ग्रोकायन-410..............................मराठी चित्रपटांना,पुरस्काराची कमी नाही.प्रेक्षक आणि सिनेमागृहांची, मुळीच हमी नाही.

ग्रोकायन-410

..............................

मराठी चित्रपटांना,

पुरस्काराची कमी नाही.

प्रेक्षक आणि सिनेमागृहांची, 

मुळीच हमी नाही. 

ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे  *grok* या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...

म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....

सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..

मराठी साहित्यातील ..

एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...

आजची वात्रटिका

-------------------------

चित्तरकथा

मराठी चित्रपटांना,

पुरस्काराची कमी नाही.

प्रेक्षक आणि सिनेमागृहांची, 

मुळीच हमी नाही. 

मराठी चित्रपटांची,

अशी चित्तरकथा आहे !

पुरस्कारासाठी चित्रपट,

काढण्याची प्रथा आहे !!

- सूर्यकांत डोळसे, पाटोदा (बीड)

मोबाईल.9923847269

-------------------------

चिमटा l दैनिक पुण्यनगरी 

17ऑगस्ट 2004

-------------------------

चित्तरकथा या  वात्रटिकेचे सविस्तर समीक्षण

प्रस्तावना

सूर्यकांत डोळसे या वात्रटिकाकारांची चित्तरकथा ही वात्रटिका मराठी चित्रपटसृष्टीच्या वास्तवावर उपरोधिक भाष्य करणारी एक महत्त्वपूर्ण रचना आहे. मराठी चित्रपटांना मिळणारे पुरस्कार, प्रेक्षकांची घटती उपस्थिती, सिनेमागृहांची कमतरता आणि पुरस्कारकेंद्रित चित्रपटनिर्मितीची प्रवृत्ती या परस्परसंबंधित बाबींवर या वात्रटिकेत भाष्य केले आहे. चित्रपटसृष्टीचे बाह्य यश आणि प्रत्यक्ष व्यावसायिक व प्रेक्षकांच्या पातळीवर असलेले वास्तव यांतील विसंगती हा या वात्रटिकेचा मुख्य आशय आहे.

वात्रटिकाकार सूर्यकांत डोळसे यांनी अत्यंत मोजक्या शब्दांत एक व्यापक सांस्कृतिक प्रश्न उपस्थित केला आहे. मराठी चित्रपटांना पुरस्कार मिळतात, ही अभिमानाची बाब असली, तरी त्या चित्रपटांना प्रेक्षक मिळतात का, त्यांचे प्रदर्शन पुरेशा सिनेमागृहांत होते का आणि पुरस्कार मिळवण्याच्या उद्देशानेच चित्रपटांची निर्मिती केली जाते का, असे प्रश्न ही वात्रटिका वाचकांसमोर उभे करते. या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्याची प्रेरणा देणे, हेच या वात्रटिकेचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे.

या वात्रटिकेचे शीर्षक चित्तरकथा हेही आशयसूचक आहे. चित्रपटांची कथा आणि चित्रपटसृष्टीची विचित्र परिस्थिती या दोन्ही अर्थछटा या शीर्षकातून सूचित होतात. चित्रपटाशी संबंधित कथा सांगताना वात्रटिकाकार प्रत्यक्षात एका सांस्कृतिक व्यवस्थेचे परीक्षण करतात. त्यामुळे ही वात्रटिका केवळ मनोरंजन करणारी रचना न राहता चित्रपटसृष्टीच्या कार्यपद्धतीवर प्रश्न उपस्थित करणारी सामाजिक व सांस्कृतिक टीका ठरते.

प्रत्येक कडव्याचा सविस्तर अर्थ

पहिले कडवे

मराठी चित्रपटांना, पुरस्काराची कमी नाही. 

प्रेक्षक आणि सिनेमागृहांची, मुळीच हमी नाही.

या कडव्यात वात्रटिकाकारांनी मराठी चित्रपटसृष्टीतील दोन परस्परविरोधी परिस्थिती समोरासमोर ठेवल्या आहेत. एका बाजूला मराठी चित्रपटांना मिळणारे पुरस्कार आहेत, तर दुसऱ्या बाजूला प्रेक्षक आणि सिनेमागृहांच्या उपलब्धतेबाबत असलेली अनिश्चितता आहे. या विरोधाभासातून वात्रटिकेचा मुख्य उपरोध निर्माण होतो.

मराठी चित्रपटांना विविध पुरस्कार मिळणे ही त्यांच्या कलात्मक गुणवत्तेची, दिग्दर्शनाची, अभिनयाची, कथानकाची किंवा तांत्रिक कामगिरीची पावती असू शकते. पुरस्कारांमुळे चित्रपटांची प्रतिष्ठा वाढते. चित्रपटसृष्टीतील कलाकार आणि तंत्रज्ञांच्या कामाची दखल घेतली जाते. मात्र, पुरस्कार मिळणे आणि सामान्य प्रेक्षकांपर्यंत चित्रपट पोहोचणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. पुरस्कारांची संख्या वाढली म्हणून चित्रपट पाहणाऱ्या प्रेक्षकांची संख्या वाढेलच, असे नाही. त्याचप्रमाणे चित्रपटांना पुरस्कार मिळाले म्हणून त्यांना पुरेसे प्रदर्शन मिळेल, याचीही खात्री नसते.

प्रेक्षक आणि सिनेमागृहांचा उल्लेख करताना वात्रटिकाकारांनी चित्रपटाच्या यशातील दोन महत्त्वाच्या घटकांकडे लक्ष वेधले आहे. प्रेक्षक हा चित्रपटाच्या सांस्कृतिक अस्तित्वाचा केंद्रबिंदू आहे. सिनेमागृह हे चित्रपट आणि प्रेक्षक यांच्यातील महत्त्वाचे माध्यम आहे. चित्रपट चांगला असला, तरी तो प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचला नाही, तर त्याचा सामाजिक प्रभाव मर्यादित राहू शकतो. चित्रपटगृहांत पुरेसे शो मिळाले नाहीत, प्रदर्शनाची योग्य संधी मिळाली नाही किंवा प्रेक्षकांना चित्रपटाबद्दल माहिती पोहोचली नाही, तर त्याच्या यशावर परिणाम होऊ शकतो.

या कडव्यातील पुरस्कारांची कमी नाही आणि मुळीच हमी नाही या विधानांमधील विरोध विशेष लक्षवेधी आहे. पहिल्या विधानात उपलब्धतेची खात्री आणि दुसऱ्या विधानात अनिश्चितता व्यक्त होते. या रचनेतून पुरस्कारांच्या प्रतिष्ठेला नाकारण्याऐवजी पुरस्कार आणि प्रत्यक्ष प्रेक्षकसहभाग यांच्यातील अंतर अधोरेखित केले आहे.

या कडव्याचा आणखी एक अर्थ असा की, चित्रपटसृष्टीचे यश केवळ सन्मानचिन्हे किंवा पुरस्कारांच्या संख्येवरून मोजता येत नाही. चित्रपट किती लोकांपर्यंत पोहोचतो, प्रेक्षक त्याच्याशी किती जोडले जातात आणि तो समाजात कोणती चर्चा घडवतो, हेही महत्त्वाचे आहे. वात्रटिकाकार सूर्यकांत डोळसे यांनी या प्रश्नांची मांडणी थेट उपदेशात्मक पद्धतीने न करता विरोधाभासातून केली आहे. त्यामुळे वाचकाला स्वतः विचार करण्यास प्रवृत्त केले जाते.

दुसरे कडवे

मराठी चित्रपटांची, अशी चित्तरकथा आहे! पुरस्कारासाठी चित्रपट, काढण्याची प्रथा आहे!!

दुसरे कडवे पहिल्या कडव्यातील निरीक्षणाला अधिक तीव्र करते. पहिल्या कडव्यात पुरस्कार आणि प्रेक्षक यांच्यातील विसंगती दाखवली आहे. दुसऱ्या कडव्यात वात्रटिकाकार त्या विसंगतीमागील संभाव्य मानसिकता आणि चित्रपटनिर्मितीच्या उद्देशाविषयी प्रश्न उपस्थित करतात.

मराठी चित्रपटांची अशी चित्तरकथा आहे या विधानातून चित्रपटसृष्टीतील परिस्थितीचे उपरोधिक सार मांडले आहे. चित्तरकथा या शब्दात चित्रपटाची कथा असा सरळ अर्थ जाणवतो; पण येथे त्याला विचित्र, विसंगत आणि विचार करायला लावणाऱ्या परिस्थितीची छटाही प्राप्त होते. चित्रपटांच्या जगात पुरस्कारांचे महत्त्व इतके वाढले आहे की, चित्रपटाच्या निर्मितीमागील मूलभूत हेतूच बदलत आहे का, असा प्रश्न या कडव्यातून उपस्थित होतो.

पुरस्कारासाठी चित्रपट काढण्याची प्रथा आहे या ओळीत वात्रटिकेचा उपरोध अधिक स्पष्ट होतो. चित्रपट निर्मितीचा प्राथमिक उद्देश उत्तम कथा सांगणे, कलात्मक अभिव्यक्ती करणे, प्रेक्षकांचे मनोरंजन करणे किंवा समाजातील वास्तव मांडणे हा असू शकतो. मात्र, पुरस्कार मिळवणे हाच निर्मितीचा प्रमुख हेतू बनला, तर चित्रपटाच्या आशयावर, सादरीकरणावर आणि प्रेक्षकांशी असलेल्या नात्यावर परिणाम होण्याची शक्यता निर्माण होते.

अर्थात, पुरस्कारांसाठी चित्रपट बनवणे हे स्वतःमध्ये चुकीचे नाही. अनेक उत्कृष्ट कलाकृतींना पुरस्कार मिळतात आणि पुरस्कारांमुळे चांगल्या चित्रपटांची दखलही घेतली जाते. वात्रटिकेतील टीका पुरस्कार मिळवण्याच्या इच्छेवर नसून पुरस्कार हेच निर्मितीचे प्रमुख ध्येय बनण्याच्या प्रवृत्तीवर आहे. या फरकाची जाणीव ठेवून वात्रटिकेचे आकलन करणे आवश्यक आहे.

या कडव्यातील प्रथा हा शब्द विशेष महत्त्वाचा आहे. प्रथा म्हणजे रूढ झालेली पद्धत किंवा वारंवार घडणारी कृती. वात्रटिकाकारांनी पुरस्कारांसाठी चित्रपट काढण्याला प्रथा असे संबोधून त्या प्रवृत्तीचे सामान्यीकरण झाल्याचा उपरोधिक आभास निर्माण केला आहे. एखादी अपवादात्मक घटना न मांडता संपूर्ण व्यवस्थेतील संभाव्य दोषाकडे लक्ष वेधण्याचा हा प्रभावी मार्ग आहे.

या कडव्यामुळे पहिल्या कडव्यातील निरीक्षणाला अर्थपूर्ण शेवट मिळतो. पुरस्कार मिळतात, पण प्रेक्षक आणि सिनेमागृहांची हमी नाही, या विसंगतीचे रूपांतर चित्रपटनिर्मितीच्या उद्देशाविषयीच्या प्रश्नात होते. अशा प्रकारे ही वात्रटिका निरीक्षणापासून निष्कर्षाकडे आणि निष्कर्षापासून सामाजिक उपरोधाकडे वाटचाल करते.

प्रासंगिकतेचे समीक्षण

चित्तरकथा ही वात्रटिका ज्या काळात प्रसिद्ध झाली, त्या काळातील मराठी चित्रपटसृष्टीच्या परिस्थितीच्या संदर्भात तिचे आकलन करणे आवश्यक आहे. दिलेल्या माहितीनुसार ही वात्रटिका चिमटा या सदरात दैनिक पुण्यनगरीमध्ये १७ ऑगस्ट २००४ रोजी प्रसिद्ध झाली. त्या काळात मराठी चित्रपटांना प्रेक्षक मिळवणे, हिंदी चित्रपटांशी स्पर्धा करणे, चित्रपटांच्या प्रदर्शनासाठी पुरेशी सिनेमागृहे मिळवणे आणि मराठी चित्रपटांचे विपणन करणे ही महत्त्वाची आव्हाने होती. या पार्श्वभूमीवर वात्रटिकाकार सूर्यकांत डोळसे यांनी पुरस्कार आणि प्रेक्षक यांच्यातील संबंधावर केलेले भाष्य लक्षवेधी ठरते.

चित्रपटाला पुरस्कार मिळणे ही कलात्मक मान्यतेची बाब आहे. मात्र, चित्रपटाचा पुरस्कार सोहळ्यापलीकडील प्रवासही तितकाच महत्त्वाचा असतो. चित्रपट प्रदर्शित होणे, त्याला पुरेसे शो मिळणे, प्रेक्षकांनी तो पाहणे आणि त्याविषयी समाजात चर्चा होणे या प्रक्रियांमधून त्याचे सांस्कृतिक जीवन आकाराला येते. या प्रक्रियेत अडथळे असतील, तर पुरस्कार मिळूनही चित्रपट व्यापक प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचण्यात अपयशी ठरू शकतो. वात्रटिकाकारांनी याच प्रश्नाला आपल्या उपरोधिक मांडणीच्या केंद्रस्थानी ठेवले आहे.

मराठी चित्रपटसृष्टीत काळानुसार अनेक बदल झाले आहेत. डिजिटल तंत्रज्ञान, बदलती निर्मितिपद्धती, चित्रपटांचे ऑनलाइन प्रसिद्धीकरण, विविध चित्रपट महोत्सव, ओटीटी व्यासपीठे आणि प्रेक्षकांच्या बदलत्या आवडीनिवडी यांमुळे चित्रपटांचे वितरण व प्रदर्शन यांचे स्वरूप बदलले आहे. त्यामुळे २००४ मध्ये व्यक्त केलेले निरीक्षण आजच्या काळात तंतोतंत लागू होते, असे गृहीत धरता येणार नाही. तरीही कलात्मक मान्यता आणि व्यापक प्रेक्षकसहभाग यांच्यातील संबंधाचा प्रश्न आजही महत्त्वाचा आहे.

आजच्या काळात चित्रपटांना पुरस्कार मिळाल्यानंतर त्यांची चर्चा वाढते. काही चित्रपटांना समीक्षकांकडून प्रशंसा मिळते, परंतु सर्वसामान्य प्रेक्षकांपर्यंत त्यांची पोहोच मर्यादित राहू शकते. काही लोकप्रिय चित्रपटांना मोठा प्रेक्षकवर्ग मिळतो, तर काही प्रयोगशील चित्रपटांना मर्यादित प्रेक्षक मिळतात. त्यामुळे पुरस्कार, लोकप्रियता, कलात्मक गुणवत्ता आणि व्यावसायिक यश हे वेगवेगळे निकष आहेत, याची जाणीव ठेवणे आवश्यक आहे.

या संदर्भात वात्रटिकाकारांची टीका केवळ चित्रपटांना पुरस्कार का मिळतात, यापुरती मर्यादित नाही. चित्रपटाच्या यशाचे मूल्यमापन कोणत्या निकषांवर केले जाते, निर्मितीमागील प्रेरणा काय असते आणि प्रेक्षकांशी चित्रपटाचे नाते किती सशक्त असते, हे व्यापक प्रश्न या वात्रटिकेतून पुढे येतात.

या वात्रटिकेची प्रासंगिकता तिच्या काळातील विशिष्ट परिस्थितीपुरती मर्यादित नाही. पुरस्कार मिळवण्याच्या ध्येयापोटी मूळ उद्देश दुय्यम ठरण्याची शक्यता साहित्य, नाटक, चित्रपट, संगीत आणि इतर कलाक्षेत्रांतही दिसू शकते. त्यामुळे चित्तरकथा ही वात्रटिका एका विशिष्ट कलाक्षेत्रावर भाष्य करत असली, तरी तिच्या आशयातून व्यापक सांस्कृतिक व्यवस्थेचे परीक्षण करण्याची संधी मिळते.

भाषेचे सोदाहरण समीक्षण

चित्तरकथा या वात्रटिकेची भाषा साधी, सरळ, बोलचालीच्या जवळ जाणारी आणि आशयाला अनुरूप आहे. वात्रटिकाकार सूर्यकांत डोळसे यांनी अवघड शब्दांची गर्दी न करता सर्वसामान्य वाचकाला सहज समजेल अशा भाषेत चित्रपटसृष्टीतील विसंगती मांडली आहे. ही साधी भाषा आशयाला कमीपणा आणत नाही. उलट, विचारातील नेमकेपणा आणि उपरोधाची धार अधिक प्रभावी बनवते.

मराठी चित्रपटांना, पुरस्काराची कमी नाही, या ओळीतील शब्दयोजना सरळ आहे. मराठी चित्रपट आणि पुरस्कार या दोन संकल्पना एकाच वाक्यात जोडून वात्रटिकाकार वाचकाचे लक्ष त्वरित मुख्य विषयाकडे वेधतात. पुरस्कारांची कमी नाही हे विधान प्रथमदर्शनी सकारात्मक वाटते. परंतु त्यानंतर येणाऱ्या ओळीमुळे या विधानाचा अर्थ बदलतो. अशा प्रकारे भाषेतील साधेपणाच्या आधारे उपरोधाची निर्मिती केली आहे.

प्रेक्षक आणि सिनेमागृहांची, मुळीच हमी नाही, या ओळीत हमी हा शब्द महत्त्वाचा आहे. हमी हा शब्द सामान्यतः खात्री, आश्वासन किंवा निश्चिततेच्या अर्थाने वापरला जातो. चित्रपटाच्या संदर्भात तो वापरल्यामुळे पुरस्कारांच्या निश्चिततेच्या तुलनेत प्रेक्षक आणि प्रदर्शनाच्या अनिश्चिततेचे चित्र उभे राहते. प्रेक्षक आणि सिनेमागृहे यांचा एकत्र उल्लेख करून वात्रटिकाकारांनी चित्रपटाच्या यशासाठी आवश्यक असलेल्या दोन परस्परसंबंधित घटकांकडे लक्ष वेधले आहे.

दुसऱ्या कडव्यातील अशी चित्तरकथा आहे या विधानात शीर्षकाची पुनरावृत्ती आशयसूचक ठरते. शीर्षक आणि कडव्यातील विधान यांचा संबंध निर्माण झाल्यामुळे वात्रटिकेची रचना एकसंध बनते. चित्तरकथा हा शब्द चित्रपटाची कथा या अर्थाशी संबंधित आहे. त्याच वेळी परिस्थितीतील विसंगती दर्शवण्याची क्षमताही या शब्दात आहे. त्यामुळे शीर्षकातूनच उपरोधाची दिशा स्पष्ट होते.

पुरस्कारासाठी चित्रपट, काढण्याची प्रथा आहे, या ओळीतील प्रथा हा शब्द टीकेला सामाजिक स्वरूप देतो. एखाद्या व्यक्तीची कृती म्हणून विषय न मांडता वात्रटिकाकारांनी त्याला एका संभाव्य रूढ प्रवृत्तीचे रूप दिले आहे. त्यामुळे भाष्य व्यक्तिकेंद्रित न राहता व्यवस्थाकेंद्रित बनते.

या वात्रटिकेच्या भाषेतील आणखी एक महत्त्वाचा गुण म्हणजे अनावश्यक विस्ताराचा अभाव. चित्रपटसृष्टीतील समस्या स्पष्ट करण्यासाठी वात्रटिकाकारांना मोठा निबंध लिहावा लागत नाही. चार ओळींच्या पहिल्या कडव्यात विसंगती दाखवली जाते आणि चार ओळींच्या दुसऱ्या कडव्यात त्या विसंगतीवर उपरोधिक निष्कर्ष मांडला जातो. भाषेतील ही काटकसर वात्रटिकेच्या प्रभावात भर घालते.

यमक आणि ध्वनिसौंदर्याच्या दृष्टीने नाही आणि हमी हे शब्द जवळच्या यमकसाम्याने जोडले गेले आहेत. त्याचप्रमाणे आहे आणि प्रथा या शब्दांमध्येही यमकसाम्य आहे. मराठी वात्रटिकेच्या रचनेत यमकाला महत्त्वाचे स्थान असल्यामुळे या शब्दांची निवड लक्षवेधी ठरते. यमकामुळे ओळींचा शेवट ठसठशीत होतो आणि आशय लक्षात राहण्यास मदत होते.

या वात्रटिकेतील भाषा आक्रमक घोषणाबाजी करत नाही. ती थेट आरोप करण्याऐवजी परिस्थितीतील विसंगती वाचकाच्या लक्षात आणून देते. यामुळे वात्रटिकेचा उपरोध अधिक परिणामकारक ठरतो. साधे शब्द, नेमकी मांडणी, अर्थवाही पुनरुक्ती आणि यमकसाम्य यांच्या आधारे वात्रटिकाकारांनी भाषिक परिणाम साधला आहे.

शैलीचे समीक्षण

चित्तरकथा या वात्रटिकेची शैली उपरोधिक, व्यंगप्रधान, संक्षिप्त आणि विरोधाभासावर आधारित आहे. वात्रटिकाकार सूर्यकांत डोळसे यांनी चित्रपटसृष्टीतील समस्यांचे थेट वर्णन करण्याऐवजी दोन वेगवेगळ्या वास्तवांची तुलना केली आहे. पुरस्कारांची उपलब्धता आणि प्रेक्षक व सिनेमागृहांची अनिश्चितता यांच्यातील अंतर हा शैलीचा मुख्य आधार आहे.

विरोधाभासप्रधान शैली

पहिल्या कडव्यातील पुरस्कारांची कमी नाही आणि मुळीच हमी नाही ही दोन विधाने एकमेकांच्या विरोधात उभी राहतात. पहिल्या विधानात समृद्धी आणि दुसऱ्या विधानात अभावाची भावना आहे. या विरोधामुळे वाचकाला परिस्थितीतील विसंगती जाणवते. वात्रटिकेतील विनोद किंवा उपरोध केवळ शब्दांतून निर्माण होत नाही, तर दोन वास्तवांतील तफावतीतून निर्माण होतो.

उपरोधप्रधान शैली

पुरस्कारासाठी चित्रपट काढण्याची प्रथा आहे या विधानात उपरोधाची तीव्रता वाढते. सामान्यतः चित्रपट निर्मितीचा हेतू कलात्मक अभिव्यक्ती, मनोरंजन किंवा सामाजिक आशयाची मांडणी हा मानला जातो. परंतु पुरस्कार मिळवणे हाच प्रमुख हेतू बनल्यास निर्मितीच्या उद्देशावर प्रश्न निर्माण होतो. वात्रटिकाकारांनी या संभाव्य प्रवृत्तीला प्रथा असे संबोधून तिचे उपरोधिक चित्र उभे केले आहे.

संक्षिप्ततेची शैली

वात्रटिका हा आकाराने लहान, परंतु आशयाने प्रभावी असा साहित्यप्रकार आहे. चित्तरकथा या वात्रटिकेत केवळ दोन कडव्यांत विषयाची मांडणी केली आहे. पहिल्या कडव्यात परिस्थितीचे निरीक्षण आहे आणि दुसऱ्या कडव्यात त्यातून निघणारा उपरोधिक निष्कर्ष आहे. ही रचनात्मक शिस्त वात्रटिकेला नेमकेपणा देते.

शीर्षककेंद्रित शैली

चित्तरकथा हे शीर्षक वात्रटिकेच्या आशयाशी घट्ट जोडलेले आहे. चित्रपटांशी संबंधित कथा या अर्थाबरोबरच चित्रपटसृष्टीतील विसंगतीची कथाही या शीर्षकातून सूचित होते. दुसऱ्या कडव्यात शीर्षकाचा आशय पुन्हा पुढे येतो. त्यामुळे शीर्षक हे केवळ नाव न राहता वात्रटिकेच्या विचाराचा केंद्रबिंदू बनते.

निष्कर्षप्रधान शैली

वात्रटिकेचे दुसरे कडवे पहिल्या कडव्यातील निरीक्षणाला अधिक व्यापक अर्थ देते. पुरस्कारांची संख्या आणि प्रेक्षकांची उपलब्धता यांच्यातील अंतर दाखवल्यानंतर वात्रटिकाकार निर्मितीमागील उद्देशाविषयी प्रश्न उपस्थित करतात. त्यामुळे रचना केवळ वर्णनात्मक राहत नाही. ती विचारप्रवर्तक बनते.

या शैलीचे वैशिष्ट्य असे की, वात्रटिकाकार वाचकाला तयार उत्तर देत नाहीत. ते विरोधाभास समोर ठेवतात आणि वाचकाला स्वतः निष्कर्ष काढण्यास प्रवृत्त करतात. ही शैली सामाजिक व्यंगासाठी विशेष उपयुक्त ठरते.

साधक-बाधक चर्चा

साधक बाजू

चित्तरकथा या वात्रटिकेचा सर्वांत मोठा गुण म्हणजे तिच्या विषयाची स्पष्टता. पहिल्याच कडव्यात मराठी चित्रपटांना मिळणारे पुरस्कार आणि प्रेक्षक व सिनेमागृहांची अनिश्चितता यांतील विरोधाभास मांडला जातो. वाचकाला विषय समजण्यासाठी कोणत्याही विशेष पार्श्वभूमीची आवश्यकता भासत नाही. ही सहजगम्यता वात्रटिकेच्या परिणामकारकतेत भर घालते.

दुसरा महत्त्वाचा गुण म्हणजे विषयाची सामाजिक व सांस्कृतिक उपयुक्तता. चित्रपट हे केवळ मनोरंजनाचे साधन नसून समाजाच्या सांस्कृतिक अभिव्यक्तीचे माध्यम आहे. चित्रपटांची निर्मिती कोणत्या उद्देशाने होते, कलात्मक गुणवत्तेचे मूल्यमापन कसे केले जाते आणि प्रेक्षकांशी चित्रपटाचे नाते कसे विकसित होते, या प्रश्नांना ही वात्रटिका स्पर्श करते.

तिसरा गुण म्हणजे भाषेतील काटकसर. वात्रटिकाकार सूर्यकांत डोळसे यांनी मोठ्या समस्येची मांडणी अगदी कमी शब्दांत केली आहे. अनावश्यक तपशील टाळल्यामुळे आशयाची धार टिकून राहते. यमकसाम्य आणि विरोधाभास यांमुळे वात्रटिकेतील विधानांची परिणामकारकता वाढते.

चौथा गुण म्हणजे शीर्षकाची अर्थपूर्णता. चित्तरकथा हे शीर्षक चित्रपटांच्या जगाशी थेट संबंधित आहे. त्याच वेळी चित्रपटसृष्टीतील विसंगतीची कथा असा उपरोधिक अर्थही त्यातून सूचित होतो. शीर्षक आणि आशय यांच्यातील हा संबंध रचनेला एकसंधता प्रदान करतो.

पाचवा गुण म्हणजे वाचकाला विचार करण्यास प्रवृत्त करण्याची क्षमता. पुरस्कार मिळणे ही चांगली गोष्ट असली, तरी तेच चित्रपटाच्या यशाचे एकमेव मोजमाप ठरू शकते का, हा प्रश्न वात्रटिका उपस्थित करते. त्यामुळे ही रचना केवळ हास्य निर्माण न करता चित्रपटसृष्टीच्या कार्यपद्धतीचे परीक्षण करण्याची संधी देते.

बाधक बाजू

या वात्रटिकेची पहिली मर्यादा म्हणजे चित्रपटसृष्टीच्या व्यापक वास्तवाचे अत्यंत संक्षिप्त चित्रण. पुरस्कार, प्रेक्षक आणि सिनेमागृहे या तीन बाबींवर लक्ष केंद्रित केल्यामुळे चित्रपटांच्या निर्मितीखर्चाचा प्रश्न, वितरणव्यवस्था, जाहिरात, चित्रपटगृहांचे आर्थिक गणित, प्रेक्षकांच्या आवडीनिवडी आणि प्रादेशिक चित्रपटांसमोरील स्पर्धा यांसारख्या इतर घटकांचा विचार या रचनेत होत नाही. अर्थात, वात्रटिकेच्या लघुरूपामुळे हा विस्तार अपेक्षितही नाही; तरी विषयाचे संपूर्ण चित्र या रचनेत मिळत नाही, ही मर्यादा मान्य करावी लागते.

दुसरी मर्यादा म्हणजे पुरस्कारांसाठी चित्रपट काढण्याची प्रथा आहे हे विधान व्यापक स्वरूपाचे आहे. प्रत्येक पुरस्कारप्राप्त चित्रपटाची निर्मिती पुरस्कार मिळवण्याच्या उद्देशानेच झाली असे म्हणता येत नाही. अनेक चित्रपटांना त्यांच्या गुणवत्तेमुळे पुरस्कार मिळतात. त्यामुळे वात्रटिकेतील विधान हे उपरोधिक अतिशयोक्ती म्हणून समजणे योग्य ठरते. त्याला संपूर्ण मराठी चित्रपटसृष्टीबद्दलचा सिद्ध झालेला निष्कर्ष मानणे योग्य होणार नाही.

तिसरी मर्यादा म्हणजे पुरस्कार आणि प्रेक्षक यांच्यातील संबंधांचे गुंतागुंतीचे स्वरूप. एखाद्या चित्रपटाला कमी प्रेक्षक मिळाले म्हणून त्याची कलात्मक गुणवत्ता कमी ठरत नाही. त्याचप्रमाणे मोठा प्रेक्षकवर्ग मिळाला म्हणून चित्रपटाला पुरस्कार मिळायलाच हवा, असेही नाही. पुरस्कार, लोकप्रियता आणि कलात्मक गुणवत्ता यांचे निकष वेगवेगळे असू शकतात. वात्रटिकेतील उपरोध समजून घेताना हा फरक लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे.

चौथी मर्यादा म्हणजे समस्येच्या संभाव्य कारणांचे विश्लेषण या वात्रटिकेत केलेले नाही. चित्रपटांना पुरेसे प्रेक्षक का मिळत नाहीत किंवा सिनेमागृहांची उपलब्धता का अनिश्चित असते, याची कारणमीमांसा येथे नाही. वात्रटिकाकारांचा हेतू समस्येवर संशोधनात्मक विवेचन करणे नसून तिच्यातील विसंगतीवर लक्ष वेधणे हा आहे. म्हणून ही मर्यादा साहित्यप्रकाराच्या स्वरूपाशी संबंधित आहे.

एकूण विचार करता, या वात्रटिकेच्या मर्यादा तिच्या संक्षिप्त स्वरूपाशी निगडित आहेत. त्या तिच्या उपरोधिक हेतूला पूर्णपणे बाधा आणत नाहीत. मात्र, तिच्या विधानांचे चिकित्सक आकलन करताना चित्रपटसृष्टीतील विविध घटकांचा विचार करणे आवश्यक आहे.

वात्रटिकेच्या रसविचाराची स्वतंत्र चर्चा

चित्तरकथा या वात्रटिकेचा रसविचार करताना हास्य, व्यंग, उपरोध, विसंगती आणि चिंतन यांचा परस्परसंबंध लक्षात घ्यावा लागतो. या वात्रटिकेतील हास्य हे निव्वळ मनोरंजनासाठी निर्माण केलेले नाही. त्यामागे चित्रपटसृष्टीच्या कार्यपद्धतीवर प्रश्न उपस्थित करण्याची भूमिका आहे. त्यामुळे हास्याच्या पलीकडे जाणारा विचारप्रधान आशय या वात्रटिकेला प्राप्त झाला आहे.

हास्यरस

वात्रटिकेतील हास्याचा आधार परिस्थितीतील विसंगती आहे. मराठी चित्रपटांना पुरस्कार मिळतात, परंतु प्रेक्षक आणि सिनेमागृहांची हमी नाही, ही मांडणी वाचकाच्या मनात उपरोधिक हास्य निर्माण करते. येथे एखाद्या व्यक्तीची शारीरिक किंवा वैयक्तिक थट्टा केलेली नाही. त्याऐवजी चित्रपटसृष्टीतील एका संभाव्य प्रवृत्तीवर विनोद केला आहे. त्यामुळे या वात्रटिकेतील हास्याला सामाजिक संदर्भ प्राप्त होतो.

व्यंगाची निर्मिती

या वात्रटिकेतील व्यंग हे पुरस्कारकेंद्रित दृष्टिकोनावर आधारलेले आहे. चित्रपटाचे यश पुरस्कारांवरून ठरवले जाते, परंतु प्रेक्षकांशी असलेले त्याचे नाते दुर्लक्षित राहते, अशी परिस्थिती निर्माण झाल्यास ती प्रश्नांकित करण्याची गरज आहे. वात्रटिकाकारांनी ही विसंगती थेट उपदेश न करता विरोधाभासाच्या माध्यमातून दाखवली आहे. त्यामुळे व्यंगाचा परिणाम अधिक सूक्ष्म आणि विचारप्रवर्तक बनतो.

उपरोधाचा परिणाम

उपरोध हा या वात्रटिकेच्या आशयाचा महत्त्वाचा घटक आहे. पुरस्कारासाठी चित्रपट काढण्याची प्रथा आहे या विधानात प्रत्यक्ष परिस्थितीचे वर्णन करण्यापेक्षा त्या परिस्थितीविषयीची टीकात्मक भूमिका अधिक ठळक होते. पुरस्कार हे कलात्मक गुणवत्तेची दखल घेण्याचे माध्यम असताना तेच निर्मितीचे अंतिम ध्येय बनल्यास काय होईल, असा प्रश्न या विधानातून सूचित होतो.

विसंगतीजन्य हास्य

वात्रटिकेच्या पहिल्या कडव्यातील दोन विधानांमध्ये निर्माण होणारी विसंगती हास्याचा प्रमुख स्रोत आहे. पुरस्कारांची उपलब्धता आणि प्रेक्षकांची अनिश्चितता या परस्परविरोधी गोष्टी एकत्र आल्यामुळे परिस्थितीतील विरोधाभास ठळक होतो. वाचकाला या विरोधाभासाची जाणीव होताच हास्य आणि विचार या दोन्ही प्रतिक्रिया निर्माण होऊ शकतात.

चिंतनशील रसपरिणाम

या वात्रटिकेचा परिणाम केवळ हसण्यापुरता मर्यादित राहत नाही. वाचकाला चित्रपटाचे यश नेमके कशावर ठरते, पुरस्कार आणि प्रेक्षक यांचे महत्त्व काय आहे आणि कलात्मक निर्मितीमागील उद्देश कोणता असावा, यांचा विचार करावा लागतो. या चिंतनामुळे वात्रटिकेतील हास्याला वैचारिक खोली प्राप्त होते.

पारंपरिक रसशास्त्राच्या दृष्टीने पाहिल्यास या रचनेत हास्यरसाचा प्रभाव जाणवतो. तथापि, तिचा परिणाम केवळ एका रसात बंदिस्त करता येत नाही. सामाजिक व्यंग, उपरोध आणि चिंतन यांच्या संयोगातून निर्माण होणारा हा अनुभव आधुनिक वात्रटिकेच्या स्वरूपाशी अधिक सुसंगत आहे.

या वात्रटिकेतील हास्य कोणाची वैयक्तिक खिल्ली उडवण्यापेक्षा व्यवस्थेतील विसंगती उघड करते. त्यामुळे वात्रटिकाकार सूर्यकांत डोळसे यांच्या लेखनात मनोरंजन आणि सामाजिक निरीक्षण यांचा समतोल दिसून येतो.

वात्रटिकेचा सामाजिक व सांस्कृतिक आशय

चित्तरकथा ही वात्रटिका मराठी चित्रपटसृष्टीच्या परिस्थितीवर भाष्य करत असली, तरी तिच्यामागे कलाक्षेत्राच्या मूल्यमापनाविषयीचा व्यापक प्रश्न आहे. एखाद्या कलाकृतीला मिळणारा पुरस्कार हा तिच्या गुणवत्तेचा एक महत्त्वाचा निर्देशांक असू शकतो. मात्र, तोच गुणवत्तेचा एकमेव निकष मानल्यास कलाकृतीच्या इतर पैलूंकडे दुर्लक्ष होण्याची शक्यता असते.

चित्रपट हा दिग्दर्शक, लेखक, अभिनेते, तंत्रज्ञ, निर्माते आणि प्रेक्षक यांच्या सहभागातून साकार होणारा कलाप्रकार आहे. त्याचे यश केवळ पुरस्कारांनी निश्चित होत नाही. कलात्मक गुणवत्ता, सामाजिक परिणाम, प्रेक्षकांशी असलेले नाते, वितरण आणि प्रदर्शनाच्या संधी या सर्व घटकांचा त्यात सहभाग असतो. वात्रटिकाकारांनी मांडलेला विरोधाभास या व्यापक चर्चेचा प्रारंभबिंदू ठरू शकतो.

या वात्रटिकेचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे प्रादेशिक भाषेतील चित्रपटांच्या अस्तित्वाचा प्रश्न. मराठी चित्रपटांना स्वतःची भाषा, संस्कृती, सामाजिक अनुभव आणि प्रादेशिक वास्तव मांडण्याची क्षमता आहे. मात्र, या कलाकृतींना प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचण्यासाठी योग्य संधी मिळणे आवश्यक आहे. पुरस्कार मिळवणाऱ्या चित्रपटांची प्रशंसा करतानाच प्रेक्षकांना ते पाहता यावेत यासाठी आवश्यक असलेल्या व्यवस्थेचाही विचार व्हायला हवा.

याच संदर्भात वात्रटिकेतील प्रेक्षक आणि सिनेमागृहांचा उल्लेख महत्त्वाचा ठरतो. प्रेक्षकांशिवाय चित्रपटाचा सार्वजनिक संवाद अपूर्ण राहतो. सिनेमागृहांची उपलब्धता आणि वितरणाच्या संधी यांमुळे चित्रपटाची पोहोच ठरते. त्यामुळे चित्रपटाच्या गुणवत्तेचा आणि त्याच्या प्रत्यक्ष प्रसाराचा विचार एकत्रितपणे करणे आवश्यक आहे.

वात्रटिकाकारांनी या प्रश्नांना चार ओळींच्या मर्यादेत उपस्थित केले आहे. त्यांची ही मांडणी संशोधनात्मक अहवाल नसली, तरी ती सामाजिक चर्चेला चालना देऊ शकते. हीच वात्रटिकेची सांस्कृतिक भूमिका आहे.

वात्रटिकाकार सूर्यकांत डोळसे यांच्या अभिव्यक्तीचे वैशिष्ट्य

चित्तरकथा या वात्रटिकेत वात्रटिकाकार सूर्यकांत डोळसे यांची निरीक्षणशक्ती, विरोधाभास टिपण्याची क्षमता आणि मोजक्या शब्दांत उपरोध व्यक्त करण्याची हातोटी दिसून येते. एखाद्या विषयातील विसंगती शोधून ती सहज भाषेत मांडणे हे वात्रटिकेच्या प्रभावी लेखनासाठी आवश्यक असते. या रचनेत त्या गुणांचा प्रत्यय येतो.

वात्रटिकाकारांनी विषयाची मांडणी करताना अनावश्यक तपशील टाळला आहे. पुरस्कार आणि प्रेक्षक या दोन घटकांमधील विरोधाभासातून चित्रपटसृष्टीच्या व्यापक परिस्थितीविषयी प्रश्न निर्माण होतो. त्यानंतर पुरस्कारासाठी चित्रपट काढण्याची प्रथा हा निष्कर्ष मांडून रचनेला उपरोधिक पूर्णता प्राप्त होते.

शीर्षकाचा वापर आणि शेवटच्या विधानातील उपरोध यांमुळे वात्रटिकेचा आशय एकत्र बांधला जातो. वात्रटिकाकारांनी मांडलेला मुद्दा सहज लक्षात राहतो. त्याचबरोबर या विषयाचा व्यापक विचार करण्याची संधीही वाचकाला मिळते.

या वात्रटिकेच्या मूल्यमापनात एक गोष्ट स्पष्ट ठेवणे आवश्यक आहे. वात्रटिकेतील विधान हे साहित्यिक उपरोधाच्या स्वरूपातील आहे. ते प्रत्येक मराठी चित्रपटाच्या निर्मितीमागील हेतूचे वस्तुनिष्ठ वर्णन नाही. वात्रटिकाकारांची भूमिका ही विशिष्ट प्रवृत्तीवर टीका करण्याची आहे. या दृष्टीने वात्रटिकेचे मूल्यमापन केल्यास तिच्या आशयाचे योग्य आकलन होते.

सविस्तर निष्कर्ष

सूर्यकांत डोळसे यांची चित्तरकथा ही वात्रटिका मराठी चित्रपटसृष्टीतील पुरस्कार, प्रेक्षक आणि सिनेमागृहांच्या परस्परसंबंधांवर उपरोधिक भाष्य करणारी रचना आहे. या वात्रटिकेचा मुख्य गाभा म्हणजे पुरस्कारांची उपलब्धता आणि चित्रपटांच्या प्रत्यक्ष प्रेक्षकसहभागातील संभाव्य अंतर. या अंतरातून चित्रपटांच्या यशाचे निकष, निर्मितीमागील उद्देश आणि कलात्मक मान्यतेचे स्वरूप यांविषयी प्रश्न उपस्थित होतात.

पहिल्या कडव्यात वात्रटिकाकारांनी पुरस्कार आणि प्रेक्षक यांच्यातील विरोधाभास स्पष्ट केला आहे. मराठी चित्रपटांना पुरस्कार मिळत असले, तरी त्यांना पुरेसे प्रेक्षक मिळतात का आणि त्यांचे प्रदर्शन योग्य प्रमाणात होते का, या प्रश्नांना त्यांनी महत्त्व दिले आहे. पुरस्कार ही कलात्मक मान्यतेची बाब असली, तरी चित्रपटाच्या सार्वजनिक जीवनात प्रेक्षक आणि प्रदर्शनाच्या संधी यांचेही महत्त्व आहे, हे या कडव्यातून सूचित होते.

दुसऱ्या कडव्यात या निरीक्षणाला उपरोधिक वळण मिळते. पुरस्कारासाठी चित्रपट काढण्याची प्रथा आहे या विधानातून निर्मितीचा उद्देश पुरस्कारप्राप्तीपुरता मर्यादित होण्याच्या संभाव्य प्रवृत्तीवर टीका केली आहे. या विधानाचा अर्थ सर्व पुरस्कारप्राप्त चित्रपटांच्या निर्मितीमागे पुरस्कार मिळवण्याचाच हेतू असतो, असा घेता कामा नये. वात्रटिकाकारांनी पुरस्कारांच्या महत्त्वाला विरोध करण्याऐवजी पुरस्कारकेंद्रित मानसिकतेवर प्रश्न उपस्थित केला आहे, असे म्हणणे अधिक योग्य ठरेल.

भाषेच्या दृष्टीने ही वात्रटिका साधी, नेमकी आणि परिणामकारक आहे. नाही आणि हमी तसेच आहे आणि प्रथा यांतील यमकसाम्यामुळे रचनेला लय प्राप्त होते. शीर्षक आणि आशय यांच्यातील संबंध वात्रटिकेची एकसंधता वाढवतो. विरोधाभास, उपरोध आणि संक्षिप्तता यांचा योग्य वापर केल्यामुळे वात्रटिकेचा विचार वाचकापर्यंत सहज पोहोचतो.

शैलीच्या दृष्टीने ही वात्रटिका उपरोधप्रधान आणि निष्कर्षकेंद्रित आहे. पहिल्या कडव्यात परिस्थितीचे निरीक्षण केले जाते, तर दुसऱ्या कडव्यात त्या निरीक्षणातून निर्माण होणारा सामाजिक प्रश्न अधिक ठळक होतो. या रचनेमुळे वात्रटिकेला विचारांची दिशा मिळते. वात्रटिकाकारांनी मोठ्या समस्येचे विस्तृत विवेचन करण्याऐवजी तिच्यातील विसंगती नेमकेपणाने पकडली आहे.

रसविचाराच्या दृष्टीने या वात्रटिकेत हास्य आणि व्यंग यांचा प्रभाव जाणवतो. हे हास्य निव्वळ करमणूक करत नाही. त्यातून चित्रपटसृष्टीच्या कार्यपद्धतीविषयी चिकित्सक विचार करण्याची प्रेरणा मिळते. हास्याच्या माध्यमातून गंभीर प्रश्न उपस्थित करणे हे वात्रटिकेचे महत्त्वाचे सामर्थ्य आहे.

या वात्रटिकेची मर्यादा तिच्या संक्षिप्ततेत आहे. चित्रपटांना प्रेक्षक कमी मिळण्यामागील सर्व कारणांचे विश्लेषण किंवा पुरस्कारव्यवस्थेचे सविस्तर परीक्षण या रचनेत नाही. परंतु वात्रटिकेचा हेतू संशोधनात्मक कारणमीमांसा करणे नसून विसंगतीकडे लक्ष वेधणे हा असल्यामुळे ही मर्यादा तिच्या साहित्यिक उद्देशाच्या संदर्भात समजून घ्यावी लागते.

चित्तरकथा या वात्रटिकेचे अंतिम महत्त्व तिच्या प्रश्न उपस्थित करण्याच्या क्षमतेत आहे. चित्रपटाला पुरस्कार मिळणे महत्त्वाचे आहेच; परंतु त्याची कलात्मक गुणवत्ता, प्रेक्षकांशी असलेले नाते आणि समाजापर्यंत पोहोचण्याची क्षमता यांचाही विचार केला पाहिजे. पुरस्कार आणि लोकप्रियता यांची गल्लत न करता चित्रपटाच्या सर्वांगीण मूल्यमापनाची गरज या वात्रटिकेतून अधोरेखित होते.

वात्रटिकाकार सूर्यकांत डोळसे यांनी चित्रपटसृष्टीतील एका संभाव्य विसंगतीला साध्या भाषेत, नेमक्या यमकांत आणि उपरोधिक निष्कर्षातून अभिव्यक्त केले आहे. चित्तरकथा ही वात्रटिका मराठी चित्रपटांच्या परिस्थितीकडे पाहण्याचा चिकित्सक दृष्टिकोन देते. तिचे सामर्थ्य मोठमोठे दावे करण्यात नसून मोजक्या शब्दांत अस्वस्थ करणारा प्रश्न उपस्थित करण्यात आहे. पुरस्कारांचे वैभव आणि प्रेक्षकांशी असलेले नाते यांचा समतोल साधण्याची गरज अधोरेखित करणारी ही वात्रटिका मराठी वात्रटिका साहित्याच्या व्यंगप्रधान आणि विचारप्रवर्तक परंपरेतील एक लक्षवेधी रचना ठरते.

संदर्भ -

1... चिमटा l दैनिक पुण्यनगरी 

  17ऑगस्ट 2004

2....मराठी वात्रटिका आणि लोकप्रबोधन, साहित्यिक संदर्भ (मराठी विश्वकोश)

3.....सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील ग्रोकायन आणि दैनिक वात्रटिका संबंधित माहिती.

4. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती

 https://suryakantdolase.blogspot.com

---------------------------------

विशेष सूचना:

तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न... सुधारणा किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!

आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक  ग्रोक.कॉम

इथे जाऊन करू शकता.

यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .

https://grokaayan.blogspot.com

दैनिक वात्रटिका

19ऑक्टोबर 2026