ग्रोकायन-411
..............................
खाऊगर्दी आणि भाऊगर्दीने,
गर्दीचा विक्रम मोडला जातो !
दसऱ्याच्याच मुहूर्तावर,
मेळाव्यांचा दसरा काढला जातो !
ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे *grok* या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...
म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....
सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..
मराठी साहित्यातील ..
एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...
आजची वात्रटिका
-------------------------
मेळाव्यांचा दसरा
कुठे पक्षांचा 'फड'फडाट असतो,
कुठे नेत्यांचा 'गड'गडाट असतो.
कुठे नुसताच बडबडाट होतो,
कुठे टाळ्यांचा कडकडाट असतो.
कार्यकर्ता तितुका मेळवला जातो,
गर्दीचाच खेळ खेळवला जातो.
भक्ती - शक्तीच्या प्रदर्शनासाठी,
गर्दीचा आकडा जुळवला जातो.
खाऊगर्दी आणि भाऊगर्दीने,
गर्दीचा विक्रम मोडला जातो !
दसऱ्याच्याच मुहूर्तावर,
मेळाव्यांचा दसरा काढला जातो !
-सूर्यकांत डॊळसे,पाटोदा(बीड)
मोबाईल-9923847269
-----------------------
चिमटा-6599
दैनिक पुण्यनगरी
5ऑक्टोबर2022
-----------------------------------------
वात्रटिका मेळाव्यांचा दसरा ही मराठीतील प्रसिद्ध वात्रटिकाकार व्याख्याते सूर्यकांत डॊळसे यांची रचना आहे. ती दसरा सणाच्या काळात होणाऱ्या राजकीय मेळाव्यांवर भाष्य करते. सदरील वात्रटिका दैनिक पुण्यनगरीच्या चिमटा या वात्रटिका सदरामध्ये 5 ऑक्टोबर 2022 अर्थात दसरा मेळाव्यांच्या पार्श्वभूमीवरती प्रसिद्ध झालेली आहे. सदरील वात्रटिकेचे सविस्तर समीक्षण पुढे मुद्देसूदपणे करून देण्यात आलेले आहे.
प्रत्येक कडव्याचा अर्थ स्पष्ट
पहिले कडवे
पहिले कडवे असे सांगते की मेळाव्यांमध्ये कुठे पक्षांचा फडफडाट असतो तर कुठे नेत्यांचा गडगडाट असतो. कुठे फक्त बडबड होते आणि कुठे टाळ्यांचा कडकडाट ऐकू येतो. यातून वात्रटिकाकार मेळाव्यातील वेगवेगळ्या आवाजांचे आणि प्रदर्शन स्वरूपाचे चित्र रेखाटतो.
दुसरे कडवे
दुसरे कडवे सांगते की कार्यकर्ते जमवले जातात आणि गर्दीचा खेळ खेळवला जातो. भक्ती आणि शक्ती दाखवण्यासाठी गर्दीचे आकडे जुळवले जातात. येथे वात्रटिकाकार मेळाव्यांमागील संघटनात्मक प्रयत्न आणि दिखाव्याचा हेतू उघड करतो.
तिसरे कडवे
तिसरे कडवे म्हणते की खाऊगर्दी आणि भाऊगर्दीने गर्दीचा विक्रम मोडला जातो. दसऱ्याच्या मुहूर्तावरच मेळाव्यांचा दसरा काढला जातो. यातून वात्रटिकाकार सणाच्या पवित्रतेला राजकीय स्पर्धेने झाकले जाण्याची टीका करतो आणि मेळावे हाच एक प्रकारचा दसरा बनल्याचे सूचित करतो.
वात्रटिकेची प्रासंगिकता
वात्रटिकेची प्रासंगिकता दसऱ्याच्या काळात स्पष्ट होते. दसरा हा विजयाचा आणि शक्तीचा सण मानला जातो. त्याच दिवशी किंवा काळात राजकीय पक्ष मोठे मेळावे भरवतात. गर्दी दाखवून आपली ताकद सिद्ध करण्याचा प्रयत्न करतात. वात्रटिकाकार या सणाच्या मुहूर्ताचा राजकीय वापर कसा होतो हे दाखवतो. त्यामुळे ही वात्रटिका समकालीन राजकीय संस्कृतीशी थेट जोडली जाते. मेळावे भरवून जनसमर्थन दाखवणे हे आजच्या राजकारणाचे एक महत्त्वाचे अंग झाले आहे. त्यामुळे वात्रटिका आजही प्रासंगिक ठरते.
वात्रटिकेची भाषा
भाषेची समीक्षण करताना वात्रटिकेतील शब्दप्रयोग लक्षात घ्यावे लागतात. फडफडाट गडगडाट बडबडाट कडकडाट हे शब्द ध्वनीचित्र निर्माण करतात. फडफडाट हा पक्षांच्या बॅनर आणि झेंड्यांच्या हालचालींचा आवाज दर्शवतो. गडगडाट नेत्यांच्या जोरदार भाषणांचा आवाज दाखवतो. बडबडाट निरर्थक बडबड दर्शवतो तर कडकडाट टाळ्यांचा तीव्र आवाज सांगतो. या शब्दांनी वात्रटिकाकार ध्वनी आणि दृश्य यांचे मिश्रण साधले आहे. खाऊगर्दी आणि भाऊगर्दी हे शब्द गर्दीचे स्वरूप सांगतात. खाऊगर्दी म्हणजे भोजनासाठी जमलेली गर्दी आणि भाऊगर्दी म्हणजे पक्षीय बांधिलकी दाखवणारी गर्दी. गर्दीचा विक्रम मोडला जातो हा प्रयोग संख्यात्मक स्पर्धेचा उल्लेख करतो. दसऱ्याच्याच मुहूर्तावर मेळाव्यांचा दसरा काढला जातो या वाक्यात शब्दप्रयोगाने सणाचे रूपांतर राजकीय स्पर्धेत झाल्याचे सूचित होते. भाषा साधी असली तरी ती प्रभावी आहे. लयबद्ध शब्द आणि पुनरावृत्तीने वात्रटिका वाचनीय बनते. मात्र काही ठिकाणी शब्दप्रयोग थोडे जास्त ध्वनीप्रधान असल्याने अर्थावर थोडा दबाव येतो.
वात्रटिकेची शैली
शैलीचे समीक्षण करताना वात्रटिकाकाराने व्यंग्यात्मक शैली स्वीकारली आहे. प्रत्यक्ष टीका न करता घटनांचे वर्णन करून वाचकाला विचार करायला भाग पाडले आहे. कडव्यांची रचना नियमित आहे. प्रत्येक कडवे दोन दोन ओळींचे असून त्यात यमक आणि लय साधली आहे. फडफडाट गडगडाट बडबडाट कडकडाट हे शब्द एकसारखे आवाज निर्माण करतात. त्यामुळे शैली लयात्मक आणि गेय बनते. वर्णन हे थेट आणि सोपे आहे. अलंकारांचा अतिरेक नाही. वात्रटिकाकाराने सामान्य भाषेत राजकीय वास्तव मांडले आहे. शैलीतील साधेपणा वाचकांपर्यंत सहज पोहोचतो. तरीही काही ठिकाणी वर्णन अधिक सखोल असते तर चांगले झाले असते.
साधक बाधक चर्चा
साधक बाधक चर्चा करताना साधक बाजू अशी आहे की वात्रटिका समकालीन राजकीय प्रवृत्तींवर प्रकाश टाकते. मेळाव्यांमधील दिखावा आणि गर्दीचे आकडे जुळवणे यांची जाणीव करून देते. भाषा सहज असल्याने सामान्य वाचक सहज समजू शकतो. लय आणि ध्वनीशब्द वात्रटिकेला आकर्षक बनवतात. बाधक बाजू अशी आहे की टीका थोडी वरवरची राहते. मेळाव्यांच्या सकारात्मक बाजूंचा उल्लेख नाही. काही कार्यकर्त्यांची खरी निष्ठा किंवा जनतेची सक्रियता यांची दखल घेतली नाही. फक्त नकारात्मक चित्र रेखाटल्याने वात्रटिका एकांगी वाटू शकते. तसेच काही कडव्यात अर्थ अधिक स्पष्ट करण्यासाठी थोडे अधिक शब्द वापरता आले असते.
रस विचार
रस विचाराची स्वतंत्र चर्चा करताना वात्रटिकेत हास्यरस आणि व्यंग्यरस प्रामुख्याने दिसतो. मेळाव्यांमधील गर्दीचा खेळ आणि विक्रम मोडणे यांचे वर्णन वाचकांना हसू आणते. त्याचबरोबर राजकीय दिखाव्यावर व्यंग्य करून वाचकाला विचार करायला प्रवृत्त करते. करुणरस किंवा वीररस येथे कमी आहे. मुख्यतः हास्य आणि व्यंग्य यांनी वात्रटिका भरलेली आहे. वात्रटिकाकाराने सणाच्या गांभीर्याशी मेळाव्यांची तुलना करून एक प्रकारचा विरोधाभास निर्माण केला आहे. त्यामुळे रस अनुभव तात्कालिक हास्यासोबत दीर्घकाळ विचार करायला भाग पाडतो. रसविचार यशस्वी झाला आहे कारण वाचक मेळाव्यांकडे नव्या नजरेने पाहू लागतो.
निष्कर्ष
शेवटी निष्कर्ष असा की वात्रटिका मेळाव्यांचा दसरा ही सूर्यकांत डॊळसे या वात्रटिकाकाराची प्रभावी रचना आहे. ती दसऱ्याच्या काळातील राजकीय मेळाव्यांवर भाष्य करते. प्रत्येक कडव्याने मेळाव्यांचे वेगवेगळे पैलू उलगडले आहेत. भाषा ध्वनीप्रधान आणि लयबद्ध आहे. शैली व्यंग्यात्मक आणि साधी आहे. साधक बाजू मजबूत असून बाधक बाजू थोडी एकांगीपणाची आहे. रस विचारात हास्य आणि व्यंग्य यशस्वी झाले आहेत. एकूण वात्रटिका समकालीन राजकारणाचे आरसा बनून वाचकाला जागृत करते. ती साध्या शब्दांत मोठा अर्थ व्यक्त करते आणि वात्रटिकाकाराची निरीक्षणशक्ती सिद्ध करते.
संदर्भ -
1... चिमटा-6599...दैनिक पुण्यनगरी
5ऑक्टोबर2022
2....मराठी वात्रटिका आणि लोकप्रबोधन, साहित्यिक संदर्भ (मराठी विश्वकोश)
3.....सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील ग्रोकायन आणि दैनिक वात्रटिका संबंधित माहिती.
4. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती
https://suryakantdolase.blogspot.com
---------------------------------
विशेष सूचना:
तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न... सुधारणा किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!
आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक ग्रोक.कॉम
इथे जाऊन करू शकता.
यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .
https://grokaayan.blogspot.com
दैनिक वात्रटिका
22 ऑक्टोबर 2026
No comments:
Post a Comment