षण
प्रस्तावना
सूर्यकांत डोळसे यांच्या घोटाळ्यांचे नोबेल या वात्रटिकेत भारतातील वाढत्या भ्रष्टाचाराच्या स्पर्धेवर नोबेल पुरस्काराच्या संकल्पनेचा आधार घेऊन उपरोधिक भाष्य करण्यात आले आहे. सदरील वात्रटिका दैनिक झुंजार नेता च्या फेरफटका या वात्रटिका सदरामध्ये 13 ऑक्टोबर 2012 रोजी प्रसिद्ध झालेली आहे.प्रत्येक भारतीयाला भारताच्या नावावर नोबेल पुरस्कार मिळावा, अशी अपेक्षा असते. मात्र, ही अपेक्षा पूर्ण करण्यासाठी ज्ञान, विज्ञान, साहित्य, संशोधन किंवा मानवकल्याण यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये जागतिक दर्जाची कामगिरी करण्याऐवजी घोटाळे करणाऱ्या व्यक्तींनाच नोबेल पुरस्कार द्यावा, अशी विसंगत सूचना वात्रटिकाकार करतात. या सूचनेतून भारतीय समाजव्यवस्थेतील भ्रष्टाचाराचे वाढते प्रस्थ, घोटाळेबाजांची वाढती संख्या आणि त्यांच्या कर्तृत्वाचे होणारे अप्रत्यक्ष उदात्तीकरण यांवर मार्मिक प्रहार केला आहे.
या वात्रटिकेचे वैशिष्ट्य असे की, वात्रटिकाकार भ्रष्टाचारावर थेट उपदेश देत नाहीत. ते भ्रष्टाचाराच्या वास्तवाला एका काल्पनिक पुरस्काराच्या चौकटीत बसवतात आणि त्या माध्यमातून व्यवस्थेतील विसंगती वाचकांसमोर आणतात. घोटाळे करणाऱ्यांना नोबेल पुरस्कार देण्याची कल्पना वरकरणी हास्यास्पद वाटते; परंतु या हास्यामागे दडलेली सामाजिक वेदना गंभीर आहे. भारताला जागतिक प्रतिष्ठा मिळवून देण्याच्या आकांक्षेची सांगड भ्रष्टाचाराशी घालून वात्रटिकाकारांनी सामाजिक आणि राजकीय परिस्थितीवर उपरोधिक भाष्य केले आहे. सदरील वात्रटिकेचे सविस्तर समीक्षण पुढे करून देण्यात आलेले आहे
प्रत्येक कडव्याचा अर्थ
पहिल्या कडव्याचा अर्थ
प्रत्येक भारतीयाला वाटते, नोबेल भारतात यायला हवे. त्यासाठी तरी घोटाळेबहाद्दरांना, नोबेल पारितोषिक द्यायला हवे.
या कडव्यात वात्रटिकाकारांनी भारतीयांच्या राष्ट्रीय आकांक्षेचा आधार घेतला आहे. भारताला जागतिक पातळीवर प्रतिष्ठा मिळावी, भारतीयांच्या बुद्धिमत्तेची आणि कर्तृत्वाची दखल आंतरराष्ट्रीय स्तरावर घेतली जावी, अशी अपेक्षा असणे स्वाभाविक आहे. नोबेल पुरस्कार हा ज्ञान, विज्ञान, साहित्य, शांतता आणि इतर महत्त्वपूर्ण क्षेत्रांतील उल्लेखनीय योगदानासाठी दिला जाणारा प्रतिष्ठेचा पुरस्कार आहे. त्यामुळे भारतातील प्रतिभावंतांना असा पुरस्कार मिळावा, ही अपेक्षा देशाच्या प्रगतीशी जोडलेली आहे.
परंतु वात्रटिकाकार या अपेक्षेला अनपेक्षित वळण देतात. भारताला नोबेल पुरस्कार मिळवून देण्यासाठी गुणवत्तेच्या क्षेत्रात उत्कृष्ट कामगिरी करण्याऐवजी घोटाळेबहाद्दरांना पुरस्कार द्यावा, असे ते सुचवतात. येथेच वात्रटिकेतील उपरोधाची सुरुवात होते. समाजात ज्या व्यक्तींना त्यांच्या भ्रष्ट कृत्यांमुळे प्रश्न विचारले गेले पाहिजेत, त्यांनाच सर्वोच्च सन्मान देण्याची कल्पना वात्रटिकाकार मांडतात. या कल्पनेतील विसंगती वाचकाला हसवते; परंतु त्याच वेळी भ्रष्टाचाराच्या सामाजिक स्वीकारार्हतेविषयी विचार करायला भाग पाडते.
घोटाळेबहाद्दर हा शब्द या कडव्यात विशेष महत्त्वाचा आहे. घोटाळा करणाऱ्या व्यक्तीचा उल्लेख केवळ भ्रष्टाचारी असा न करता घोटाळेबहाद्दर असा केल्यामुळे त्या व्यक्तीच्या कथित कर्तृत्वाला उपरोधिक स्वरूप प्राप्त होते. बहाद्दर या शब्दातून शौर्य, धाडस आणि कर्तृत्व यांचा बोध होतो. सामान्यतः हा शब्द प्रशंसनीय कामगिरी करणाऱ्या व्यक्तीसाठी वापरला जातो. परंतु भ्रष्टाचार करणाऱ्या व्यक्तीसाठी त्याचा वापर केल्याने अर्थविरोध निर्माण होतो. हा अर्थविरोधच वात्रटिकेच्या विनोदाला धार देतो.
या कडव्यातील सर्वांत महत्त्वाची बाब म्हणजे पुरस्कार आणि पात्रता यांच्यातील विसंगती. नोबेल पुरस्कार हा गुणवत्तेचा आणि योगदानाचा गौरव मानला जातो. घोटाळेबहाद्दरांना तो देण्याची सूचना म्हणजे पुरस्काराच्या प्रतिष्ठेलाच उपरोधिक प्रश्न विचारणे होय. भ्रष्टाचार करणाऱ्यांच्या कृत्यांना समाजात मिळणारे महत्त्व, त्यांच्याभोवती निर्माण होणारी प्रसिद्धी आणि त्यांच्या प्रभावाविषयी असलेले आकर्षण यांवरही या कडव्यातून अप्रत्यक्ष टीका होते.
वात्रटिकाकारांनी येथे राष्ट्रीय अभिमानाला विरोध केलेला नाही. उलट, देशाला प्रतिष्ठा मिळावी या इच्छेचा आधार घेऊन त्या प्रतिष्ठेच्या संकल्पनेत निर्माण झालेली विसंगती उघड केली आहे. देशाची खरी प्रतिष्ठा प्रामाणिकपणा, संशोधन, सामाजिक बांधिलकी आणि गुणवत्तापूर्ण कामगिरीतून निर्माण होते. मात्र, भ्रष्टाचाराचे वाढते प्रमाणच जर देशाच्या चर्चेचा केंद्रबिंदू बनत असेल, तर त्या परिस्थितीवर व्यंग करणे आवश्यक ठरते. पहिल्या कडव्यातून वात्रटिकाकारांनी हाच विचार विनोदी पद्धतीने मांडला आहे.
दुसऱ्या कडव्याचा अर्थ
घोटांळ्यामुळे तरीआपली जागा, नोबेलमध्ये पक्की होईल ! दरवर्षी घोटाळ्यांचे नोबेल, भारतामध्ये नक्की येईल !!
या कडव्यात पहिल्या कडव्यातील कल्पनेचा विस्तार केला आहे. पहिल्या कडव्यात घोटाळेबहाद्दरांना नोबेल पुरस्कार देण्याची सूचना होती. दुसऱ्या कडव्यात त्या सूचनेमागील कथित तर्क स्पष्ट केला आहे. घोटाळ्यांच्या आधारे भारताला नोबेलच्या संदर्भात निश्चित स्थान मिळू शकेल, असा उपरोधिक दावा वात्रटिकाकार करतात. भ्रष्टाचाराची समस्या कमी होण्याऐवजी तीच देशाच्या आंतरराष्ट्रीय ओळखीचा आधार बनत असल्याचे काल्पनिक चित्र या कडव्यात उभे राहते.
आपली जागा पक्की होईल या शब्दप्रयोगातून निश्चिततेचा भाव निर्माण होतो. सामान्यतः एखाद्या क्षेत्रात सातत्यपूर्ण गुणवत्तापूर्ण कामगिरी केल्याने आपले स्थान पक्के होते. येथे मात्र घोटाळ्यांच्या माध्यमातून स्थान निश्चित होईल, असे म्हटले आहे. त्यामुळे प्रगती आणि अधोगती यांच्यातील विरोधाभास स्पष्ट होतो. भारताने संशोधन, विज्ञान, साहित्य, सामाजिक कार्य किंवा शांततेच्या क्षेत्रात उल्लेखनीय कामगिरी करून जागतिक स्थान निर्माण करावे, ही अपेक्षा असते. परंतु वात्रटिकाकार घोटाळ्यांच्या आधारे स्थान पक्के करण्याची कल्पना मांडून या अपेक्षेची खिल्ली उडवतात.
या कडव्यातील दरवर्षी हा शब्द विशेष अर्थपूर्ण आहे. एखादा पुरस्कार मिळणे ही एकदाच घडणारी घटना असू शकते; परंतु दरवर्षी पुरस्कार मिळण्याची शक्यता व्यक्त केली की त्यामागे सातत्यपूर्ण कामगिरीचा संकेत निर्माण होतो. वात्रटिकाकार हा संकेत भ्रष्टाचाराच्या संदर्भात वापरतात. जणू घोटाळे करणे हा एक नियमित आणि सातत्याने चालणारा उद्योगच झाला आहे, अशी उपरोधिक कल्पना येथे पुढे येते.
घोटाळ्यांचे नोबेल हा शब्दप्रयोग या वात्रटिकेच्या आशयाचा केंद्रबिंदू आहे. तो केवळ एखाद्या काल्पनिक पुरस्काराचे नाव नाही. भ्रष्टाचाराच्या वाढत्या प्रमाणावर भाष्य करण्यासाठी निर्माण केलेली ती एक व्यंगात्मक संकल्पना आहे. नोबेल या प्रतिष्ठित पुरस्काराच्या नावाशी घोटाळे हा शब्द जोडल्याने दोन परस्परविरोधी संकल्पना एकत्र येतात. एका बाजूला ज्ञान, गुणवत्ता आणि मानवकल्याण यांचे प्रतीक असलेला पुरस्कार, तर दुसऱ्या बाजूला सार्वजनिक हिताला बाधा आणणाऱ्या भ्रष्ट कृत्यांची संकल्पना. या दोन्हींच्या संयोगातून तीव्र उपरोध निर्माण होतो.
भारतामध्ये नक्की येईल या विधानात वात्रटिकाकार आत्मविश्वासपूर्ण भाषेचा वापर करतात. साधारणतः देशाच्या प्रगतीविषयी आशावादी विधान करताना अशा प्रकारची निश्चित भाषा वापरली जाते. येथे मात्र ती भ्रष्टाचाराच्या संदर्भात वापरल्यामुळे आशावादाचे रूपांतर उपरोधिक निराशेत होते. वाचकाला या विधानातील हास्यास्पदता जाणवते; परंतु त्यामागील सामाजिक प्रश्नही दुर्लक्षित करता येत नाही.
या कडव्याचा अर्थ असा की, भ्रष्टाचाराचे प्रमाण वाढत राहिले आणि घोटाळ्यांची चर्चा समाजाच्या सार्वजनिक जीवनात सातत्याने होत राहिली, तर त्या परिस्थितीची दखल घेण्यासाठी एखादा काल्पनिक पुरस्कार निर्माण करावा लागेल. ही कल्पना प्रत्यक्ष पुरस्कारव्यवस्थेचा प्रस्ताव नसून भ्रष्टाचाराच्या समस्येची तीव्रता दाखवणारे व्यंगात्मक साधन आहे.
वात्रटिकेची प्रासंगिकता
घोटाळ्यांचे नोबेल ही वात्रटिका १३ ऑक्टोबर २०१२ रोजी दैनिक झुंजार नेता या वृत्तपत्रातील फेरफटका या सदरात प्रकाशित झालेली आहे. तिच्या निर्मितीच्या काळाचा विचार करता, भारतातील भ्रष्टाचाराविषयी सार्वजनिक चर्चेला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले होते. मोठ्या आर्थिक गैरव्यवहारांच्या आरोपांमुळे राजकीय व्यवस्था, प्रशासकीय यंत्रणा, सार्वजनिक निधीचा वापर आणि सत्ताधाऱ्यांची उत्तरदायित्वाची भावना यांविषयी व्यापक प्रश्न उपस्थित होत होते. भ्रष्टाचाराविरोधातील आंदोलने आणि सार्वजनिक जीवनातील पारदर्शकतेची मागणी यांमुळे हा विषय सामान्य नागरिकांच्या चर्चेच्या केंद्रस्थानी आला होता.
या पार्श्वभूमीवर वात्रटिकाकारांनी नोबेल पुरस्कारासारख्या जागतिक प्रतिष्ठेच्या प्रतीकाचा वापर करून भ्रष्टाचारावर भाष्य केले आहे. एखाद्या गैरव्यवहाराची स्वतंत्र चौकशी करणे, त्यातील आरोपांची सत्यता पडताळणे आणि दोष निश्चित करणे ही कायदेशीर प्रक्रिया आहे. वात्रटिकेचा उद्देश मात्र एखाद्या विशिष्ट व्यक्तीला दोषी ठरवणे हा नसून भ्रष्टाचाराच्या व्यापक प्रवृत्तीवर टीका करणे हा आहे.
या वात्रटिकेची प्रासंगिकता केवळ २०१२ च्या परिस्थितीपुरती मर्यादित नाही. सार्वजनिक निधीचा अपव्यय, गैरव्यवहारांचे आरोप, सत्तेचा गैरवापर, हितसंबंधांचे संघर्ष आणि भ्रष्टाचाराविषयीची सामाजिक उदासीनता हे प्रश्न सार्वजनिक जीवनात वारंवार चर्चिले जातात. त्यामुळे या वात्रटिकेतील व्यंग आजही वाचकाला विचार करायला प्रवृत्त करू शकते. मात्र, प्रत्येक काळातील घोटाळ्यांचे स्वरूप, त्यासंबंधीचे पुरावे आणि कायदेशीर निष्कर्ष वेगवेगळे असतात. म्हणून या वात्रटिकेचा वर्तमानाशी संबंध जोडताना विशिष्ट आरोप आणि सिद्ध झालेली तथ्ये यांमध्ये फरक ठेवणे आवश्यक आहे.
या वात्रटिकेचे आणखी एक प्रासंगिक वैशिष्ट्य म्हणजे राष्ट्रीय प्रतिष्ठेची संकल्पना. एखाद्या देशाचा गौरव केवळ आंतरराष्ट्रीय पुरस्कारांच्या संख्येवर अवलंबून नसतो. प्रामाणिक प्रशासन, सामाजिक न्याय, नागरिकांचे जीवनमान, वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि सार्वजनिक संस्थांवरील विश्वास हेही देशाच्या प्रतिष्ठेचे महत्त्वाचे आधार आहेत. या व्यापक संदर्भात वात्रटिकाकारांचा उपरोध अधिक अर्थपूर्ण ठरतो. देशाला नोबेल मिळण्याची इच्छा व्यक्त करताना आपण देशातील भ्रष्टाचाराकडे दुर्लक्ष करतो का, हा प्रश्न वात्रटिका अप्रत्यक्षपणे उपस्थित करते.
भाषेचे समीक्षण
या वात्रटिकेची भाषा साधी, सरळ, बोलकी आणि उपरोधपूर्ण आहे. वात्रटिकाकारांनी क्लिष्ट शब्दसंपदा किंवा जड तात्त्विक विवेचनाचा आधार घेतलेला नाही. सामान्य वाचकाला सहज समजेल अशा भाषेत गंभीर सामाजिक प्रश्न मांडला आहे. ही सहजता वात्रटिकेच्या प्रभावीपणासाठी महत्त्वाची ठरते.
प्रत्येक भारतीयाला वाटते या आरंभीच्या विधानातून सामूहिक मानसिकतेचे चित्र उभे राहते. प्रत्येक हा शब्द व्यापकतेची जाणीव करून देतो. अर्थात, प्रत्यक्षात प्रत्येक भारतीयाची अपेक्षा सारखीच असते, असा शब्दशः निष्कर्ष यातून काढता येत नाही. हा शब्दप्रयोग राष्ट्रीय आकांक्षेचे सामान्यीकरण करणारा आहे. त्यामुळे वात्रटिकेची सुरुवात परिचित आणि सहज स्वीकारता येणाऱ्या भावनेपासून होते.
नोबेल भारतात यायला हवे या विधानात अपेक्षेची साधी अभिव्यक्ती आहे. यायला हवे हा प्रयोग इच्छा आणि अपेक्षा व्यक्त करतो. या वाक्यात कोणताही आक्रमक सूर नाही. त्यामुळे पुढील ओळीतील उपरोध अधिक प्रभावी ठरतो. वात्रटिकाकार प्रथम वाचकाला राष्ट्रीय प्रतिष्ठेच्या अपेक्षेशी जोडतात आणि नंतर त्या अपेक्षेला अनपेक्षित वळण देतात.
घोटाळेबहाद्दर हा शब्द वात्रटिकेच्या भाषिक सामर्थ्याचा उत्तम नमुना आहे. घोटाळे आणि बहाद्दर या दोन शब्दांच्या संयोगातून विरोधाभासी अर्थ निर्माण होतो. बहाद्दर या शब्दात धाडस, शौर्य आणि कौशल्य यांचा सकारात्मक अर्थ दडलेला आहे. घोटाळे या शब्दाशी तो जोडल्याने भ्रष्ट कृत्य करणाऱ्या व्यक्तीच्या कथित कर्तृत्वावर उपरोधिक प्रकाश पडतो. हा शब्द केवळ माहिती देत नाही, तर वाचकाच्या मनात व्यंगात्मक प्रतिमाही निर्माण करतो.
त्यासाठी तरी या शब्दसमूहातून तर्क मांडण्याची शैली दिसते. एखादी अपेक्षा पूर्ण करण्यासाठी सामान्यतः ज्या मार्गाचा अवलंब केला जातो, त्याऐवजी वात्रटिकाकार भ्रष्टाचाराचा मार्ग सुचवतात. त्यामुळे कारण आणि परिणाम यांच्या पारंपरिक नात्यात विसंगती निर्माण होते. ही विसंगती विनोदाला जन्म देते.
नोबेल पारितोषिक द्यायला हवे या विधानात अपेक्षेची भाषा वापरली आहे. द्यायला हवे हा शब्दप्रयोग सामान्यतः उचित, आवश्यक किंवा न्याय्य कृती सुचवण्यासाठी वापरला जातो. परंतु येथे तो भ्रष्टाचार करणाऱ्या व्यक्तींच्या संदर्भात आल्याने त्याचा आशय उपरोधिक बनतो. चांगल्या कामासाठी दिल्या जाणाऱ्या पुरस्काराची भाषा वाईट कृत्यांच्या संदर्भात वापरल्याने अर्थविरोध अधिक ठळक होतो.
दुसऱ्या कडव्यातील पक्की होईल आणि नक्की येईल हे शब्दप्रयोग निश्चिततेचा भाव निर्माण करतात. पक्की आणि नक्की या शब्दांमुळे विधानाला ठामपणा प्राप्त होतो. सामान्यतः हा ठामपणा सकारात्मक निष्कर्षासाठी वापरला जातो. येथे मात्र तो भ्रष्टाचाराच्या काल्पनिक यशासाठी वापरला आहे. त्यामुळे वात्रटिकेतील उपरोध अधिक धारदार बनतो.
दरवर्षी घोटाळ्यांचे नोबेल या विधानात सातत्याची कल्पना आहे. दरवर्षी हा कालवाचक शब्द भ्रष्टाचाराला एखाद्या नियमित परंपरेचे स्वरूप देतो. त्यामुळे घोटाळ्यांची पुनरावृत्ती हीच वात्रटिकेच्या व्यंगाची पार्श्वभूमी बनते.
भाषेतील आणखी एक महत्त्वाचा गुण म्हणजे अर्थाची नेमकी दिशा. वात्रटिकाकारांनी विस्तृत प्रस्तावना, उदाहरणांची यादी किंवा दीर्घ स्पष्टीकरण दिलेले नाही. काही निवडक शब्दांच्या साहाय्याने त्यांनी सामाजिक विसंगती मांडली आहे. वात्रटिका या लघुरूपासाठी अशी संक्षिप्तता महत्त्वाची असते. कमी शब्दांत आशय पोहोचवण्याची क्षमता या वात्रटिकेत दिसते.
तथापि, घोटाळेबहाद्दर हा शब्द आणि घोटाळ्यांचे नोबेल ही संकल्पना भ्रष्टाचाराच्या व्यापक वास्तवाचे प्रतीक म्हणून वापरली आहे. प्रत्यक्षातील प्रत्येक गैरव्यवहाराचे स्वरूप सारखे नसते. त्यामुळे वात्रटिकेतील व्यापक विधानाचे मूल्यमापन करताना ते साहित्यिक अतिशयोक्तीच्या संदर्भात समजून घेणे आवश्यक आहे. भाषेतील उपरोध हा तिच्या प्रभावाचा आधार असला, तरी त्याला प्रत्यक्ष तथ्यांच्या दाव्याशी गल्लत करता कामा नये.
शैलीचे समीक्षण
या वात्रटिकेची शैली मुख्यतः उपरोधप्रधान, व्यंगात्मक, विसंगतीवर आधारलेली आणि शेवटच्या विधानातून परिणाम साधणारी आहे. वात्रटिकाकारांनी भ्रष्टाचाराविषयी थेट उपदेश करण्याऐवजी एक काल्पनिक परिस्थिती निर्माण केली आहे. या परिस्थितीत घोटाळे करणाऱ्या व्यक्तींना नोबेल पुरस्कार देण्याची कल्पना मांडली जाते. या कल्पनेतील हास्यास्पदता वाचकाला आकर्षित करते आणि तिच्या माध्यमातून भ्रष्टाचाराच्या समस्येवर गंभीर विचार करण्याची संधी निर्माण होते.
विसंगतीप्रधान शैली
या वात्रटिकेचा प्रमुख शैलीगुण म्हणजे विसंगती. नोबेल पुरस्कार आणि घोटाळे हे दोन शब्दार्थांच्या दृष्टीने परस्परविरोधी क्षेत्रांचे प्रतिनिधित्व करतात. नोबेल पुरस्कार गुणवत्तापूर्ण योगदानाचे प्रतीक आहे, तर घोटाळा हा सार्वजनिक विश्वासाला बाधा आणणाऱ्या गैरव्यवहाराशी संबंधित शब्द आहे. या दोन संकल्पनांची सांगड घालून वात्रटिकाकारांनी विनोदाची निर्मिती केली आहे.
या विसंगतीमुळे वाचकाला एकाच वेळी दोन स्तरांवर विचार करावा लागतो. पहिल्या स्तरावर घोटाळेबहाद्दरांना नोबेल देण्याची कल्पना हास्यास्पद वाटते. दुसऱ्या स्तरावर भ्रष्टाचाराचे प्रमाण आणि त्याबाबतची सार्वजनिक चर्चा लक्षात घेतली की या हास्यामागील सामाजिक चिंता जाणवते. अशा दुहेरी परिणामामुळे वात्रटिकेची शैली प्रभावी ठरते.
उपरोधप्रधान शैली
वात्रटिकाकार भ्रष्टाचार करणाऱ्या व्यक्तींवर टीका करतात; परंतु ती टीका थेट निषेधाच्या भाषेत मांडत नाहीत. उलट, त्या व्यक्तींना पुरस्कार देण्याची सूचना करतात. ही सूचना प्रत्यक्ष प्रशंसा नसून उलट्या अर्थाने केलेली टीका आहे. एखाद्या व्यक्तीच्या निंदनीय कृतीचे स्तुतिपर भाषेत वर्णन करणे हा उपरोधाचा महत्त्वाचा प्रकार आहे. घोटाळेबहाद्दर आणि नोबेल पारितोषिक या शब्दांच्या संयोगातून तो स्पष्ट होतो.
वात्रटिकाकारांची ही शैली वाचकाला निष्कर्ष सांगण्यापेक्षा तो स्वतः काढण्यास प्रवृत्त करते. त्यामुळे वाचक केवळ विनोदाचा आनंद घेत नाही, तर भ्रष्टाचार आणि राष्ट्रीय प्रतिष्ठा यांच्यातील संबंधाचाही विचार करतो.
अतिशयोक्तीपूर्ण शैली
दरवर्षी घोटाळ्यांचे नोबेल भारतामध्ये नक्की येईल या विधानात अतिशयोक्तीचा प्रभावी वापर आहे. घोटाळ्यांच्या आधारावर भारताला दरवर्षी नोबेल मिळेल, ही कल्पना वास्तववादी नसून व्यंगात्मक आहे. मात्र, या अशक्यप्राय कल्पनेतून भ्रष्टाचाराच्या समस्येचे गांभीर्य अधोरेखित होते.
अतिशयोक्तीचा उपयोग येथे केवळ विनोद वाढवण्यासाठी केलेला नाही. भ्रष्टाचाराच्या वारंवार चर्चिल्या जाणाऱ्या समस्येला एका काल्पनिक पुरस्काराच्या स्वरूपात मांडून तिचे सामाजिक महत्त्व अधोरेखित केले आहे. त्यामुळे अतिशयोक्ती ही शैलीची सजावट न राहता आशय व्यक्त करण्याचे साधन बनते.
उलट्या तर्काची शैली
पहिल्या कडव्यात भारताला नोबेल मिळावे ही सामान्य अपेक्षा मांडली आहे. त्यानंतर त्या अपेक्षेची पूर्तता घोटाळेबहाद्दरांना पुरस्कार देऊन करावी, असा उलटा तर्क पुढे येतो. या तर्काची रचना जाणीवपूर्वक विसंगत आहे. वाचकाला अपेक्षित असलेला निष्कर्ष न देता वात्रटिकाकार त्याच्या उलट दिशेने जातात. यामुळे वात्रटिकेत आश्चर्य आणि विनोद निर्माण होतो.
या शैलीचे सामर्थ्य असे की, वाचकाला भ्रष्टाचाराच्या प्रश्नाकडे नव्या दृष्टिकोनातून पाहण्याची संधी मिळते. राष्ट्रीय प्रतिष्ठा मिळवण्याच्या योग्य मार्गांऐवजी घोटाळ्यांच्या मार्गाचा विचार केल्याने समाजाच्या मूल्यव्यवस्थेतील विसंगती अधिक स्पष्ट होते.
संक्षिप्त आणि परिणामकारक शैली
वात्रटिका हे लघुसाहित्यप्रकारातील प्रभावी माध्यम आहे. त्यात शब्दमर्यादा आणि आशयाची नेमकी मांडणी महत्त्वाची असते. या वात्रटिकेत वात्रटिकाकारांनी दोन कडव्यांत संपूर्ण कल्पना विकसित केली आहे. पहिल्या कडव्यात समस्या आणि तिचा उपरोधिक उपाय मांडला आहे. दुसऱ्या कडव्यात त्या उपायाचा काल्पनिक परिणाम दाखवला आहे. त्यामुळे रचनेत अनावश्यक विस्तार नाही.
शेवटच्या ओळीतील भारतामध्ये नक्की येईल हा ठाम निष्कर्ष वात्रटिकेला समारोपात्मक परिणाम देतो. वाचकाच्या मनात काल्पनिक पुरस्काराचे चित्र उभे राहते आणि त्यातून भ्रष्टाचाराविषयीचा उपरोध अधिक ठळक होतो.
साधक-बाधक चर्चा
साधक बाजू
या वात्रटिकेचा सर्वांत मोठा गुण म्हणजे तिची मध्यवर्ती कल्पना. घोटाळ्यांचे नोबेल ही संकल्पना साधी असली, तरी तिच्यात व्यंगात्मक शक्यता मोठ्या प्रमाणात आहेत. नोबेल पुरस्काराच्या जागतिक प्रतिष्ठेचा आधार घेऊन भ्रष्टाचारावर टीका करणे ही प्रभावी साहित्यिक युक्ती आहे. त्यामुळे वात्रटिका वाचकाच्या लक्षात राहते.
दुसरा महत्त्वाचा गुण म्हणजे आशयाची स्पष्टता. भ्रष्टाचारावरील टीका समजण्यासाठी वाचकाला विस्तृत पार्श्वभूमीची आवश्यकता नाही. नोबेल पुरस्कार आणि घोटाळे यांच्यातील विरोधाभास समजला की वात्रटिकेचा मुख्य आशय स्पष्ट होतो. त्यामुळे ही वात्रटिका सर्वसामान्य वाचकांपर्यंत पोहोचू शकते.
तिसरा गुण म्हणजे भाषेतील सहजता. वात्रटिकाकारांनी क्लिष्ट शब्द किंवा अवघड प्रतिमांचा वापर केलेला नाही. घोटाळेबहाद्दर, पक्की होईल आणि दरवर्षी यांसारख्या परिचित शब्दप्रयोगांतून त्यांनी उपरोध निर्माण केला आहे. या भाषेमुळे वात्रटिकेचा प्रभाव टिकून राहतो.
चौथा गुण म्हणजे राष्ट्रीय आकांक्षा आणि सामाजिक वास्तव यांची सांगड. देशाला नोबेल पुरस्कार मिळावा ही सकारात्मक अपेक्षा आहे. मात्र, त्या अपेक्षेच्या संदर्भात भ्रष्टाचाराचा विचार केल्याने देशाच्या प्रतिष्ठेचे खरे आधार कोणते असावेत, हा प्रश्न पुढे येतो. त्यामुळे वात्रटिका केवळ भ्रष्ट व्यक्तींवर टीका करत नाही, तर राष्ट्रीय प्रगतीच्या संकल्पनेवरही विचार करायला लावते.
पाचवा गुण म्हणजे वात्रटिकेतील कल्पनात्मक स्वातंत्र्य. घोटाळ्यांसाठी नोबेल पुरस्कार ही काल्पनिक संकल्पना असल्याने वात्रटिकाकारांना वास्तवाचे उपरोधिक रूपांतर करता आले आहे. थेट आरोप करण्याऐवजी कल्पनेच्या साहाय्याने सामाजिक टीका करणे ही या रचनेची प्रभावी बाजू आहे.
बाधक बाजू
या वात्रटिकेची एक मर्यादा म्हणजे भ्रष्टाचाराची व्यापक समस्या प्रामुख्याने घोटाळे आणि पुरस्कार या एका कल्पनेतून व्यक्त केली आहे. भ्रष्टाचारामागील प्रशासकीय त्रुटी, राजकीय हितसंबंध, आर्थिक असमानता, कायद्याच्या अंमलबजावणीतील अडचणी आणि नागरिकांच्या सहभागाचे प्रश्न यांचा या लघुरचनेत विस्ताराने विचार होऊ शकत नाही. अर्थात, वात्रटिकेच्या मर्यादित आकारामुळे हा विस्तार अपेक्षितही नाही. तरीही आशयाच्या व्यापकतेच्या दृष्टीने ही एक मर्यादा मानता येते.
दुसरी मर्यादा म्हणजे घोटाळेबहाद्दर या शब्दातील व्यापक सामान्यीकरण. भ्रष्टाचाराच्या आरोपांची सत्यता, त्यांचे स्वरूप आणि कायदेशीर निष्कर्ष वेगवेगळे असू शकतात. साहित्यिक व्यंगासाठी व्यापक शब्दप्रयोग परिणामकारक असला, तरी प्रत्यक्ष व्यक्ती किंवा घटनांशी त्याचा संबंध जोडताना पुराव्यांचे महत्त्व कायम राहते.
तिसरी मर्यादा म्हणजे वात्रटिकेतील उपरोधाचा परिणाम वाचकाच्या पूर्वानुभवावर अवलंबून असतो. भ्रष्टाचाराविषयी जागरूक असलेल्या वाचकाला या वात्रटिकेतील सामाजिक टीका सहज समजते. परंतु भ्रष्टाचाराकडे केवळ राजकीय विनोद म्हणून पाहणाऱ्या वाचकाला त्यामागील गंभीर आशय कमी जाणवू शकतो.
चौथी मर्यादा म्हणजे वात्रटिकेतील कल्पनेचा विस्तार मर्यादित आहे. नोबेल पुरस्कार आणि घोटाळे यांची सांगड घातल्यानंतर वात्रटिकाकार त्याच कल्पनेला पुढील कडव्यात अधिक ठामपणे मांडतात. यामुळे आशयाची एकसंधता टिकते; परंतु भ्रष्टाचाराच्या वेगवेगळ्या पैलूंना स्वतंत्र प्रतिमा किंवा उदाहरणे देण्याची संधी कमी मिळते.
तथापि, या मर्यादांचा विचार करताना वात्रटिकेच्या स्वरूपाकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे. वात्रटिकेचे उद्दिष्ट सामाजिक समस्येचे संपूर्ण विश्लेषण करणे नसून एखाद्या विसंगतीवर नेमका आणि परिणामकारक प्रहार करणे हे असते. त्या निकषावर ही वात्रटिका आपले उद्दिष्ट बऱ्याच प्रमाणात साध्य करते.
वात्रटिकेतील रसविचार
या वात्रटिकेतील रसविचाराचा विचार करताना हास्यरस, त्यामागील करुणेची छटा, बीभत्सतेची सूचकता आणि उपरोधातून निर्माण होणारी बौद्धिक प्रतिक्रिया यांचा विचार करावा लागतो. या सर्व घटकांमध्ये हास्यरस हा प्रमुख आहे. मात्र, हे हास्य केवळ मनोरंजनापुरते मर्यादित नसून सामाजिक विसंगतीच्या जाणिवेतून निर्माण झालेले आहे.
हास्यरस
घोटाळेबहाद्दरांना नोबेल पुरस्कार द्यावा, ही कल्पना स्वतःमध्येच विसंगत आहे. प्रतिष्ठित पुरस्कारासाठी अयोग्य मानल्या जाणाऱ्या कृतींचा आधार घेऊन पुरस्कार मिळवण्याची सूचना केल्यामुळे हास्य निर्माण होते. वाचकाच्या मनात पुरस्काराच्या पारंपरिक अर्थाची अपेक्षा असते. परंतु वात्रटिकाकार त्या अपेक्षेच्या अगदी विरुद्ध निष्कर्ष मांडतात. अपेक्षा आणि प्रत्यक्ष विधान यांतील अंतर हास्यनिर्मितीचे कारण बनते.
घोटाळेबहाद्दर हा शब्दही हास्यनिर्मितीत महत्त्वाची भूमिका बजावतो. बहाद्दर या शब्दातील गौरवाची छटा भ्रष्टाचाराच्या संदर्भात वापरल्याने शब्दार्थातील विसंगती जाणवते. या विसंगतीमुळे उपरोधिक हास्य निर्माण होते. त्याचप्रमाणे दरवर्षी घोटाळ्यांचे नोबेल भारतात येईल या विधानातील अतिशयोक्ती हास्याला अधिक धार देते.
उपरोधातून निर्माण होणारी सामाजिक जाणीव
या वात्रटिकेतील हास्याच्या मागे सामाजिक चिंतेची भावना आहे. भ्रष्टाचारामुळे सार्वजनिक संस्थांवरील विश्वास कमी होतो, सार्वजनिक निधीच्या वापराविषयी प्रश्न निर्माण होतात आणि प्रामाणिक काम करणाऱ्या व्यक्तींच्या योगदानाचे महत्त्व झाकोळले जाऊ शकते. अशा परिस्थितीत घोटाळे करणाऱ्यांना पुरस्कार देण्याची कल्पना केवळ विनोदी राहत नाही. ती समाजाच्या मूल्यव्यवस्थेतील विसंगती दाखवणारे साधन बनते.
वात्रटिकाकारांनी भ्रष्टाचाराच्या समस्येवर थेट भाषण न करता वाचकाला हसवून विचार करण्यास प्रवृत्त केले आहे. त्यामुळे हास्यरसाला बौद्धिक आणि सामाजिक परिमाण प्राप्त होते. वाचकाला कल्पनेची गंमत जाणवते; परंतु त्या कल्पनेमागील वास्तवाचाही विचार करावा लागतो.
करुणरसाची सूचक छटा
या वात्रटिकेत करुणरसाचा थेट आविष्कार नाही. तरीही भ्रष्टाचाराच्या व्यापक सामाजिक परिणामांचा विचार केल्यास त्यामागे वेदनेची एक सूचक छटा जाणवते. देशाची प्रतिष्ठा वाढावी अशी इच्छा असताना भ्रष्टाचाराच्या प्रश्नावर व्यंग करावे लागणे, ही परिस्थितीच एका प्रकारची सामाजिक खंत व्यक्त करते.
ही खंत वात्रटिकेच्या शब्दांत स्पष्टपणे सांगितलेली नाही. ती उपरोधाच्या अंतःप्रवाहातून जाणवते. देशाच्या प्रगतीविषयीच्या अपेक्षा आणि भ्रष्टाचाराविषयीचे वास्तव यांच्यातील अंतर लक्षात आल्यावर वाचकाच्या मनात अस्वस्थता निर्माण होऊ शकते. या अर्थाने हास्यरसाच्या पाठीमागे करुणेची सूचक छटा आहे.
बीभत्सतेची अप्रत्यक्ष जाणीव
बीभत्स रसाचा पारंपरिक अर्थ घृणा निर्माण करणाऱ्या अनुभवांशी संबंधित आहे. या वात्रटिकेत त्याचा थेट आविष्कार नसला, तरी भ्रष्टाचाराच्या कृत्यांविषयी निर्माण होणारी नैतिक घृणा तिच्या आशयात अप्रत्यक्षपणे उपस्थित आहे. घोटाळे करणाऱ्या व्यक्तींना पुरस्कार देण्याची कल्पना मांडून वात्रटिकाकार अशा कृत्यांच्या नैतिक स्वरूपाकडे लक्ष वेधतात.
येथे बीभत्सतेपेक्षा उपरोध अधिक प्रभावी आहे. वात्रटिकाकार वाचकाला घृणेच्या वर्णनात अडकवत नाहीत. ते हास्यास्पद वाटणाऱ्या काल्पनिक पुरस्काराच्या माध्यमातून भ्रष्टाचाराच्या नैतिक विसंगतीचे भान निर्माण करतात.
रसनिष्पत्ती
या वात्रटिकेतील प्रमुख रस हास्यरस आहे. विसंगती, उपरोध, अतिशयोक्ती आणि शब्दार्थातील विरोध यांमधून हा रस निर्माण होतो. मात्र, या हास्याला सामाजिक जाणीवेची जोड आहे. भ्रष्टाचाराविषयीची अस्वस्थता आणि राष्ट्रीय प्रतिष्ठेविषयीची अपेक्षा यांमुळे वात्रटिकेतील हास्य विचारप्रवर्तक बनते.
वात्रटिकाकारांची ही रचना वाचकाला केवळ हसवून थांबत नाही. ती हास्याच्या माध्यमातून सामाजिक मूल्यांचा विचार करण्यास प्रवृत्त करते. त्यामुळे रसविचाराच्या दृष्टीने या वात्रटिकेचे वैशिष्ट्य म्हणजे मनोरंजन आणि सामाजिक प्रबोधन यांची सांगड होय.
वात्रटिकेची रचनात्मक वैशिष्ट्ये
या वात्रटिकेची रचना दोन कडव्यांत विकसित होते. पहिल्या कडव्यात राष्ट्रीय अपेक्षेचा उल्लेख करून तिची पूर्तता करण्यासाठी उपरोधिक उपाय सुचवला आहे. दुसऱ्या कडव्यात त्या उपायाचा काल्पनिक परिणाम मांडला आहे. त्यामुळे वात्रटिकेची कल्पना टप्प्याटप्प्याने पुढे जाते.
पहिल्या कडव्यातील भारताला नोबेल मिळावे ही अपेक्षा आणि दुसऱ्या कडव्यातील दरवर्षी घोटाळ्यांचे नोबेल मिळेल हा निष्कर्ष यांच्यात अर्थपूर्ण संबंध आहे. पहिल्या कडव्यात वाचकाला अनपेक्षित कल्पनेची ओळख होते, तर दुसऱ्या कडव्यात तिचे उपरोधिक रूप अधिक ठळक होते.
यमक आणि ध्वनिसाम्याच्या दृष्टीनेही या रचनेचा विचार करता येतो. पहिल्या कडव्यात हवे आणि हवे या शब्दांची पुनरावृत्ती अपेक्षेचा सूर दृढ करते. त्याचप्रमाणे दुसऱ्या कडव्यात होईल आणि येईल या शब्दांमुळे ओळींच्या शेवटी ध्वनिसाम्य निर्माण होते. हे ध्वनिसाम्य वात्रटिकेच्या लयबद्धतेला हातभार लावते.
तथापि, या रचनेतील मुख्य सामर्थ्य यमकापेक्षा कल्पनेच्या उपरोधिक विकासात आहे. शब्दांची पुनरावृत्ती, ठाम विधान आणि शेवटच्या ओळीतील निष्कर्ष यांमुळे वात्रटिकेचा आशय सहज लक्षात राहतो.
वात्रटिकाकारांच्या सामाजिक दृष्टिकोनाचे समीक्षण
सूर्यकांत डोळसे यांच्या या वात्रटिकेत सामाजिक विसंगती शोधण्याची दृष्टी दिसून येते. सामान्यतः पुरस्कार हा कर्तृत्वाचा गौरव असतो. परंतु वात्रटिकाकार पुरस्काराच्या संकल्पनेचा वापर भ्रष्टाचारावरील टीकेसाठी करतात. त्यामुळे पुरस्काराचे प्रतीकात्मक महत्त्व उलट्या अर्थाने वापरले जाते.
वात्रटिकाकारांची दृष्टी केवळ भ्रष्ट व्यक्तींची खिल्ली उडवण्यापुरती मर्यादित नाही. देशाला प्रतिष्ठा मिळावी या अपेक्षेचा आणि सार्वजनिक जीवनातील भ्रष्टाचाराच्या चर्चेचा परस्परसंबंध त्यांनी अधोरेखित केला आहे. देशाचा गौरव कोणत्या प्रकारच्या कामगिरीतून निर्माण होतो, याविषयी विचार करण्यास ही वात्रटिका प्रवृत्त करते.
या वात्रटिकेतील सामाजिक टीकेचे वैशिष्ट्य म्हणजे तिचा अप्रत्यक्षपणा. वात्रटिकाकारांनी कोणत्याही विशिष्ट व्यक्तीचे नाव घेऊन आरोप केलेले नाहीत. त्यांनी भ्रष्टाचाराच्या व्यापक प्रवृत्तीचे प्रतीकात्मक चित्र निर्माण केले आहे. त्यामुळे वात्रटिकेचा आशय विशिष्ट घटनेपुरता मर्यादित न राहता व्यापक सामाजिक संदर्भात वाचता येतो.
सार्वजनिक जीवनात प्रामाणिकपणा, उत्तरदायित्व आणि पारदर्शकता यांचे महत्त्व अधोरेखित करण्यासाठी अशा प्रकारचे व्यंग उपयुक्त ठरते. वात्रटिका वाचकाला नैतिक उपदेश देत नाही; ती एका विसंगत कल्पनेसमोर उभी करते आणि त्या कल्पनेतून वास्तवाचे भान निर्माण करते. हीच वात्रटिकाकारांच्या सामाजिक दृष्टिकोनाची परिणामकारक बाजू आहे.
एकूण मूल्यमापन
घोटाळ्यांचे नोबेल ही वात्रटिका कल्पनेची नेमकी निवड, भाषेतील सहजता, उपरोधाची धार आणि रचनात्मक संक्षिप्तता यांमुळे लक्षात राहते. भ्रष्टाचारासारख्या गंभीर विषयाला वात्रटिकाकारांनी विनोदाच्या माध्यमातून हाताळले आहे. त्यामुळे वाचकाला विषय समजून घेण्यासाठी जड विवेचनाची आवश्यकता भासत नाही.
या वात्रटिकेचे मध्यवर्ती वैशिष्ट्य म्हणजे प्रतिष्ठेच्या प्रतीकाचा उलट्या अर्थाने केलेला वापर. नोबेल पुरस्कार हा जागतिक मान्यतेचा आणि उल्लेखनीय योगदानाचा प्रतीकात्मक संदर्भ आहे. त्याच्याशी घोटाळ्यांची सांगड घालून वात्रटिकाकारांनी भ्रष्टाचाराच्या समस्येवर भाष्य केले आहे. या दोन संकल्पनांतील विरोधाभास वात्रटिकेच्या विनोदाचा मुख्य आधार बनतो.
भाषिक पातळीवर घोटाळेबहाद्दर हा शब्द विशेष प्रभावी आहे. त्यातील उपरोधिक गौरव भ्रष्टाचार करणाऱ्या व्यक्तींच्या कथित कर्तृत्वावर प्रश्नचिन्ह निर्माण करतो. त्याचप्रमाणे पक्की होईल आणि नक्की येईल या शब्दप्रयोगांमुळे विधानाला ठामपणा प्राप्त होतो. या ठामपणाच्या मागे असलेली काल्पनिकता वात्रटिकेतील विसंगती अधिक स्पष्ट करते.
वात्रटिकेची मर्यादा अशी की, भ्रष्टाचाराच्या व्यापक समस्येचे विविध पैलू यात विस्ताराने मांडलेले नाहीत. परंतु वात्रटिकेच्या लघुरूपाचा विचार करता, ही मर्यादा तिच्या साहित्यिक उद्दिष्टाला बाधा आणत नाही. वात्रटिकाकारांनी निवडलेल्या एका कल्पनेभोवती आशय एकसंध ठेवला आहे. त्यामुळे रचना संक्षिप्त असूनही तिचा सामाजिक संदर्भ व्यापक बनतो.
सविस्तर निष्कर्ष
सूर्यकांत डोळसे यांची घोटाळ्यांचे नोबेल ही वात्रटिका भ्रष्टाचाराच्या वाढत्या समस्येवर उपरोधाच्या माध्यमातून केलेले भाष्य आहे. भारताला नोबेल पुरस्कार मिळावा ही राष्ट्रीय आकांक्षा आणि घोटाळे करणाऱ्यांनाच तो पुरस्कार द्यावा ही काल्पनिक सूचना यांच्यातील विरोधाभास वात्रटिकेच्या आशयाचा मुख्य आधार आहे. या विरोधाभासातून भ्रष्टाचाराचे सामाजिक गांभीर्य आणि राष्ट्रीय प्रतिष्ठेच्या संकल्पनेतील विसंगती प्रभावीपणे पुढे येते.
या वात्रटिकेतील पहिल्या कडव्यात वात्रटिकाकारांनी राष्ट्रीय अपेक्षेचा आधार घेतला आहे. दुसऱ्या कडव्यात त्या अपेक्षेची पूर्तता घोटाळ्यांच्या आधारे होईल, असा उपरोधिक निष्कर्ष मांडला आहे. अशा रचनात्मक विकासामुळे वात्रटिकेची कल्पना सहज समजते आणि तिचा विनोदी परिणाम टिकून राहतो.
भाषेच्या दृष्टीने ही वात्रटिका साधी, बोलकी आणि नेमकी आहे. घोटाळेबहाद्दर या शब्दातील अर्थविरोध, नोबेल पारितोषिक या प्रतिष्ठित संकल्पनेचा उपरोधिक वापर आणि पक्की होईल व नक्की येईल या ठाम शब्दप्रयोगांमुळे वात्रटिकेतील व्यंग अधिक प्रभावी बनते. शैलीच्या दृष्टीने विसंगती, अतिशयोक्ती, उलटा तर्क आणि उपरोध यांचा एकत्रित वापर या रचनेचे वैशिष्ट्य आहे.
रसविचाराच्या दृष्टीने हास्यरस हा या वात्रटिकेचा प्रमुख रस आहे. मात्र, हे हास्य केवळ करमणूक करणारे नाही. त्याच्या पाठीमागे भ्रष्टाचाराविषयीची अस्वस्थता आणि देशाच्या प्रतिष्ठेविषयीची अपेक्षा आहे. त्यामुळे वात्रटिका वाचकाला हसवते, पण त्याच वेळी विचार करण्यासही प्रवृत्त करते.
या वात्रटिकेचे महत्त्व तिच्या काल्पनिक पुरस्काराच्या कल्पनेत आहे. घोटाळे करणाऱ्या व्यक्तींना नोबेल देण्याची सूचना प्रत्यक्षात अशक्य आणि हास्यास्पद आहे. परंतु त्या कल्पनेमुळे भ्रष्टाचाराच्या समस्येचे विद्रूप स्वरूप अधिक स्पष्ट होते. भ्रष्टाचाराचे सामान्यीकरण होऊ नये, सार्वजनिक जीवनातील प्रामाणिकपणाचे महत्त्व कमी होऊ नये आणि राष्ट्रीय प्रतिष्ठेची मोजपट्टी चुकीच्या मूल्यांवर ठरू नये, अशी जाणीव या वात्रटिकेतून निर्माण होते.
एकूणच, घोटाळ्यांचे नोबेल ही वात्रटिका सामाजिक विसंगतीवर नेमका प्रहार करणारी, भाषिकदृष्ट्या सहज आणि आशयाच्या दृष्टीने विचारप्रवर्तक रचना आहे. सूर्यकांत डोळसे या वात्रटिकाकारांनी गंभीर सामाजिक प्रश्नाला विनोदाचे रूप देऊन त्याची परिणामकारक मांडणी केली आहे. वात्रटिकेचे खरे सामर्थ्य हेच की, ती मोठमोठे उपदेश न करता काही मोजक्या ओळींतून वाचकाच्या विचारविश्वाला स्पर्श करते. घोटाळ्यांचे नोबेल ही वात्रटिका त्याचे प्रत्यंतर देते.
संदर्भ -
1... फेरफटका ...दैनिक झुंजार नेता
13 ऑक्टोबर 2012
2....मराठी वात्रटिका आणि लोकप्रबोधन, साहित्यिक संदर्भ (मराठी विश्वकोश)
3.....सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील ग्रोकायन आणि दैनिक वात्रटिका संबंधित माहिती.
4. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती
https://suryakantdolase.blogspot.com
---------------------------------
विशेष सूचना:
तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न... सुधारणा किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!
आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक ग्रोक.कॉम
इथे जाऊन करू शकता.
यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .
https://grokaayan.blogspot.com
दैनिक वात्रटिका
14ऑक्टोबर 2026
No comments:
Post a Comment