ग्रोकायन-409
..............................
महागाईच्या नावाने,
किती मारायची बोंब?
पुन्हा एकदा रॉकेलचा,
उसळला आगडोंब.
ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे *grok* या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...
म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....
सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..
मराठी साहित्यातील ..
एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...
आजची वात्रटिका
-------------------------
रॉकेलचा आगडोंब
महागाईच्या नावाने,
किती मारायची बोंब?
पुन्हा एकदा रॉकेलचा,
उसळला आगडोंब.
पेट्रोलचा भाव रॉकेलला येईल,
ते सुद्धा कळणार नाही !
एक गोष्ट चांगली होईल,
रॉकेल टाकून सासू,
सुनेला जाळणार नाही !!
- सूर्यकांत डोळसे, पाटोदा (बीड)
मोबाईल.9923847269
-------------------------
फेरफटका-312 l दैनिक झुंजार नेता l 21 ऑक्टोबर 2000
-------------------------
रॉकेलचा आगडोंब या वात्रटिकेचे सविस्तर समीक्षण
मराठीतील प्रसिद्ध वात्रटिकाकार व्याख्याते सूर्यकांत डोळसे यांच्या रॉकेलचा आगडोंब या वात्रटिकेत तत्कालीन रॉकेलच्या भाववाढीच्या प्रश्नाला हुंडाबळी या गंभीर सामाजिक समस्येची जोड देण्यात आली आहे. दैनंदिन जीवनातील महागाई, सामान्य माणसाची असहायता, इंधनाच्या वाढत्या किमती आणि स्त्रीवरील कौटुंबिक अत्याचार या परस्परांपासून वेगळ्या वाटणाऱ्या विषयांना वात्रटिकाकाराने एका अनपेक्षित उपरोधिक वळणावर आणून एकत्र केले आहे. वरवर पाहता ही वात्रटिका महागाईवर विनोद करणारी रचना वाटते; परंतु तिच्या अंतरंगात स्त्रीच्या सुरक्षिततेचा, हुंडाप्रथेच्या अमानुषतेचा आणि समाजाच्या संवेदनहीनतेचा गंभीर प्रश्न दडलेला आहे. विशेष म्हणजे, रॉकेलच्या भाववाढीचे आर्थिक वास्तव आणि रॉकेलचा वापर करून सुनेला जाळण्याच्या सामाजिक वास्तवातील संबंध जोडताना वात्रटिकाकाराने काळ्या विनोदाचा प्रभावी आधार घेतला आहे. त्यामुळे ही वात्रटिका केवळ हास्यनिर्मिती करणारी न राहता सामाजिक विसंगतीवर प्रहार करणारी व्यंगात्मक साहित्यकृती ठरते.
प्रत्येक कडव्याचा सविस्तर अर्थ
पहिले कडवे
महागाईच्या नावाने,
किती मारायची बोंब?
पुन्हा एकदा रॉकेलचा,
उसळला आगडोंब.
या कडव्यात वात्रटिकाकाराने महागाईच्या प्रश्नाला थेट हात घातला आहे. महागाई ही सामान्य माणसाच्या जीवनातील सातत्याने जाणवणारी समस्या आहे. अन्नधान्य, इंधन, वाहतूक आणि जीवनावश्यक वस्तूंच्या किमती वाढल्या की सर्वसामान्य कुटुंबाचे आर्थिक गणित कोलमडते. उत्पन्न मर्यादित असताना खर्च वाढत राहिल्यामुळे जगण्याचा संघर्ष अधिक तीव्र होतो. अशा परिस्थितीत महागाईविरुद्ध तक्रारी केल्या जातात, संताप व्यक्त केला जातो आणि सार्वजनिक चर्चेत या प्रश्नावर वारंवार आवाज उठवला जातो.
महागाईच्या नावाने, किती मारायची बोंब, या प्रश्नातून वात्रटिकाकाराने समाजातील महागाईविषयक चर्चेवर उपरोधिक भाष्य केले आहे. बोंब मारणे हा बोलचालीतील वाक्प्रचार आहे. एखाद्या गोष्टीबद्दल मोठ्याने तक्रार करणे, आक्रोश करणे किंवा निषेध व्यक्त करणे, असा त्याचा अर्थ होतो. या शब्दामुळे पहिल्याच ओळीत भाषेचा सहजपणा आणि उपरोधाची छटा निर्माण होते. प्रश्न विचारण्याची पद्धत वाचकाला थेट संवादात सहभागी करून घेते.
पुन्हा एकदा रॉकेलचा, उसळला आगडोंब, या पुढील दोन ओळींत वात्रटिकेचा मुख्य विषय स्पष्ट होतो. रॉकेलच्या भाववाढीचा प्रश्न पुन्हा निर्माण झाल्याचे वात्रटिकाकार सांगतो. मात्र भाववाढ झाली असे सरळ विधान करण्याऐवजी आगडोंब हा शब्द वापरला आहे. आगडोंब म्हणजे प्रचंड आग किंवा आगीचा भडका. रॉकेल हे स्वतः ज्वलनशील इंधन असल्यामुळे त्याच्या संदर्भात आगडोंब हा शब्द वापरण्यात अर्थपूर्ण शब्दसंबंध निर्माण होतो.
या शब्दाचा दुसरा अर्थही महत्त्वाचा आहे. भाववाढीमुळे समाजात निर्माण झालेला संताप, अस्वस्थता आणि असंतोष यांनाही आगडोंब ही प्रतिमा सूचित करते. अशा रीतीने रॉकेलची प्रत्यक्ष ज्वलनशीलता आणि महागाईमुळे निर्माण होणारा सामाजिक उद्रेक या दोन्ही अर्थछटा एकत्र येतात.
या कडव्याचे वैशिष्ट्य म्हणजे विषयाची मांडणी थेट आणि परिणामकारक आहे. पहिल्या दोन ओळींत महागाईविषयीची तक्रार आणि पुढील दोन ओळींत रॉकेलच्या भाववाढीचा संदर्भ दिला आहे. त्यामुळे वात्रटिकेच्या पुढील आशयासाठी आवश्यक पार्श्वभूमी तयार होते. या कडव्यातील उपरोध हा तुलनेने सौम्य आहे; परंतु शेवटच्या कडव्याकडे नेणारा त्याचा संकेत महत्त्वाचा आहे.
दुसरे कडवे
पेट्रोलचा भाव रॉकेलला येईल,
ते सुद्धा कळणार नाही!
एक गोष्ट चांगली होईल,
रॉकेल टाकून सासू,
सुनेला जाळणार नाही!!
या कडव्यात वात्रटिकाकाराच्या कल्पनाशक्तीला अनपेक्षित वळण मिळते. पेट्रोल आणि रॉकेल यांच्या किमतींची तुलना करून भाववाढीची तीव्रता व्यक्त केली आहे. पेट्रोलचा भाव रॉकेलच्या भावाइतका होईल, असा शब्दशः अर्थ येथे अपेक्षित नाही. उलट रॉकेलचे दर इतके वाढतील की ते पेट्रोलच्या दराच्या जवळ पोहोचतील, अशी अतिशयोक्तिपूर्ण कल्पना या विधानातून व्यक्त होते. भाववाढीचा वेग आणि त्याबाबत सामान्य माणसाच्या मनात असलेली भीती या कल्पनेच्या केंद्रस्थानी आहेत.
ते सुद्धा कळणार नाही, या वाक्यातून भाववाढीच्या अनिश्चिततेवर उपरोध केला आहे. एखाद्या वस्तूची किंमत किती वाढेल, याचा अंदाज सामान्य माणसाला बांधता येत नाही. आज परवडणारी वस्तू उद्या आवाक्याबाहेर जाऊ शकते. या अनुभवाला वात्रटिकाकाराने साध्या बोलभाषेतील विधानातून व्यक्त केले आहे.
एक गोष्ट चांगली होईल, या ओळीपासून वात्रटिकेचा आशय निर्णायक वळण घेतो. महागाईमुळे अनेक अडचणी निर्माण होत असताना त्यातून एखादी चांगली गोष्ट घडेल, अशी सुरुवातीला आशा निर्माण केली जाते. वाचकाच्या मनात पुढे कोणता सकारात्मक परिणाम सांगितला जाणार, याविषयी उत्सुकता निर्माण होते. परंतु त्यानंतर येणाऱ्या सासू आणि सुनेच्या संदर्भामुळे ही अपेक्षा उलटवली जाते.
रॉकेल टाकून सासू, सुनेला जाळणार नाही, हा शेवटचा विचार हुंडाबळीच्या सामाजिक समस्येवर प्रहार करतो. हुंड्यासाठी किंवा कौटुंबिक छळाच्या पार्श्वभूमीवर विवाहित स्त्रियांना जाळण्याच्या घटना समाजासमोर येत असत. अशा घटनांमध्ये सासरच्या मंडळींची भूमिका, विशेषतः सासू-सुनेच्या नात्यातील संघर्ष, अनेकदा चर्चेत येत असे. मात्र प्रत्येक सासू अशा गुन्ह्यात सहभागी असते, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य नाही. वात्रटिकेतील सासू ही अशा सामाजिक अत्याचारांचे प्रतीक म्हणून समजणे अधिक उचित ठरते.
रॉकेलच्या भाववाढीमुळे ते सुनेला जाळण्यासाठी वापरणे महाग पडेल आणि त्यामुळे सुनेला जाळण्याची घटना घडणार नाही, अशी उपरोधिक कल्पना येथे मांडली आहे. हा विनोद नैतिकदृष्ट्या सुखावणारा नसून अस्वस्थ करणारा आहे. एखाद्या स्त्रीचे प्राण वाचण्यासाठी समाजातील माणसांची संवेदनशीलता, कायद्याची भीती किंवा स्त्रीविषयक दृष्टिकोन बदलणे आवश्यक असताना इंधन महाग होणे हा तिच्या सुरक्षिततेचा आधार ठरतो, अशी विसंगती या वात्रटिकेतून उघड होते.
या विधानातील धक्कादायकपणा हा वात्रटिकेचा सर्वांत महत्त्वाचा परिणाम आहे. पहिल्या कडव्यातील महागाईची साधी तक्रार दुसऱ्या कडव्याच्या अखेरीस स्त्रीच्या जीवनमरणाच्या प्रश्नाशी जोडली जाते. वाचकाला सुरुवातीला हसू येण्याची शक्यता असते; परंतु त्या हसण्यामागील सामाजिक वास्तव लक्षात येताच ते हसू अस्वस्थतेत रूपांतरित होते. हीच या वात्रटिकेची आशयात्मक ताकद आहे.
प्रासंगिकता आणि सामाजिक संदर्भ
रॉकेलचा आगडोंब ही वात्रटिका तत्कालीन रॉकेलच्या भाववाढीच्या संदर्भात लिहिलेली असली, तरी तिचा आशय त्या विशिष्ट काळापुरता मर्यादित नाही. इंधनाच्या किमती, महागाईचा सामान्य कुटुंबांवर होणारा परिणाम आणि सामाजिक अन्याय यांचे परस्परसंबंध समजून घेण्यासाठी ही वात्रटिका आजही उपयुक्त ठरते. तिची प्रासंगिकता दोन वेगवेगळ्या स्तरांवर तपासता येते.
पहिला स्तर आर्थिक आहे. महागाईचा परिणाम सर्वांवर सारखाच होत नाही. आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल कुटुंबांना जीवनावश्यक वस्तूंच्या किमतीतील वाढ अधिक तीव्रतेने जाणवते. इंधन महागल्यास स्वयंपाकाचा खर्च वाढतो आणि घरगुती अर्थसंकल्पावर ताण येतो. रॉकेलच्या भाववाढीचा उल्लेख करून वात्रटिकाकाराने सामान्य माणसाच्या जगण्यातील आर्थिक असुरक्षिततेला स्पर्श केला आहे. पेट्रोलच्या भावाशी केलेली तुलना ही भाववाढीच्या संभाव्य अतिरेकाचे व्यंगात्मक चित्रण आहे.
दुसरा आणि अधिक गंभीर स्तर सामाजिक आहे. हुंडाबळी ही केवळ एखाद्या कुटुंबातील भांडणाची समस्या नसून स्त्रीविषयक भेदभाव, आर्थिक अपेक्षा, पितृसत्ताक मानसिकता आणि स्त्रीला स्वतंत्र व्यक्ती म्हणून मान्यता न देणाऱ्या सामाजिक दृष्टिकोनाशी संबंधित समस्या आहे. विवाहानंतर स्त्रीला सुरक्षितता, सन्मान आणि समानतेने जगण्याचा अधिकार आहे. परंतु हुंड्याच्या मागण्या, छळ आणि कौटुंबिक हिंसा यांमुळे तिचे जीवन धोक्यात येऊ शकते.
वात्रटिकाकाराने या गंभीर प्रश्नासाठी रॉकेलच्या भाववाढीचा आधार घेतला आहे. एखाद्या वस्तूची किंमत वाढल्यामुळे तिचा गैरवापर कमी होईल, ही कल्पना वरवर पाहता विनोदी वाटते. परंतु मानवी जीवाचे मूल्य आर्थिक खर्चाशी जोडले जाणे हीच या कल्पनेतील सामाजिक शोकांतिका आहे. स्त्रीचे जीवन वाचवण्यासाठी इंधन महाग होण्याची वेळ समाजावर यावी, ही कल्पनाच आपल्या सामाजिक नैतिकतेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करते.
या संदर्भात वात्रटिकेचा अर्थ केवळ सासू-सुनेच्या नात्यापुरता मर्यादित ठेवता कामा नये. हुंडाबळीच्या घटनांमागे पती, सासरची इतर मंडळी, आर्थिक दबाव आणि व्यापक सामाजिक मानसिकता अशा अनेक घटकांचा संबंध असू शकतो. वात्रटिकेतील सासू-सुनेचा उल्लेख हा या व्यापक समस्येचे प्रतीकात्मक आणि संक्षिप्त चित्रण आहे.
या वात्रटिकेची प्रासंगिकता तिच्या काळातील संदर्भ आणि आजच्या सामाजिक जाणिवा या दोन्हींच्या आधारे समजून घ्यावी लागते. रॉकेलच्या वापराचे स्वरूप आणि उपलब्धता काळानुसार बदलली असली, तरी स्त्रियांवरील कौटुंबिक हिंसा, हुंड्यासाठी छळ आणि स्त्रीच्या सुरक्षिततेचे प्रश्न पूर्णपणे संपलेले नाहीत. त्यामुळे वात्रटिकेतील सामाजिक उपरोध आजही विचार करायला लावतो.
भाषेचे सोदाहरण समीक्षण
वात्रटिकेची भाषा हा तिच्या परिणामकारकतेचा प्रमुख आधार आहे. या वात्रटिकेत वात्रटिकाकाराने सहज, साधी, बोलचालीतील आणि सर्वसामान्य वाचकाला समजणारी मराठी वापरली आहे. क्लिष्ट शब्द, अवघड वाक्यरचना किंवा अनावश्यक अलंकारिकता यांचा आधार न घेता आशय थेटपणे मांडला आहे. त्यामुळे वात्रटिकेचा विनोद आणि व्यंग दोन्ही सहजपणे वाचकापर्यंत पोहोचतात.
महागाईच्या नावाने, किती मारायची बोंब, या ओळीतील बोंब हा शब्द विशेष लक्षवेधी आहे. बोंब मारणे हा लोकव्यवहारातील वाक्प्रचार असल्यामुळे त्यातून कृत्रिमपणा जाणवत नाही. महागाईविषयीच्या तक्रारींचे चित्र एका शब्दात उभे राहते. या शब्दामुळे विधानाला बोलभाषेतील सहजता आणि उपरोधाची धार प्राप्त होते.
उसळला आगडोंब, या शब्दप्रयोगात प्रतिमात्मकता आहे. आगडोंब हा शब्द केवळ भाववाढीची तीव्रता दाखवत नाही, तर आगीशी संबंधित रॉकेलच्या स्वरूपाशीही जोडला जातो. एका शब्दातून विषयाचे वर्णन आणि पुढील आशयाची पूर्वसूचना असे दोन परिणाम साधले जातात. ही शब्दनिवडीची परिणामकारकता आहे.
पेट्रोलचा भाव रॉकेलला येईल, या विधानात अतिशयोक्तीचा आधार घेतला आहे. सामान्यतः पेट्रोल आणि रॉकेल यांच्या किमतींची तुलना केल्यास इंधनांच्या आर्थिक स्थानातील फरक लक्षात येतो. या फरकाच्या पार्श्वभूमीवर रॉकेलचा भाव पेट्रोलच्या भावापर्यंत जाण्याची कल्पना मांडल्यामुळे भाववाढीचे व्यंगात्मक चित्र निर्माण होते. या ओळीचा उद्देश आर्थिक आकडेवारी देणे नसून वाढत्या किमतींबद्दलची अस्वस्थता तीव्र करणे हा आहे.
ते सुद्धा कळणार नाही, या वाक्यातील साधेपणा महत्त्वाचा आहे. भाववाढीच्या भविष्यातील मर्यादेबाबत असलेली अनिश्चितता एका लहानशा विधानातून व्यक्त होते. भाषेतील हा सहजपणा वात्रटिकेला लोकाभिमुख बनवतो.
एक गोष्ट चांगली होईल, या वाक्यरचनेतून पुढील आशयाविषयी उत्सुकता निर्माण होते. चांगली गोष्ट हा सकारात्मक अर्थ असलेला शब्दप्रयोग आहे. परंतु त्यानंतर येणारा सुनेला जाळण्याचा संदर्भ या सकारात्मक अपेक्षेचा अनपेक्षित भंग करतो. येथे भाषेचा अर्थ संदर्भामुळे बदलतो. सुरुवातीला आश्वासक वाटणारे विधान अखेरीस सामाजिक विडंबनाचे साधन बनते.
रॉकेल टाकून सासू, सुनेला जाळणार नाही, या ओळींतील सासू आणि सून हे नातेसंबंध दर्शवणारे शब्द वाचकाला परिचित कौटुंबिक विश्वात घेऊन जातात. घरगुती नात्यांच्या संदर्भातून गंभीर सामाजिक गुन्ह्याचा प्रश्न उपस्थित केल्यामुळे आशयाला तीव्रता प्राप्त होते. रॉकेल हा इंधनाचा शब्द आणि जाळणे हा क्रियापदाचा प्रयोग यांच्यातील अर्थसंबंध वात्रटिकेच्या आशयाला अधिक धारदार बनवतो.
भाषेतील आणखी एक महत्त्वाचा गुण म्हणजे अर्थाची काटकसर. चार ओळींच्या पहिल्या कडव्यात महागाई आणि रॉकेलच्या भाववाढीची पार्श्वभूमी तयार होते. दुसऱ्या कडव्यात पेट्रोलच्या भावाची तुलना करून विषयाला वेग दिला जातो आणि अखेरीस हुंडाबळीचा संदर्भ समोर येतो. मोठ्या सामाजिक समस्येचे विवेचन करण्यासाठी वात्रटिकाकाराला विस्तृत वर्णनाची गरज भासत नाही. मोजक्या शब्दांत अर्थाची अनेक स्तरं निर्माण करणे हे या भाषेचे सामर्थ्य आहे.
यमकाच्या दृष्टीने बोंब आणि आगडोंब या शब्दांतील ध्वनिसाम्य विशेष लक्षात घेण्यासारखे आहे. दोन्ही शब्दांत डोंब किंवा बोंब असा ध्वनिसंबंध जाणवतो. त्यामुळे पहिल्या कडव्याला श्रवणीयता प्राप्त होते. पहिल्या दोन ओळींतील तक्रारीचा सूर आणि पुढील दोन ओळींतील आगडोंबाची प्रतिमा यांचा ध्वन्यात्मक संबंधही दृढ होतो.
दुसऱ्या कडव्यात येईल आणि नाही, होईल आणि नाही अशा शब्दांमुळे वाक्यरचनेत लय निर्माण होते; मात्र येथे यमकाची बांधणी पहिल्या कडव्याइतकी ठळक नाही. दुसऱ्या कडव्याची परिणामकारकता मुख्यतः आशयातील वळण, अतिशयोक्ती आणि अखेरच्या विधानातील धक्का यांवर अवलंबून आहे.
भाषेच्या मर्यादेचा विचार करताना सासू-सुनेच्या नात्याचा उल्लेख लक्षात घ्यावा लागतो. हा उल्लेख वात्रटिकेच्या काळातील प्रचलित सामाजिक प्रतिमांचा उपयोग करतो; परंतु त्याचा अर्थ सर्व सासूंचे सरसकट दोषारोपण असा घेतला जाऊ नये. सामाजिक हिंसेची जबाबदारी एखाद्या नातेसंबंधावरच टाकण्याऐवजी गुन्हेगार व्यक्ती आणि अन्यायाला पाठबळ देणाऱ्या मानसिकतेवर केंद्रित करणे अधिक अचूक ठरते. तरीही वात्रटिकेच्या संक्षिप्त रचनेत सासू-सुनेचा संदर्भ हा सामाजिक विसंगतीचे ओळखण्याजोगे प्रतीक म्हणून वापरला आहे.
एकूणच, वात्रटिकेची भाषा सहज, सुटसुटीत, बोलकी, उपरोधिक आणि अर्थगर्भ आहे. शब्दांचा दैनंदिन वापर, अर्थपूर्ण प्रतिमा, अतिशयोक्ती आणि अनपेक्षित विधान यांच्या साहाय्याने वात्रटिकाकाराने कमी शब्दांत मोठा आशय व्यक्त केला आहे.
शैलीचे समीक्षण
रॉकेलचा आगडोंब या वात्रटिकेची शैली प्रामुख्याने उपरोधिक, व्यंगात्मक, विनोदी आणि शेवटच्या टप्प्यावर धक्कादायक आहे. वात्रटिकाकाराने महागाईसारख्या परिचित विषयापासून सुरुवात करून सामाजिक अन्यायाच्या गंभीर प्रश्नापर्यंत वाचकाला नेले आहे. या प्रवासात शैलीतील बदल अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो.
प्रथम, प्रश्नात्मक शैलीचा वापर लक्षवेधी आहे. महागाईच्या नावाने, किती मारायची बोंब, या प्रश्नातून वात्रटिकाकार वाचकाला थेट संबोधित करतो. प्रश्न विचारण्याची ही पद्धत केवळ माहिती मिळवण्यासाठी नसून महागाईविषयी समाजात निर्माण झालेल्या अस्वस्थतेवर भाष्य करण्यासाठी आहे. त्यामुळे पहिल्याच ओळीपासून वात्रटिकेला संवादात्मक स्वरूप प्राप्त होते.
दुसरे वैशिष्ट्य म्हणजे अतिशयोक्तिपूर्ण शैली. पेट्रोलचा भाव रॉकेलला येईल, ही कल्पना भाववाढीच्या अतिरेकाचे चित्र निर्माण करते. अतिशयोक्ती ही वात्रटिकेतील महत्त्वाची शैलीगत युक्ती आहे. वास्तवातील एखाद्या विसंगतीला मोठे करून दाखवल्यामुळे तिचे स्वरूप अधिक स्पष्ट होते. येथे रॉकेलच्या भाववाढीची भीती पेट्रोलच्या भावाशी तुलना करून व्यक्त केली आहे.
तिसरे वैशिष्ट्य म्हणजे अपेक्षाभंग. एक गोष्ट चांगली होईल, या विधानातून सकारात्मक परिणामाची अपेक्षा निर्माण होते. वाचकाला पुढे काहीतरी दिलासादायक घडणार असे वाटू शकते. परंतु सुनेला जाळण्याच्या संदर्भामुळे ही अपेक्षा पूर्णपणे उलटते. सकारात्मक शब्दप्रयोगातून नकारात्मक सामाजिक वास्तव समोर आणण्याची ही शैली वात्रटिकेच्या परिणामकारकतेत भर घालते.
चौथे वैशिष्ट्य म्हणजे काळ्या विनोदाचा वापर. काळा विनोद म्हणजे मृत्यू, हिंसा, दुःख किंवा अमानुष सामाजिक वास्तव यांसारख्या गंभीर विषयांकडे अस्वस्थ करणाऱ्या उपरोधातून पाहण्याची पद्धत. या वात्रटिकेत रॉकेल महागल्यामुळे सुनेला जाळणे परवडणार नाही, अशी कल्पना मांडण्यात आली आहे. मानवी जीवाचे मूल्य आर्थिक खर्चाशी जोडले गेल्यामुळे या विधानात काळ्या विनोदाची छटा निर्माण होते.
या विनोदाचा हेतू हिंसेचे समर्थन करणे नसून हिंसा घडवणाऱ्या समाजव्यवस्थेतील विसंगती उघड करणे असा समजणे योग्य ठरते. मानवी संवेदनशीलता आणि नैतिकता ज्या ठिकाणी प्रभावी ठरायला हव्यात, त्या ठिकाणी वस्तूची किंमत प्रतिबंधक ठरेल, अशी कल्पना समाजाच्या नैतिक अपयशाकडे लक्ष वेधते.
पाचवे वैशिष्ट्य म्हणजे शेवटच्या ओळींतील धक्कातंत्र. वात्रटिकेच्या पहिल्या भागात महागाई आणि इंधनाचे दर यांचा उल्लेख असल्यामुळे वाचकाची अपेक्षा आर्थिक विषयाभोवती केंद्रित राहते. मात्र शेवटी कौटुंबिक हिंसेचा संदर्भ येतो. त्यामुळे विषयाला अनपेक्षित वळण मिळते. हे वळणच वात्रटिकेचा मुख्य प्रभाव निर्माण करते.
सहावे वैशिष्ट्य म्हणजे संक्षिप्तता. वात्रटिका हा लघुरूपातील साहित्यप्रकार असल्यामुळे त्यात शब्दांचा काटेकोर वापर महत्त्वाचा असतो. येथे स्वतंत्र प्रस्तावना, विस्तृत कथन किंवा उपदेशात्मक शेवट नाही. दोन कडव्यांच्या साहाय्याने महागाईपासून सामाजिक हिंसेपर्यंत आशयाची उडी घेतली आहे. ही संक्षिप्तता वात्रटिकेच्या स्वभावाशी सुसंगत आहे.
शैलीच्या दृष्टीने आणखी एक बाब म्हणजे सामाजिक वास्तव आणि विनोदी मांडणी यांच्यातील ताण. पहिल्या कडव्यातील विनोद तुलनेने हलका आहे; दुसऱ्या कडव्याच्या शेवटी तो गंभीर आणि अस्वस्थ करणारा बनतो. त्यामुळे वात्रटिकेचा भावनिक प्रवास साध्या उपरोधापासून काळ्या विनोदापर्यंत जातो. हा बदल परिणामकारक असला, तरी वाचकाची संवेदनशीलता लक्षात घेऊन त्याचा अर्थ समजून घेणे आवश्यक आहे.
साधक-बाधक चर्चा
या वात्रटिकेचा पहिला महत्त्वाचा गुण म्हणजे सामाजिक विषयांची अनपेक्षित सांगड. महागाई हा आर्थिक प्रश्न आणि हुंडाबळी ही सामाजिक समस्या यांचा थेट संबंध नसल्यासारखा वाटतो. परंतु रॉकेल हा दोन्ही विषयांना जोडणारा समान घटक ठरतो. इंधनाच्या भाववाढीपासून स्त्रीच्या सुरक्षिततेपर्यंत पोहोचणारी कल्पना ही वात्रटिकाकाराच्या कल्पकतेचे उदाहरण आहे.
दुसरा गुण म्हणजे उपरोधातील धार. हुंडाबळीच्या समस्येवर सरळ उपदेश करण्याऐवजी वात्रटिकाकाराने समाजातील अमानुषतेला उघडे पाडणारी विसंगती निर्माण केली आहे. स्त्रीचे जीवन वाचण्यासाठी माणसांचे विचार बदलण्याऐवजी रॉकेल महाग होणे उपयुक्त ठरेल, अशी कल्पना मांडल्यामुळे समाजाच्या नैतिक स्थितीवर प्रश्न उपस्थित होतो.
तिसरा गुण म्हणजे वाचकाच्या मनात निर्माण होणारी अस्वस्थता. प्रभावी व्यंगात्मक साहित्य केवळ हसवून थांबत नाही, तर वाचकाला विचार करायला लावते. या वात्रटिकेतही शेवटच्या ओळींनंतर वाचकाच्या मनात हुंडाबळी, स्त्रीसुरक्षा आणि कौटुंबिक हिंसेविषयी विचार निर्माण होऊ शकतो. विनोदाचा वापर करून गंभीर विषयाकडे लक्ष वेधणे हे या वात्रटिकेचे यश आहे.
चौथा गुण म्हणजे सहज भाषा आणि परिणामकारक शब्दनिवड. बोंब, आगडोंब, पेट्रोल, रॉकेल आणि जाळणे या शब्दांमुळे विषयाचे चित्र स्पष्ट होते. त्यासाठी अवघड शब्दसंपदा किंवा गुंतागुंतीची वाक्यरचना आवश्यक पडत नाही. त्यामुळे वात्रटिका सामान्य वाचकालाही सहज समजते.
पाचवा गुण म्हणजे वात्रटिकेच्या अखेरच्या विधानातील धक्कातंत्र. अपेक्षाभंगामुळे विनोदाला धार प्राप्त होते. पहिल्या कडव्यात तयार केलेली महागाईची पार्श्वभूमी दुसऱ्या कडव्याच्या अखेरीस सामाजिक व्यंगात रूपांतरित होते. या रचनेमुळे वात्रटिकेची आठवण दीर्घकाळ राहू शकते.
तथापि, या वात्रटिकेच्या काही मर्यादांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. पहिली मर्यादा म्हणजे हुंडाबळीच्या गंभीर प्रश्नाची मांडणी एका विशिष्ट नातेसंबंधाच्या चौकटीत केली आहे. सासू-सुनेचा उल्लेख प्रभावी असला, तरी हुंड्यासाठी होणाऱ्या हिंसेमध्ये अनेक व्यक्ती आणि सामाजिक घटक सहभागी असू शकतात. त्यामुळे या वात्रटिकेचा अर्थ सर्व सासूंवर आरोप असा न घेता हुंडाबळीच्या अमानुष मानसिकतेवरील व्यंग असा घेतला पाहिजे.
दुसरी मर्यादा म्हणजे काळ्या विनोदाचा संभाव्य गैरसमज. सुनेला जाळण्याच्या संदर्भामुळे काही वाचकांना हा विनोद पीडित स्त्रीच्या दुःखाचे लघुकरण करणारा वाटू शकतो. विशेषतः अशा हिंसेचा प्रत्यक्ष अनुभव घेतलेल्या व्यक्तींना या प्रकारची मांडणी वेदनादायक वाटण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे वात्रटिकेचे समीक्षण करताना विनोदाचा लक्ष्यबिंदू स्पष्ट करणे महत्त्वाचे आहे. या रचनेचा योग्य अर्थ स्त्रीवरील हिंसेची खिल्ली उडवणे नसून हिंसेला कारणीभूत असलेल्या सामाजिक अमानुषतेचे विडंबन करणे हा आहे.
तिसरी मर्यादा म्हणजे समस्येच्या उपाययोजनेचा अभाव. वात्रटिका ही संक्षिप्त व्यंगात्मक साहित्यप्रकारातील रचना असल्यामुळे तिच्याकडून कायदेशीर, सामाजिक किंवा मानसिक उपाययोजनांचे सविस्तर विवेचन अपेक्षित नाही. तरीही शेवटच्या विधानातून स्त्रीसुरक्षेच्या प्रश्नाचा संदर्भ पुढे येत असल्यामुळे वाचकाला या समस्येच्या मुळाशी जाण्याची प्रेरणा मिळणे आवश्यक ठरते.
चौथी बाब म्हणजे भाववाढीचा संदर्भ कालसापेक्ष आहे. रॉकेलच्या किमतींविषयीची तत्कालीन परिस्थिती आज बदललेली असू शकते. त्यामुळे या वात्रटिकेतील आर्थिक संदर्भाचे मूल्यांकन करताना तिच्या लेखनकाळाचा विचार करणे गरजेचे आहे. मात्र हुंडाबळीविषयीचा सामाजिक आशय त्या काळाच्या पलीकडे जातो.
एकूण साधक-बाधक विचार करता, या वात्रटिकेचे सामर्थ्य तिच्या अनपेक्षित आशयसांगडीत, भाषिक सहजतेत, काळ्या विनोदात आणि शेवटच्या विधानातील धक्क्यात आहे. तिच्या मर्यादा प्रामुख्याने सामाजिक समस्येच्या संक्षिप्त चित्रणाशी आणि विनोदाच्या संभाव्य गैरसमजाशी संबंधित आहेत. या मर्यादा लक्षात घेऊन वात्रटिकेचा आशय समजून घेतल्यास तिचे सामाजिक आणि साहित्यिक महत्त्व अधिक स्पष्ट होते.
वात्रटिकेच्या रसविचाराची स्वतंत्र चर्चा
रसविचाराच्या दृष्टीने रॉकेलचा आगडोंब ही वात्रटिका एकाच रसावर आधारलेली नाही. तिच्यात हास्य, करुण, बीभत्स आणि काही प्रमाणात रौद्र या भावछटांचा परस्परसंबंध जाणवतो. तथापि, या सर्वांचा परिणाम पारंपरिक अर्थाने स्वतंत्र रसांची परिपूर्ण निर्मिती होण्यात नसून व्यंगात्मक आणि काळ्या विनोदाच्या एकत्रित परिणामात अधिक स्पष्टपणे दिसतो.
हास्यरस आणि उपरोध
वात्रटिकेचा प्रारंभ महागाईच्या प्रश्नावर होतो. महागाईच्या नावाने, किती मारायची बोंब, या विधानात बोलभाषेतील विनोद आणि उपरोध आहे. सामान्य माणसाच्या तक्रारींचे चित्रण करताना वात्रटिकाकाराने सहज भाषेचा आधार घेतला आहे. रॉकेलचा भाव पेट्रोलच्या भावापर्यंत जाण्याची कल्पनाही अतिशयोक्तीमुळे विनोदी वाटते.
मात्र या हास्याचा हेतू केवळ मनोरंजन करणे नाही. महागाईविषयीची अस्वस्थता आणि आर्थिक विसंगती यांना विनोदाच्या माध्यमातून व्यक्त करणे हा त्याचा उद्देश आहे. त्यामुळे या वात्रटिकेतील हास्य हे उपरोधाशी जोडलेले आहे.
करुणरसाची छटा
दुसऱ्या कडव्याच्या शेवटी सुनेला जाळण्याचा संदर्भ येतो. येथे विनोदाच्या पाठीमागे स्त्रीच्या जीवनाविषयीची भीषण शक्यता उभी राहते. हुंड्यासाठी छळ सहन करणाऱ्या आणि कौटुंबिक हिंसेच्या धोक्यात जगणाऱ्या स्त्रियांच्या स्थितीचा विचार केल्यास या विधानामागील दुःख जाणवते.
वात्रटिकेत स्त्रीच्या वेदनेचे विस्तृत वर्णन नाही. तरीही सुनेला जाळण्याच्या उल्लेखातून तिच्या सुरक्षिततेचा आणि जगण्याच्या अधिकाराचा प्रश्न उपस्थित होतो. वाचकाच्या मनात पीडित स्त्रीविषयी सहानुभूती निर्माण झाली, तर करुणरसाची छटा अधिक स्पष्ट होते.
येथे करुणेचे वैशिष्ट्य असे की, ती थेट शोकवर्णनातून निर्माण होत नाही. उलट विनोदी विधानाच्या आडून गंभीर वास्तव समोर आल्यामुळे करुणेची जाणीव अधिक तीव्र होऊ शकते.
बीभत्स रसाची संभाव्य छटा
हुंडाबळीच्या संदर्भात स्त्रीला जाळण्याची कल्पना अमानुष आणि घृणास्पद सामाजिक वास्तवाची आठवण करून देते. या अमानुषतेबद्दल वाचकाच्या मनात तिरस्कार किंवा घृणा निर्माण होऊ शकते. या अर्थाने बीभत्स रसाशी संबंधित भावछटा येथे जाणवू शकते.
तथापि, वात्रटिकाकाराने हिंसेचे तपशीलवार किंवा दृश्यात्मक वर्णन केलेले नाही. त्याऐवजी केवळ एका विधानातून सामाजिक अमानुषता सूचित केली आहे. त्यामुळे बीभत्सतेचा परिणाम हा प्रत्यक्ष वर्णनापेक्षा नैतिक तिरस्कार आणि सामाजिक अस्वस्थतेच्या स्वरूपात प्रकट होतो.
रौद्ररस आणि संताप
महागाईविषयीचा संताप आणि हुंडाबळीच्या सामाजिक वास्तवाविषयीचा निषेध या वात्रटिकेच्या अंतःप्रवाहात जाणवतो. बोंब आणि आगडोंब या शब्दांत अस्वस्थता, तीव्रता आणि उद्रेक यांची अर्थछटा आहे. मात्र रौद्ररसाची स्पष्ट निर्मिती करण्यासाठी आवश्यक असलेला संतापाचा विस्तृत आविष्कार येथे नाही. त्यामुळे रौद्रभावाची छटा आहे, असे म्हणणे अधिक योग्य ठरेल.
काळा विनोद आणि रससंमिश्रता
या वात्रटिकेच्या रसविचारातील सर्वांत महत्त्वाचा पैलू म्हणजे काळ्या विनोदाची भूमिका. मानवी जीवनातील दुःखद आणि अमानुष वास्तवाला विनोदाच्या माध्यमातून समोर आणल्यामुळे हास्य आणि करुण यांच्यात ताण निर्माण होतो. एका बाजूला रॉकेल महाग झाल्यामुळे सुनेला जाळणे परवडणार नाही, ही कल्पना विनोदी वाटते. दुसऱ्या बाजूला एखाद्या स्त्रीचे जीवन वाचण्याची शक्यता आर्थिक व्यवहाराशी जोडली जाणे ही अत्यंत दुःखद सामाजिक विसंगती आहे.
यामुळे वाचकाची भावनिक प्रतिक्रिया सरळ राहत नाही. सुरुवातीला हसू येते, त्यानंतर विधानाचा गंभीर अर्थ लक्षात येतो आणि अखेरीस सामाजिक अन्यायाविषयी अस्वस्थता निर्माण होते. या भावनिक बदलामुळे वात्रटिकेचा प्रभाव अधिक व्यापक होतो.
रसविचाराच्या दृष्टीने हास्यरस हा या रचनेचा प्रवेशबिंदू आहे; परंतु अंतिम परिणाम केवळ हास्यापुरता मर्यादित राहत नाही. करुणेची जाणीव, अमानुषतेविषयीचा तिरस्कार आणि सामाजिक अन्यायाविषयीचा संताप यांची छटा त्यात मिसळते. त्यामुळे या वात्रटिकेचे वैशिष्ट्य एकाच रसाच्या निर्विवाद वर्चस्वापेक्षा व्यंगात्मक भावसंमिश्रतेत अधिक आहे.
वात्रटिकेचे सामाजिक आणि नैतिक मूल्य
रॉकेलचा आगडोंब या वात्रटिकेचे सामाजिक मूल्य तिच्या आशयाच्या दुहेरी स्वरूपात आहे. पहिल्या स्तरावर ती महागाईविषयीची सामान्य माणसाची अस्वस्थता व्यक्त करते. दुसऱ्या स्तरावर ती स्त्रीच्या सुरक्षिततेला आणि मानवी जीवनाच्या मूल्याला केंद्रस्थानी आणते.
हुंडाबळीची समस्या ही आर्थिक व्यवहारातील अनैतिकता, स्त्रीविषयक भेदभाव आणि कौटुंबिक सत्तासंबंध यांच्याशी निगडित आहे. अशा समस्यांवर भाष्य करताना वात्रटिकाकाराने कोणतेही थेट प्रवचन दिलेले नाही. उलट समाजाच्या नैतिकतेवर प्रश्न उपस्थित करणारी विसंगती मांडली आहे. या पद्धतीमुळे वाचकाला स्वतःच्या सामाजिक जाणिवांचा विचार करण्याची संधी मिळते.
या वात्रटिकेचा नैतिक अर्थ असा लावता येतो की, स्त्रीचे जीवन सुरक्षित राहण्यासाठी वस्तूंच्या किमती वाढण्याची गरज नसावी. स्त्रीला जाळण्यासारख्या गुन्ह्यांना प्रतिबंध घालण्यासाठी मानवी संवेदनशीलता, समानतेची जाणीव, कायद्याची प्रभावी अंमलबजावणी आणि हिंसेविरुद्ध ठाम सामाजिक भूमिका आवश्यक आहे. वात्रटिका हे सर्व उपाय तपशीलवार सांगत नसली, तरी तिच्यातील उपरोध या दिशेने विचार करायला प्रवृत्त करतो.
वात्रटिकाकाराच्या सामाजिक जाणिवेचे महत्त्व येथे अधोरेखित होते. दैनंदिन जीवनातील एखाद्या वस्तूच्या भाववाढीवर लिहिताना त्या वस्तूशी जोडलेल्या व्यापक सामाजिक वास्तवाकडे लक्ष देणे ही केवळ विनोदनिर्मिती नसून निरीक्षणशक्तीची बाब आहे. रॉकेल या सामान्य इंधनातून हुंडाबळीचा प्रश्न पुढे आणण्याची कल्पना ही त्या निरीक्षणशक्तीचे उदाहरण आहे.
निष्कर्ष
रॉकेलचा आगडोंब ही वात्रटिका महागाईच्या तत्कालीन प्रश्नाला सामाजिक अन्यायाच्या गंभीर वास्तवाशी जोडणारी उपरोधिक साहित्यकृती आहे. वात्रटिकाकार सूर्यकांत डोळसे यांनी रॉकेलच्या भाववाढीच्या संदर्भातून हुंडाबळीच्या समस्येवर भाष्य करताना साध्या भाषेचा, अतिशयोक्तीचा, अपेक्षाभंगाचा आणि काळ्या विनोदाचा प्रभावी वापर केला आहे. या वात्रटिकेचे वैशिष्ट्य तिच्या विषयातील अनपेक्षित वळणात आणि मोजक्या शब्दांत अनेक अर्थछटा निर्माण करण्याच्या क्षमतेत आहे.
पहिल्या कडव्यात महागाईविषयीचा संताप आणि रॉकेलच्या भाववाढीची पार्श्वभूमी तयार होते. बोंब आणि आगडोंब या शब्दांमुळे भाषेला लय, सहजता आणि उपरोध प्राप्त होतो. रॉकेलच्या भाववाढीचे चित्रण करताना वात्रटिकाकाराने प्रत्यक्ष आर्थिक विवेचनापेक्षा भाववाढीमुळे निर्माण होणाऱ्या अस्वस्थतेवर भर दिला आहे. त्यामुळे पहिल्या कडव्यातील आशय सामान्य माणसाच्या अनुभवाशी जोडला जातो.
दुसऱ्या कडव्यात पेट्रोलच्या भावाची तुलना करून भाववाढीच्या अतिरेकाची कल्पना मांडली आहे. त्यानंतर एक गोष्ट चांगली होईल, या सकारात्मक विधानातून वाचकाच्या अपेक्षेला दिशा दिली जाते. मात्र सुनेला जाळण्याच्या संदर्भामुळे या अपेक्षेचा अनपेक्षित भंग होतो. हा भंग वात्रटिकेच्या आशयाला नवे परिमाण देतो. महागाईवरील साधा विनोद सामाजिक अमानुषतेच्या व्यंगात रूपांतरित होतो.
या वात्रटिकेतील काळ्या विनोदाचा विचार विशेष महत्त्वाचा आहे. मानवी जीवाचे मूल्य एखाद्या इंधनाच्या किमतीशी जोडले जाणे ही केवळ विनोदी कल्पना नाही. उलट, स्त्रीच्या सुरक्षिततेची हमी मानवी संवेदनशीलतेतून मिळण्याऐवजी आर्थिक परिस्थितीवर अवलंबून असल्यासारखी वाटणे, हीच सामाजिक विसंगती येथे उघड होते. त्यामुळे वाचकाच्या मनात हसू निर्माण झाले तरी त्या हसण्यामागे गंभीर प्रश्न उभा राहतो.
भाषेच्या दृष्टीने वात्रटिका सहज, सुटसुटीत आणि लोकाभिमुख आहे. बोंब, आगडोंब, पेट्रोल आणि रॉकेल यांसारख्या परिचित शब्दांमधून आशयाची परिणामकारक मांडणी केली आहे. पहिल्या कडव्यातील ध्वनिसाम्य आणि दुसऱ्या कडव्यातील अर्थविरोध यांमुळे रचना लक्षात राहते. भाषेतील काटकसर आणि वाक्यरचनेतील साधेपणा यांमुळे वात्रटिकेचा सामाजिक संदेश अधिक सहजपणे पोहोचतो.
शैलीच्या दृष्टीने प्रश्नात्मक सुरुवात, अतिशयोक्ती, अपेक्षाभंग आणि धक्कादायक शेवट या घटकांचा प्रभावी उपयोग झालेला आहे. विशेषतः शेवटच्या ओळीतील विधान वाचकाला केवळ हसवत नाही, तर त्या हास्याच्या नैतिक मर्यादेचाही विचार करायला लावते. विनोद आणि सामाजिक वेदना यांच्यातील हा ताण वात्रटिकेला सामान्य विनोदी रचनेपेक्षा वेगळे स्थान देतो.
साधक बाधक विचार
साधक-बाधक विचार करता, या वात्रटिकेचे सर्वांत मोठे सामर्थ्य म्हणजे महागाई आणि हुंडाबळी या भिन्न विषयांना रॉकेलच्या माध्यमातून जोडणे. तिची सहज भाषा, उपरोधिक मांडणी, सामाजिक निरीक्षण आणि प्रभावी शेवट हे महत्त्वाचे गुण आहेत. दुसरीकडे, सासू-सुनेच्या नात्यावर केंद्रित केलेली मांडणी व्यापक सामाजिक समस्येचे संक्षिप्त चित्रण करते. त्यामुळे तिचा अर्थ सर्व सासूंना दोष देणे असा न घेता हुंडाबळीच्या अमानुषतेवर केलेला व्यंगात्मक प्रहार असा समजणे आवश्यक आहे. तसेच काळ्या विनोदामुळे पीडित व्यक्तीच्या दुःखाचे लघुकरण होऊ नये, याची जाणीव समीक्षकाने ठेवली पाहिजे.
रसविचाराच्या दृष्टीने हास्यरस आणि उपरोध हे या वात्रटिकेचे प्रमुख प्रवेशद्वार आहेत. मात्र अखेरीस करुणेची छटा, अमानुषतेविषयीचा तिरस्कार आणि सामाजिक अन्यायाविषयीचा संताप यांची जाणीव निर्माण होते. त्यामुळे या वात्रटिकेचा प्रभाव केवळ विनोदनिर्मितीत नसून वाचकाच्या भावविश्वाला अस्वस्थ करणाऱ्या सामाजिक जाणिवेत आहे.
एकंदरीत, रॉकेलचा आगडोंब ही वात्रटिका लघुरूपातील सामाजिक व्यंगाचे उदाहरण म्हणून महत्त्वाची ठरते. तिच्यातील विनोद हा अंतिम हेतू नसून सामाजिक विसंगती उघड करण्याचे साधन आहे. महागाईच्या चर्चेतून स्त्रीच्या जीवनमूल्याचा प्रश्न उपस्थित करणे, ही वात्रटिकाकाराची कल्पकता आहे. वस्तूंच्या किमती वाढल्या म्हणून मानवी क्रौर्य कमी होईल, अशी कल्पना मांडून वात्रटिकाकाराने समाजाच्या नैतिकतेवर प्रश्नचिन्ह उभे केले आहे.
या वात्रटिकेचा अंतिम आशय असा आहे की, स्त्रीचे जीवन सुरक्षित राहण्यासाठी रॉकेल महाग होण्याची नव्हे, तर माणसांच्या विचारांत परिवर्तन होण्याची आवश्यकता आहे. हुंडाबळी रोखण्यासाठी स्त्रीला समान माणूस म्हणून मान्यता देणे, तिच्या सन्मानाचा आदर करणे आणि हिंसेविरुद्ध ठामपणे उभे राहणे आवश्यक आहे. वात्रटिकाकाराने हा संदेश उपदेशाच्या स्वरूपात न देता उपरोधाच्या माध्यमातून व्यक्त केला आहे. म्हणूनच रॉकेलचा आगडोंब ही वात्रटिका हसवणारी, अस्वस्थ करणारी आणि सामाजिक वास्तवाचा पुनर्विचार करायला लावणारी साहित्यकृती ठरते. तिचे खरे यश वाचकाला केवळ हसवण्यात नसून, त्या हास्यामागे दडलेल्या सामाजिक वेदनेची जाणीव करून देण्यात आहे.
संदर्भ -
1... फेरफटका-312 l दैनिक झुंजार नेता l
21ऑक्टोबर 2000
2....मराठी वात्रटिका आणि लोकप्रबोधन, साहित्यिक संदर्भ (मराठी विश्वकोश)
3.....सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील ग्रोकायन आणि दैनिक वात्रटिका संबंधित माहिती.
4. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती
https://suryakantdolase.blogspot.com
---------------------------------
विशेष सूचना:
तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न... सुधारणा किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!
आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक ग्रोक.कॉम
इथे जाऊन करू शकता.
यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .
https://grokaayan.blogspot.com
दैनिक वात्रटिका
18ऑक्टोबर 2026
No comments:
Post a Comment