ग्रोकायन-405
..............................
स्त्रियांना देवी बनवून,
इज्जतीचा देव्हारा मांडला जातो.
देवीत्वाच्या मुखवट्याखाली,
स्त्रियांचा श्वास कोंडला जातो.
ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे *grok* या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...
म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....
सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..
मराठी साहित्यातील ..
एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...
आजची वात्रटिका
-----------------------
देवी आणि देव्हारा
स्त्रियांना देवी बनवून,
इज्जतीचा देव्हारा मांडला जातो.
देवीत्वाच्या मुखवट्याखाली,
स्त्रियांचा श्वास कोंडला जातो.
देव्हाऱ्यात बसलेले असतानाही,
त्यांना ओंगळवाणे वाटले जाते ।
आजकाल तर स्त्रियांना,
सामूहिकपणे लुटले जाते !!
-सूर्यकांत डोळसे, पाटोदा(बीड)
मोबाईल-9923847269
-------------------------------------------
फेरफटका-4948
दैनिक झुंजार नेता
6 ऑक्टोबर 2013
------------------------------------
देवी आणि देव्हारा या वात्रटिकेचे सविस्तर समीक्षण
मराठीतील प्रसिद्ध वात्रटिकाकार व्याख्याते सूर्यकांत डोळसे यांची देवी आणि देव्हारा ही आजची वात्रटिका
नवरात्रीच्या निमित्ताने लिहिली गेलेली आहे. भारतीय समाजातील स्त्रियांचे नेमके स्थान मोठ्या मार्मिकपणे आणि परखडपणे आपल्याला मांडताना दिसते. सदरील वात्रटिका दैनिक झुंजार नेता च्या फेरफटका या वात्रटिका सदरामध्ये सहा ऑक्टोबर 2013 रोजी प्रसिद्ध झालेली आहे. या वात्रटिकेचे सविस्तर समेशन पुढे करून देण्यात आलेले आहे
प्रस्तावना
नवरात्रीचा उत्सव म्हणजे शक्तीची उपासना, स्त्रीशक्तीचा गौरव आणि देवीच्या विविध रूपांप्रती श्रद्धा व्यक्त करण्याचा काळ. या उत्सवात स्त्रीला देवीचे रूप मानले जाते. तिच्या सामर्थ्याची पूजा केली जाते, तिच्या नावाने उपवास केले जातात आणि तिच्यासमोर नतमस्तक होऊन श्रद्धा व्यक्त केली जाते. मात्र, या धार्मिक श्रद्धेच्या पलीकडे स्त्रीला प्रत्यक्ष सामाजिक जीवनात किती सन्मान, स्वातंत्र्य आणि सुरक्षितता मिळते, हा मूलभूत प्रश्न आहे. याच प्रश्नाला केंद्रस्थानी ठेवून सूर्यकांत डोळसे यांनी देवी आणि देव्हारा ही वात्रटिका लिहिली आहे.
या वात्रटिकेत स्त्रीला देवी बनवून तिच्या सन्मानाचा देव्हारा मांडणाऱ्या समाजातील विसंगतीवर प्रहार करण्यात आला आहे. स्त्रीला देवीचे स्थान देण्याची भाषा करणारा समाज तिच्या स्वातंत्र्यावर बंधने घालतो, तिच्या व्यक्तिमत्त्वाला मर्यादित करतो आणि अनेकदा तिच्या अस्तित्वालाच धोका निर्माण करतो. धार्मिक प्रतीकांचा वापर करून सामाजिक वास्तवातील दुटप्पीपणा उघड करणे, हे या वात्रटिकेचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे.
सूर्यकांत डोळसे यांची ही वात्रटिका केवळ नवरात्रीच्या उत्सवापुरती मर्यादित राहत नाही. ती स्त्रीविषयक सामाजिक दृष्टिकोन, पुरुषप्रधान मानसिकता, स्त्रीच्या प्रतिष्ठेची संकल्पना आणि स्त्रीसुरक्षेचा प्रश्न यांचा गंभीरपणे विचार करायला भाग पाडते.
प्रत्येक कडव्याचा सविस्तर अर्थ
पहिले कडवे
स्त्रियांना देवी बनवून, इज्जतीचा देव्हारा मांडला जातो. देवीत्वाच्या मुखवट्याखाली, स्त्रियांचा श्वास कोंडला जातो.
या कडव्यात सूर्यकांत डोळसे यांनी स्त्रीच्या तथाकथित गौरवामागील सामाजिक विरोधाभास उघड केला आहे. स्त्रीला देवी मानणे, तिची पूजा करणे आणि तिच्या सन्मानाची भाषा करणे या गोष्टी वरवर पाहता उदात्त वाटतात. मात्र, स्त्रीला देवी बनविण्याच्या प्रक्रियेत तिच्या वास्तविक मानवी अस्तित्वाकडे दुर्लक्ष होण्याची शक्यता असते. तिला एक स्वतंत्र व्यक्ती म्हणून स्वीकारण्याऐवजी आदर्श स्त्रीच्या एका विशिष्ट चौकटीत बसविण्याचा प्रयत्न केला जातो.
स्त्रीला देवी बनविणे म्हणजे तिच्या व्यक्तिमत्त्वाचे उदात्तीकरण करणे, असा समाजाचा समज असतो. परंतु या उदात्तीकरणामागे तिच्या इच्छांना, भावनांना आणि स्वातंत्र्याला दुय्यम स्थान दिले जात असेल, तर त्या गौरवाला खरा अर्थ उरत नाही. स्त्रीने कसे वागावे, कसे बोलावे, कोणते निर्णय घ्यावेत आणि कोणत्या मर्यादांचे पालन करावे, याचे नियम समाज तिच्यावर लादतो. अशा परिस्थितीत देवीपणाचा गौरव हा तिच्या व्यक्तिस्वातंत्र्यावर बंधने आणणारा ठरू शकतो.
इज्जतीचा देव्हारा मांडला जातो, ही ओळ या वात्रटिकेतील महत्त्वाची सामाजिक टिप्पणी आहे. देव्हारा हा श्रद्धेचे आणि पूजेचे प्रतीक आहे. त्याच्याशी इज्जतीची संकल्पना जोडून वात्रटिकाकारांनी स्त्रीच्या प्रतिष्ठेचे धार्मिक प्रतीकांमध्ये रूपांतर करणाऱ्या मानसिकतेवर बोट ठेवले आहे. स्त्रीचा सन्मान हा तिच्या स्वातंत्र्यातून, समानतेतून आणि अधिकारांच्या संरक्षणातून व्यक्त व्हायला हवा. परंतु तिच्या सन्मानाला केवळ प्रतिष्ठेचा विषय बनविले, तर तिच्या स्वतःच्या इच्छेला पुरेसे महत्त्व मिळेलच असे नाही.
देवीत्वाच्या मुखवट्याखाली, ही शब्दरचना वात्रटिकेच्या आशयाला निर्णायक वळण देते. मुखवटा म्हणजे बाह्यरूप आणि अंतर्गत वास्तव यांच्यातील अंतर. समाज स्त्रीच्या गौरवाचे प्रदर्शन करतो; परंतु त्याच वेळी तिच्या स्वातंत्र्यावर बंधने घालतो. या विरोधाभासाला मुखवट्याची प्रतिमा प्रभावीपणे व्यक्त करते.
स्त्रियांचा श्वास कोंडला जातो, या विधानातून स्त्रीच्या मानसिक, सामाजिक आणि वैचारिक स्वातंत्र्यावर येणाऱ्या मर्यादांचे चित्र उभे राहते. येथे श्वास कोंडणे ही केवळ शारीरिक क्रियेची प्रतिमा नसून मुक्तपणे जगण्याच्या अधिकारावर होणाऱ्या अतिक्रमणाचे प्रतीक आहे. स्वतःचे मत मांडण्याचे स्वातंत्र्य, शिक्षण, व्यवसाय, विवाह, कुटुंब आणि जीवनविषयक निर्णय घेण्याची क्षमता यांना मर्यादा घातल्या जात असतील, तर स्त्रीच्या अस्तित्वाची घुसमट होते.
या कडव्याचा मुख्य आशय असा की, स्त्रीला देवी म्हणून पूजण्यापेक्षा तिला माणूस म्हणून समान अधिकार देणे अधिक महत्त्वाचे आहे. पूजेच्या भाषेत व्यक्त होणारा आदर आणि प्रत्यक्ष वर्तनातून सिद्ध होणारा सन्मान यांतील अंतर सूर्यकांत डोळसे यांनी नेमकेपणाने दाखवले आहे.
दुसरे कडवे
देव्हाऱ्यात बसलेले असतानाही, त्यांना ओंगळवाणे वाटले जाते. आजकाल तर स्त्रियांना, सामूहिकपणे लुटले जाते.
दुसऱ्या कडव्यात पहिल्या कडव्यातील सामाजिक विरोधाभास अधिक तीव्र होतो. पहिल्या कडव्यात स्त्रीच्या देवीकरणामागील बंधनांची चर्चा आहे, तर दुसऱ्या कडव्यात स्त्रीच्या प्रतिष्ठेच्या प्रतीकात्मक गौरवापासून प्रत्यक्ष सामाजिक वर्तनापर्यंतचा प्रवास दिसतो.
देव्हाऱ्यात बसलेले असतानाही, या ओळीत धार्मिक पूजेचे प्रतीक वापरले आहे. देवीला देव्हाऱ्यात स्थान देणे म्हणजे तिला सर्वोच्च आदर देणे, अशी सामान्य धारणा आहे. परंतु एवढे पूजनीय स्थान दिल्यानंतरही स्त्रीकडे वासनेच्या किंवा तुच्छतेच्या नजरेने पाहिले जात असेल, तर त्या पूजेतील प्रामाणिकपणावर प्रश्नचिन्ह उभे राहते.
त्यांना ओंगळवाणे वाटले जाते, या विधानात स्त्रीच्या अस्तित्वाकडे पाहण्याच्या विकृत दृष्टिकोनावर टीका आहे. स्त्रीचे शरीर, तिचे व्यक्तिमत्त्व आणि तिचे स्वातंत्र्य यांचा आदर करण्याऐवजी तिला उपभोगाची वस्तू समजणारी मानसिकता येथे अभिप्रेत आहे. स्त्रीच्या सन्मानासाठी धार्मिक विधी करणारा समाज प्रत्यक्ष व्यवहारात तिच्या प्रतिष्ठेचे रक्षण करण्यात अपयशी ठरतो, ही विसंगती या ओळीतून व्यक्त होते.
या ठिकाणी वात्रटिकाकारांचा रोख सर्व धार्मिक श्रद्धावान व्यक्तींवर नसून स्त्रीपूजा आणि स्त्रीविषयक प्रत्यक्ष वर्तन यांच्यातील दुटप्पीपणावर आहे. श्रद्धा आणि नैतिकता यांचा संबंध केवळ विधीपुरता न राहता मानवी वर्तनातून सिद्ध झाला पाहिजे, असा विचार या कडव्यातून पुढे येतो.
आजकाल तर स्त्रियांना, ही सुरुवात आधीच्या विधानातील विरोधाभासाला समकालीन सामाजिक वास्तवाशी जोडते. त्यानंतर येणारी सामूहिकपणे लुटले जाते ही ओळ वात्रटिकेचा आशय अधिक गंभीर बनवते. येथे स्त्रियांवरील सामूहिक लैंगिक हिंसेचा संदर्भ स्पष्टपणे जाणवतो. स्त्रीला देवी मानण्याच्या सांस्कृतिक परंपरेच्या पार्श्वभूमीवर स्त्रियांवरील अशा हिंसाचाराची घटना घडणे, हा समाजाच्या नैतिकतेसमोर उभा राहणारा गंभीर प्रश्न आहे.
या ओळीतील सामूहिकपणे हा शब्द विशेष महत्त्वाचा आहे. तो केवळ एखाद्या व्यक्तीच्या गुन्ह्यापुरता प्रश्न मर्यादित ठेवत नाही, तर सामूहिक हिंसा, स्त्रीविरोधी मानसिकता, सामाजिक उदासीनता आणि सुरक्षिततेच्या व्यवस्थांमधील त्रुटी यांकडे लक्ष वेधतो. मात्र, अशा गुन्ह्यांमध्ये संपूर्ण समाजाला एकसारखे दोषी ठरविण्याऐवजी गुन्हेगारांची जबाबदारी, सामाजिक मानसिकता आणि संस्थात्मक अपयश यांचे स्वतंत्रपणे परीक्षण करणे आवश्यक आहे.
दुसऱ्या कडव्याची ताकद त्यातील धक्कादायक विरोधाभासात आहे. एका बाजूला देव्हाऱ्यातील स्त्री आणि दुसऱ्या बाजूला प्रत्यक्ष जीवनातील स्त्री, या दोन प्रतिमा समोरासमोर उभ्या राहतात. पूजनीयतेच्या सर्वोच्च स्थानावर विराजमान असलेल्या स्त्रीच्या वास्तविक सुरक्षिततेचा प्रश्न अनुत्तरित राहतो. यामुळे वाचकाला केवळ श्रद्धेचा विचार न करता सामाजिक जबाबदारीचाही विचार करावा लागतो.
वात्रटिकेची प्रासंगिकता
नवरात्रीच्या निमित्ताने या वात्रटिकेची प्रासंगिकता विशेष महत्त्वाची ठरते. नवरात्रीत देवीच्या विविध रूपांची पूजा केली जाते. शक्ती, धैर्य, मातृत्व, करुणा आणि संरक्षण यांचे प्रतीक म्हणून देवीकडे पाहिले जाते. या धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरेचा एक सकारात्मक पैलू आहे. स्त्रीशक्तीचा गौरव करण्यासाठी या परंपरेचा उपयोग होऊ शकतो. परंतु हा गौरव स्त्रियांच्या प्रत्यक्ष जीवनात समानता, सुरक्षितता आणि स्वातंत्र्याच्या रूपाने उतरतो का, हा प्रश्न सूर्यकांत डोळसे उपस्थित करतात.
स्त्रीला देवी मानणे आणि स्त्रीला समान नागरिक म्हणून स्वीकारणे या दोन भिन्न गोष्टी आहेत. देवी म्हणून गौरव करताना तिच्याकडून त्याग, सहनशीलता आणि आदर्श वर्तनाची अपेक्षा केली जाऊ शकते. परंतु माणूस म्हणून स्वीकारताना तिच्या चुका करण्याच्या, स्वतःचे मत मांडण्याच्या, निर्णय घेण्याच्या आणि स्वतंत्र जीवन जगण्याच्या अधिकाराचाही आदर करावा लागतो. या वात्रटिकेचा आशय याच मूलभूत फरकाकडे लक्ष वेधतो.
स्त्रीसुरक्षेचा प्रश्न आजही सामाजिक चर्चेच्या केंद्रस्थानी आहे. सार्वजनिक ठिकाणी सुरक्षितपणे वावरणे, शिक्षण आणि रोजगाराच्या संधी मिळविणे, कौटुंबिक हिंसेपासून संरक्षण मिळणे, लैंगिक छळाविरुद्ध तक्रार करता येणे आणि न्यायव्यवस्थेवर विश्वास ठेवता येणे या स्त्रियांच्या मूलभूत गरजा आहेत. देवीच्या पूजेबरोबरच या गरजांची पूर्तता करण्याची सामाजिक जबाबदारी आहे.
या वात्रटिकेची प्रासंगिकता केवळ स्त्रियांवरील हिंसाचारापुरती मर्यादित नाही. स्त्रियांच्या कपड्यांवर, वागण्यावर, मैत्रीवर, शिक्षणावर आणि जीवनविषयक निर्णयांवर नियंत्रण ठेवणारी मानसिकताही या चर्चेचा भाग आहे. स्त्रीच्या प्रतिष्ठेचे रक्षण करण्याच्या नावाखाली तिच्या स्वातंत्र्यावर मर्यादा घातल्या जात असतील, तर त्या संरक्षणाच्या संकल्पनेचे परीक्षण करणे आवश्यक ठरते.
स्त्रीचा सन्मान तिच्या चारित्र्याच्या सामाजिक कल्पनांवर अवलंबून नसावा. कोणत्याही परिस्थितीत तिच्या संमतीचा, अधिकारांचा आणि सुरक्षिततेचा आदर केला गेला पाहिजे. स्त्रीवर होणाऱ्या अन्यायाची जबाबदारी तिच्यावरच ढकलण्याऐवजी अन्याय करणाऱ्या व्यक्तीला जबाबदार धरणे आवश्यक आहे. या दृष्टीने वात्रटिकेतील सामाजिक भाष्य महत्त्वाचे ठरते.
सूर्यकांत डोळसे यांची ही वात्रटिका धार्मिक प्रतीकांचा वापर करून सामाजिक नैतिकतेची कसोटी लावते. देव्हाऱ्यातील स्त्रीचे पूजन आणि प्रत्यक्ष जीवनातील स्त्रीशी होणारे वर्तन यांच्यातील अंतर जितके मोठे असेल, तितका धार्मिक गौरवाचा सामाजिक अर्थ अपुरा ठरतो. म्हणूनच नवरात्रीसारख्या उत्सवाच्या काळात या वात्रटिकेचे वाचन आत्मपरीक्षणाची संधी देते.
भाषेचे समीक्षण
या वात्रटिकेची भाषा साधी, सरळ, परिणामकारक आणि सामाजिक आशयाला अनुरूप आहे. सूर्यकांत डोळसे यांनी अवघड शब्दसंपदा, क्लिष्ट वाक्यरचना किंवा विस्तृत वर्णनांचा आधार घेतलेला नाही. परिचित शब्दांच्या साहाय्याने त्यांनी गंभीर सामाजिक प्रश्न वाचकांसमोर मांडला आहे.
स्त्रियांना देवी बनवून, या प्रारंभीच्या शब्दरचनेतच वात्रटिकेचा विषय स्पष्ट होतो. स्त्री आणि देवी या दोन संकल्पना एकत्र आणल्यामुळे धार्मिक श्रद्धा आणि स्त्रीचे वास्तविक अस्तित्व यांचा संबंध लगेच प्रस्थापित होतो. वाचकाला विषय समजून घेण्यासाठी स्वतंत्र प्रस्तावनेची आवश्यकता भासत नाही. ही भाषेतील थेटपणाची खूण आहे.
इज्जतीचा देव्हारा मांडला जातो, या ओळीत देव्हारा हा परिचित धार्मिक शब्द सामाजिक प्रतिष्ठेच्या संकल्पनेशी जोडला आहे. देव्हारा मांडणे ही पूजेशी संबंधित कृती आहे. तिचा इज्जतीशी संबंध जोडल्यामुळे स्त्रीच्या सन्मानाचे प्रदर्शन करणाऱ्या सामाजिक मानसिकतेचे चित्र उभे राहते. येथे शब्दांचा अर्थ केवळ शब्दकोशापुरता मर्यादित राहत नाही, तर तो सामाजिक आशय प्राप्त करतो.
देवीत्वाच्या मुखवट्याखाली, या शब्दप्रयोगात भाषिक आणि वैचारिक सामर्थ्य आहे. मुखवटा हा शब्द बाह्यरूप आणि अंतर्गत वास्तव यांतील फरक दाखवतो. देवीत्व ही आदराची संकल्पना असली, तरी तिच्या नावाखाली स्त्रीचे स्वातंत्र्य दडपले जात असेल, तर त्या देवीत्वाला मुखवट्याचे स्वरूप प्राप्त होते. एका शब्दामुळे संपूर्ण सामाजिक विसंगती व्यक्त होते.
स्त्रियांचा श्वास कोंडला जातो, ही ओळ प्रतिमात्मक भाषेचे उत्तम उदाहरण आहे. श्वास कोंडणे म्हणजे मोकळेपणाचा अभाव, असहायता आणि घुसमट. या शब्दप्रयोगातून स्त्रीच्या स्वातंत्र्यावर होणाऱ्या बंधनांचे दृश्य आणि भावनिक चित्र तयार होते. सामाजिक अन्यायाची चर्चा केवळ वैचारिक विधानाच्या पातळीवर न राहता ती अनुभवाच्या पातळीवर पोहोचते.
देव्हाऱ्यात बसलेले असतानाही, या ओळीतील असतानाही हा शब्द विरोधाभास अधिक ठळक करतो. स्त्रीला पूजनीय स्थान मिळालेले असतानाही तिच्याविषयीचा दृष्टिकोन बदलत नाही, हा आशय या शब्दातून व्यक्त होतो. एका बाजूला धार्मिक आदर आणि दुसऱ्या बाजूला प्रत्यक्ष वर्तनातील विकृती, यांतील तफावत भाषेच्या साहाय्याने अधोरेखित होते.
सामूहिकपणे लुटले जाते, हा शब्दप्रयोग वात्रटिकेतील सर्वाधिक तीव्र अभिव्यक्तींपैकी एक आहे. सामूहिकपणे हा शब्द हिंसेचे गांभीर्य वाढवतो, तर लुटले जाते हा प्रयोग स्त्रीच्या शरीरावर, स्वातंत्र्यावर आणि प्रतिष्ठेवर होणाऱ्या आक्रमणाचा अर्थ व्यक्त करतो. या शब्दांमुळे वाचकाला अस्वस्थ करणारे वास्तव सामोरे येते.
भाषेचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे कर्त्यापेक्षा कृती आणि तिचा परिणाम यांना दिलेले महत्त्व. मांडला जातो, कोंडला जातो, वाटले जाते आणि लुटले जाते अशा रचनांमुळे स्त्रीशी संबंधित सामाजिक व्यवहार पुढे येतात. तथापि, या रचनेमुळे अन्याय करणाऱ्या व्यक्तींची ओळख भाषिक पातळीवर स्पष्ट होत नाही. त्यामुळे वात्रटिकेच्या प्रभावी सामाजिक विधानाबरोबरच जबाबदारी निश्चित करण्याचा मुद्दा स्वतंत्रपणे विचारात घ्यावा लागतो.
एकंदरीत, सूर्यकांत डोळसे यांची भाषा आशयसघन आणि सहजगम्य आहे. शब्दांची निवड, प्रतिमांची योजना आणि विधानांचा क्रम यांमुळे वात्रटिकेतील सामाजिक विरोधाभास प्रभावीपणे व्यक्त होतो.
शैलीचे समीक्षण
या वात्रटिकेची शैली उपरोधात्मक, विरोधाभासप्रधान, प्रतीकात्मक आणि प्रहारक आहे. सूर्यकांत डोळसे यांनी थेट उपदेश करण्याऐवजी समाजातील दोन परस्परविरोधी वास्तवांना समोरासमोर उभे केले आहे. एका बाजूला स्त्रीचे देवीरूप आणि दुसऱ्या बाजूला तिच्या स्वातंत्र्याची घुसमट, असा हा विरोधाभास आहे.
विरोधाभासप्रधान शैली
स्त्रीला देवी बनवून तिच्या सन्मानाचा देव्हारा मांडणे आणि त्याच वेळी तिचा श्वास कोंडणे, या दोन कृती एकमेकांच्या विरोधात आहेत. वात्रटिकाकारांनी हा विरोधाभासच संपूर्ण वात्रटिकेचा केंद्रबिंदू बनविला आहे. स्त्रीच्या गौरवाची भाषा आणि स्त्रीच्या अधिकारांविषयीची उदासीनता यांतील अंतर जितके स्पष्ट होते, तितका वात्रटिकेचा प्रहार प्रभावी ठरतो.
पहिल्या कडव्यात हा विरोधाभास सामाजिक आणि मानसिक पातळीवर व्यक्त होतो. दुसऱ्या कडव्यात तो अधिक कठोर वास्तवाशी जोडला जातो. त्यामुळे वात्रटिकेचा आशय क्रमाक्रमाने तीव्र होत जातो.
प्रतीकात्मक शैली
देवी, देव्हारा आणि मुखवटा ही तीन प्रतीके वात्रटिकेच्या आशयासाठी महत्त्वाची आहेत. देवी हे पूजनीयतेचे प्रतीक आहे. देव्हारा धार्मिक श्रद्धेचे आणि सन्मानाच्या सार्वजनिक प्रदर्शनाचे प्रतीक म्हणून वापरला आहे. मुखवटा बाह्य आदर्श आणि अंतर्गत वास्तव यांच्यातील अंतर दाखवतो.
या प्रतीकांमुळे वात्रटिकेला सांस्कृतिक संदर्भ प्राप्त होतो. वाचकाला परिचित असलेल्या धार्मिक प्रतिमांच्या माध्यमातून वात्रटिकाकार स्त्रीच्या सामाजिक स्थितीवर भाष्य करतात. परिणामी, आशय समजण्यासाठी विस्तृत स्पष्टीकरणाची गरज राहत नाही.
उपरोधात्मक शैली
या वात्रटिकेतील उपरोध उघड विनोदाच्या स्वरूपात नाही. तो समाजाच्या कृती आणि दाव्यांमधील विसंगतीतून निर्माण होतो. स्त्रीला देवी मानणारा समाज तिच्या स्वातंत्र्याला आणि सुरक्षिततेला समान महत्त्व देत नसेल, तर त्याच्या श्रद्धेतील प्रामाणिकपणावर प्रश्न निर्माण होतो.
हा उपरोध वाचकाला हसविण्यापेक्षा विचार करायला भाग पाडतो. वात्रटिकेचा सामाजिक आशय गंभीर असल्यामुळे उपरोधाची धारही गंभीर आणि अस्वस्थ करणारी आहे.
प्रहारक शैली
वात्रटिकेच्या पहिल्या चार ओळी सामाजिक मानसिकतेवर प्रहार करतात, तर पुढील चार ओळी प्रत्यक्ष वर्तनातील गंभीर विसंगती उघड करतात. विशेषतः सामूहिकपणे लुटले जाते ही अंतिम ओळ वात्रटिकेचा प्रहार तीव्र करते.
या शैलीत दीर्घ विवेचनाऐवजी नेमकी विधाने वापरली आहेत. प्रत्येक ओळ स्वतंत्रपणे अर्थपूर्ण आहे आणि एकत्रितपणे त्या समाजाच्या नैतिकतेवर प्रश्न उपस्थित करतात.
रचनात्मक शैली
वात्रटिका दोन कडव्यांत विभागलेली आहे. पहिल्या कडव्यात स्त्रीच्या देवीकरणामागील मानसिकता मांडली आहे. दुसऱ्या कडव्यात त्या मानसिकतेच्या पार्श्वभूमीवर स्त्रियांच्या प्रत्यक्ष सामाजिक स्थितीचा प्रश्न पुढे येतो. त्यामुळे विचारांची एक सुसंगत वाटचाल दिसते.
पहिल्या कडव्यातील श्वास कोंडला जातो आणि दुसऱ्या कडव्यातील सामूहिकपणे लुटले जाते या विधानांत तीव्रतेची वाढ दिसते. सामाजिक बंधनांपासून गंभीर हिंसेपर्यंतचा हा आशयविस्तार वात्रटिकेच्या परिणामकारकतेत भर घालतो.
साधक-बाधक चर्चा
साधक बाजू
या वात्रटिकेचा सर्वांत मोठा गुण म्हणजे तिचा स्पष्ट सामाजिक दृष्टिकोन. स्त्रीला देवी मानण्याच्या परंपरेचा विचार करताना वात्रटिकाकारांनी केवळ धार्मिक श्रद्धेचे वर्णन केलेले नाही, तर त्या श्रद्धेचे प्रत्यक्ष सामाजिक जीवनाशी असलेले नाते तपासले आहे.
दुसरा महत्त्वाचा गुण म्हणजे विषयाची समकालीनता. स्त्रीचे स्वातंत्र्य, समानता आणि सुरक्षितता हे प्रश्न आजही महत्त्वाचे आहेत. त्यामुळे ही वात्रटिका केवळ एका विशिष्ट उत्सवापुरती मर्यादित राहत नाही.
तिसरा गुण म्हणजे प्रतीकांची परिणामकारकता. देवी, देव्हारा आणि मुखवटा या परिचित प्रतिमांमुळे वात्रटिकेचा आशय सहज समजतो. त्याचबरोबर या प्रतीकांमुळे वाचकाला स्वतःच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक समजुतींचे परीक्षण करण्याची संधी मिळते.
चौथा गुण म्हणजे भाषेतील नेमकेपणा. वात्रटिकाकारांनी कमी शब्दांत मोठा आशय व्यक्त केला आहे. विशेषणांचा अनावश्यक भरणा किंवा प्रदीर्घ वर्णन नसल्यामुळे सामाजिक विधानाला थेटपणा प्राप्त होतो.
पाचवा गुण म्हणजे आशयातील क्रमिक तीव्रता. पहिल्या कडव्यात स्त्रीच्या स्वातंत्र्याची घुसमट मांडली आहे. दुसऱ्या कडव्यात स्त्रीविषयक विकृत दृष्टिकोन आणि हिंसेचा संदर्भ पुढे आणला आहे. त्यामुळे वात्रटिका वाचकाला अधिक गंभीर विचाराकडे घेऊन जाते.
सहावा गुण म्हणजे सामाजिक आत्मपरीक्षणाला मिळणारे प्रोत्साहन. वात्रटिका वाचल्यानंतर केवळ स्त्रीच्या स्थितीविषयी सहानुभूती व्यक्त करून थांबता येत नाही. श्रद्धा, नैतिकता आणि प्रत्यक्ष वर्तन यांच्यात सुसंगती आहे का, हा प्रश्न विचारावा लागतो.
बाधक बाजू
या वात्रटिकेतील पहिली मर्यादा म्हणजे स्त्रीविषयक सामाजिक वास्तवाचे व्यापक स्वरूप लक्षात घेता त्यातील काही विधानांचा अर्थ सर्वसाधारणपणे घेतला जाऊ शकतो. प्रत्येक व्यक्तीची श्रद्धा दुटप्पी असते किंवा स्त्रीच्या गौरवामागे नेहमीच बंधनांची भावना असते, असा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. वात्रटिकेचा रोख दुटप्पी मानसिकतेवर आहे, हे समीक्षणात स्पष्ट करणे आवश्यक आहे.
दुसरी मर्यादा म्हणजे स्त्रीला देवी मानण्याच्या परंपरेतील सकारात्मक शक्यतांचा स्वतंत्र विचार या वात्रटिकेत नाही. देवीची संकल्पना स्त्रीशक्ती, स्वावलंबन, धैर्य आणि अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याचे प्रतीकही ठरू शकते. परंतु वात्रटिकेचा केंद्रबिंदू सामाजिक दुटप्पीपणा असल्यामुळे या सकारात्मक बाजूला फारसा वाव मिळत नाही. हा दोष म्हणूनच नव्हे, तर निवडलेल्या विषयामुळे आलेली मर्यादा म्हणून पाहता येईल.
तिसरी मर्यादा म्हणजे सामूहिक हिंसेचा संदर्भ अत्यंत तीव्र असल्यामुळे वाचकाचे लक्ष स्त्रीविषयक इतर समस्यांपासून त्या एका गंभीर समस्येकडे अधिक केंद्रित होऊ शकते. स्त्रीच्या शिक्षणातील अडथळे, आर्थिक परावलंबित्व, घरगुती निर्णयांतील असमानता आणि सामाजिक रूढी यांचाही व्यापक प्रश्न या वात्रटिकेच्या विषयाशी संबंधित आहे; मात्र त्यांना स्वतंत्रपणे मांडण्याची संधी येथे नाही.
चौथी मर्यादा म्हणजे अन्याय करणाऱ्या व्यक्तींची जबाबदारी स्पष्टपणे अधोरेखित झालेली नाही. वात्रटिकेतील निष्क्रिय वाक्यरचनांमुळे स्त्रियांची स्थिती प्रभावीपणे समोर येते; परंतु गुन्हेगार, सामाजिक संस्था आणि जबाबदार यंत्रणा यांच्यातील भूमिका वेगवेगळ्या करून दाखविलेली नाही. तथापि, वात्रटिकेच्या संक्षिप्त स्वरूपाचा विचार करता ही अपेक्षा काही प्रमाणात मर्यादित ठेवावी लागते.
पाचवी बाब म्हणजे वात्रटिकेतील प्रहार इतका तीव्र आहे की काही वाचकांना तो अस्वस्थ करणारा वाटू शकतो. परंतु सामाजिक हिंसेचा विषय हाताळताना अस्वस्थता निर्माण होणे हे नेहमीच साहित्यिक दोषाचे लक्षण नसते. येथे त्या अस्वस्थतेमागे सामाजिक प्रश्नाचे गांभीर्य आहे.
एकूण साधक-बाधक विचार करता, या वात्रटिकेतील मर्यादा तिच्या मुख्य सामाजिक विधानाला निष्प्रभ करत नाहीत. उलट, तिच्या आशयाची व्याप्ती, भाषेची ताकद आणि सामाजिक परिणाम यांचा अधिक सूक्ष्मपणे विचार करण्याची संधी देतात.
वात्रटिकेच्या रसविचाराची चर्चा
साहित्यकृतीतील रसविचार करताना तिच्या आशयातून निर्माण होणाऱ्या भावानुभवाचा विचार करावा लागतो. सूर्यकांत डोळसे यांच्या देवी आणि देव्हारा या वात्रटिकेत पारंपरिक अर्थाने विनोद किंवा हास्य हा प्रमुख रस नाही. या वात्रटिकेचे भावविश्व सामाजिक विसंगती, अन्याय, संताप, अस्वस्थता आणि आत्मपरीक्षण यांच्याभोवती केंद्रित आहे.
करुण रस
या वात्रटिकेतील करुण रसाचा आधार स्त्रीच्या स्वातंत्र्याची घुसमट आणि तिच्या सुरक्षिततेचा प्रश्न हा आहे. स्त्रीला देवीचे स्थान देऊनही तिला स्वतंत्र माणूस म्हणून जगण्याची संधी नाकारली जाते, ही स्थिती करुण भाव निर्माण करते.
स्त्रियांचा श्वास कोंडला जातो, या ओळीतून स्त्रीच्या मानसिक आणि सामाजिक घुसमटीचे चित्र उभे राहते. दुसऱ्या कडव्यातील हिंसेचा संदर्भ या करुण भावाला अधिक तीव्र करतो. येथे करुणा केवळ सहानुभूती निर्माण करण्यापुरती मर्यादित नसून अन्यायाविषयी संवेदनशीलता जागवणारी ठरते.
रौद्र रस
या वात्रटिकेत रौद्र रसाची छटा ठळकपणे जाणवते. स्त्रीच्या गौरवाची भाषा करणाऱ्या समाजातील दुटप्पीपणाविषयीचा संताप वात्रटिकेच्या विधानांतून व्यक्त होतो.
देवीत्वाच्या मुखवट्याखाली, ही प्रतिमा सामाजिक दांभिकतेविषयीची चीड व्यक्त करते. सामूहिकपणे लुटले जाते, या अंतिम विधानातून स्त्रियांवरील हिंसेविषयी तीव्र निषेधाची भावना निर्माण होते. हा संताप केवळ भावनिक प्रतिक्रिया म्हणून न राहता सामाजिक बदलाची मागणी करणारा ठरतो.
बीभत्स रसाची छटा
दुसऱ्या कडव्यातील ओंगळवाणे आणि लुटले जाते हे शब्दप्रयोग स्त्रीकडे विकृत दृष्टिकोनातून पाहणाऱ्या मानसिकतेविषयी तिरस्कार निर्माण करतात. या तिरस्काराचा संबंध केवळ व्यक्तीच्या शरीराशी नसून स्त्रीला वस्तू समजणाऱ्या आणि तिच्या प्रतिष्ठेचा अवमान करणाऱ्या सामाजिक वर्तनाशी आहे.
येथे बीभत्स रसाची छटा जाणवते. मात्र, वात्रटिकेचा उद्देश घृणाजनक प्रसंगाचे चित्रण करणे नसून त्या प्रसंगामागील सामाजिक विकृती उघड करणे हा आहे.
विसंगतीतून निर्माण होणारा उपरोध
वात्रटिकेच्या रसविचारात तिच्या उपरोधात्मक स्वरूपालाही महत्त्व आहे. स्त्रीला देवी म्हणून पूजणे आणि प्रत्यक्ष जीवनात तिच्या स्वातंत्र्याचा अनादर करणे, ही विसंगती वाचकाच्या मनात उपरोधात्मक प्रतिक्रिया निर्माण करते.
पारंपरिक वात्रटिकेत विनोद, उपहास आणि हास्याचा वापर सामाजिक दोष उघड करण्यासाठी केला जाऊ शकतो. मात्र, या वात्रटिकेत हास्यापेक्षा उपरोधाची सामाजिक धार अधिक महत्त्वाची आहे. येथे वाचकाला हसविण्यापेक्षा त्याला विचार करायला लावणे हा परिणाम प्रधान आहे.
शांत रस आणि आत्मपरीक्षण
या वात्रटिकेच्या शेवटी थेट शांततेची अनुभूती निर्माण होते, असे म्हणता येणार नाही. तथापि, वाचनानंतर वाचकाने आपल्या सामाजिक दृष्टिकोनाचा विचार करणे, स्त्रीसन्मानाच्या संकल्पनेचे पुनर्मूल्यांकन करणे आणि श्रद्धा व वर्तन यांतील सुसंगती तपासणे, अशी आत्मपरीक्षणाची प्रक्रिया सुरू होऊ शकते.
ही प्रक्रिया सामाजिक परिवर्तनाच्या दिशेने महत्त्वाची आहे. त्यामुळे शांत रस हा या वात्रटिकेचा प्रमुख रस नसला, तरी चिंतनशील परिणामाच्या स्वरूपात आत्मपरीक्षणाला महत्त्व प्राप्त होते.
रसविचाराचा एकत्रित निष्कर्ष
या वात्रटिकेचा प्रधान भाव करुणा आणि संताप यांच्या संयोगातून आकार घेतो. करुणा स्त्रीच्या घुसमटीविषयी संवेदनशीलता निर्माण करते, तर रौद्र भाव अन्यायाविरुद्ध निषेधाची प्रेरणा देतो. बीभत्स रसाची छटा स्त्रीविरोधी विकृत मानसिकतेविषयी तिरस्कार निर्माण करते. या सर्व भावांना जोडणारा घटक म्हणजे स्त्रीच्या गौरवाच्या भाषेमागील सामाजिक विरोधाभास.
त्यामुळे देवी आणि देव्हारा या वात्रटिकेत पारंपरिक हास्यरसापेक्षा सामाजिक उपरोध, करुणा, संताप आणि नैतिक अस्वस्थता यांचे भावविश्व अधिक प्रभावी ठरते.
वात्रटिकेचे सामाजिक आणि वैचारिक महत्त्व
सूर्यकांत डोळसे यांच्या या वात्रटिकेचे महत्त्व तिच्या सामाजिक विधानात आहे. स्त्रीला देवी मानण्याच्या सांस्कृतिक परंपरेला नाकारण्याऐवजी त्या परंपरेचा प्रत्यक्ष स्त्रीजीवनाशी असलेला संबंध तपासण्याची गरज ती अधोरेखित करते.
धार्मिक श्रद्धा आणि सामाजिक न्याय यांच्यात संघर्ष असण्याची आवश्यकता नाही. उलट, श्रद्धेतील करुणा, आदर आणि शक्तीची संकल्पना प्रत्यक्ष जीवनात स्त्रियांच्या अधिकारांच्या संरक्षणासाठी प्रेरक ठरली पाहिजे. स्त्रीचा सन्मान हा तिच्या देवीपणावर नव्हे, तर तिच्या मानवी अस्तित्वावर आणि समान नागरिकत्वावर आधारित असावा, हा या वात्रटिकेचा महत्त्वाचा वैचारिक संदेश आहे.
स्त्रीला पूजनीय बनविण्यापेक्षा तिच्या निर्णयांचा आदर करणे, तिच्या संमतीला महत्त्व देणे, तिला सुरक्षित वातावरण उपलब्ध करून देणे आणि अन्याय झाल्यास न्याय मिळवून देणे अधिक महत्त्वाचे आहे. या गोष्टी केवळ कायदे किंवा सरकारी यंत्रणा यांच्या जबाबदारीत येत नाहीत. कुटुंब, शिक्षणसंस्था, सामाजिक संघटना, प्रसारमाध्यमे आणि प्रत्येक नागरिक यांचीही त्यात भूमिका आहे.
वात्रटिकाकारांनी सामाजिक समस्येचा विचार करताना धार्मिक प्रतीकांचा वापर केला आहे. त्यामुळे त्यांचे भाष्य सांस्कृतिकदृष्ट्या परिचित आणि वैचारिकदृष्ट्या आव्हानात्मक बनते. ही वात्रटिका वाचकाला स्वतःच्या श्रद्धा सोडण्यास सांगत नाही; ती श्रद्धेच्या नावाने व्यक्त होणाऱ्या आदराची प्रत्यक्ष वर्तनाशी तुलना करण्यास प्रवृत्त करते.
निष्कर्ष
देवी आणि देव्हारा ही सूर्यकांत डोळसे यांची वात्रटिका स्त्रीसन्मानाच्या सामाजिक संकल्पनेचे परीक्षण करणारी प्रभावी सामाजिक वात्रटिका आहे. नवरात्रीच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक पार्श्वभूमीचा आधार घेऊन वात्रटिकाकारांनी स्त्रीचे देवीकरण आणि तिच्या प्रत्यक्ष जीवनातील स्थिती यांतील विसंगती अधोरेखित केली आहे.
या वात्रटिकेच्या पहिल्या कडव्यात स्त्रीला देवी बनविण्याच्या प्रक्रियेमागील मानसिकता आणि त्या मानसिकतेतून निर्माण होणारी घुसमट व्यक्त झाली आहे. दुसऱ्या कडव्यात स्त्रीच्या पूजनीय प्रतिमेच्या पार्श्वभूमीवर तिच्याविषयीच्या विकृत दृष्टिकोनाचा आणि लैंगिक हिंसेचा प्रश्न मांडला आहे. त्यामुळे वात्रटिकेचा आशय प्रतीकात्मक विधानापासून गंभीर सामाजिक वास्तवापर्यंत पोहोचतो.
भाषेच्या दृष्टीने वात्रटिका साधी, नेमकी आणि आशयसघन आहे. देवी, देव्हारा आणि मुखवटा या प्रतीकांमुळे सामाजिक विरोधाभास स्पष्ट होतो. श्वास कोंडला जातो आणि सामूहिकपणे लुटले जाते या विधानांमुळे स्त्रीच्या घुसमटीचे आणि तिच्यावरील हिंसेचे गांभीर्य व्यक्त होते. शब्दांचा अनावश्यक विस्तार टाळल्यामुळे वात्रटिकेतील प्रहार अधिक तीव्र बनतो.
शैलीच्या दृष्टीने विरोधाभास, प्रतीकात्मकता, उपरोध आणि प्रहारकता ही तिची प्रमुख वैशिष्ट्ये आहेत. स्त्रीच्या गौरवाची भाषा आणि प्रत्यक्ष वर्तनातील विसंगती यांना समोरासमोर ठेवून वात्रटिकाकारांनी वाचकाला आत्मपरीक्षणासाठी प्रवृत्त केले आहे. या वात्रटिकेत विनोदापेक्षा उपरोधाचे आणि सामाजिक निषेधाचे महत्त्व अधिक आहे.
साधक-बाधक चर्चेतून असे दिसते की, वात्रटिकेची ताकद तिच्या नेमक्या सामाजिक निरीक्षणात आहे. स्त्रीच्या देवीकरणामागील दुटप्पीपणा उघड करताना ती एक गंभीर प्रश्न उपस्थित करते. तिच्या मर्यादा मुख्यतः विषयाच्या संक्षिप्त स्वरूपाशी संबंधित आहेत. स्त्रीच्या सर्व सामाजिक प्रश्नांचा विस्तृत विचार या वात्रटिकेत शक्य झालेला नाही. तरीही निवडलेल्या विषयाच्या चौकटीत तिचे सामाजिक विधान प्रभावी ठरते.
रसविचाराच्या दृष्टीने करुणा, रौद्र भाव, बीभत्स रसाची छटा आणि उपरोधात्मक अस्वस्थता हे घटक ठळक आहेत. स्त्रीच्या घुसमटीविषयी करुणा निर्माण होते, अन्यायाविषयी संताप जागा होतो आणि सामाजिक दुटप्पीपणाविषयी तिरस्कार व्यक्त होतो. ही भावप्रक्रिया वाचकाला केवळ संवेदनशील बनवत नाही, तर सामाजिक जबाबदारीचा विचार करण्यासही भाग पाडते.
या वात्रटिकेचा सर्वांत महत्त्वाचा संदेश म्हणजे स्त्रीचा सन्मान हा केवळ धार्मिक पूजेचा किंवा सांस्कृतिक गौरवाचा विषय राहू नये. तो तिच्या स्वातंत्र्यात, समानतेत, संमतीच्या आदरात आणि सुरक्षिततेच्या हमीत प्रत्यक्ष उतरला पाहिजे. स्त्रीला देवी मानणाऱ्या समाजाने तिला माणूस म्हणून पूर्ण अधिकार देणे हीच त्या श्रद्धेची खरी कसोटी आहे.
नवरात्रीच्या निमित्ताने वाचली जाणारी ही वात्रटिका उत्सवाच्या बाह्य स्वरूपापलीकडे जाऊन समाजाच्या अंतर्मनाला प्रश्न विचारते. देवीची पूजा करणारे हात स्त्रीच्या अधिकारांचे रक्षण करण्यासाठी पुढे येतात का, तिच्या स्वातंत्र्याचा आदर करतात का आणि तिच्यावर होणाऱ्या अन्यायाविरुद्ध ठामपणे उभे राहतात का, हा तिच्या आशयातून निर्माण होणारा मूलभूत प्रश्न आहे.
सूर्यकांत डोळसे यांची देवी आणि देव्हारा ही वात्रटिका म्हणूनच केवळ धार्मिक प्रतीकांवरील उपरोधात्मक टिप्पणी ठरत नाही. ती स्त्रीच्या मानवी प्रतिष्ठेची, सामाजिक समानतेची आणि सुरक्षिततेची बाजू मांडणारी वैचारिक वात्रटिका ठरते. स्त्रीला देव्हाऱ्यात स्थान देण्यापेक्षा समाजाच्या प्रत्येक स्तरावर सन्मानाने जगण्याचा अधिकार देणे अधिक महत्त्वाचे आहे, हा विचार या वात्रटिकेच्या केंद्रस्थानी आहे. तिचे साहित्यिक आणि सामाजिक महत्त्व याच विचारप्रवर्तक भूमिकेत सामावलेले आहे.
संदर्भ -
1... फेरफटका-4948...दैनिक झुंजार नेता
6 ऑक्टोबर 2013
2....मराठी वात्रटिका आणि लोकप्रबोधन, साहित्यिक संदर्भ (मराठी विश्वकोश)
3.....सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील ग्रोकायन आणि दैनिक वात्रटिका संबंधित माहिती.
4. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती
https://suryakantdolase.blogspot.com
---------------------------------
विशेष सूचना:
तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न... सुधारणा किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!
आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक ग्रोक.कॉम
इथे जाऊन करू शकता.
यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .
https://grokaayan.blogspot.com
दैनिक वात्रटिका
13ऑक्टोबर 2026
No comments:
Post a Comment