ग्रोकायन -423
..............................
पक्ष काढतात;पक्ष फोडतात,
बंडखोरांच्या गटाला,
मग नवीन नाव देतात !
चोरांचा समूह जमला की,
सारेच चोर साव होतात !!
ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे *grok* या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...
म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....
सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..
मराठी साहित्यातील ..
एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...
आजची वात्रटिका
-------------------------
बंडाची आयडिया
हा ही बंडखोर आहे,
तोही बंडखोर आहे.
सारेच जिथे निष्ठावंत,
कसा ओळखावा कोण चोर आहे?
पक्ष काढतात;पक्ष फोडतात,
बंडखोरांच्या गटाला,
मग नवीन नाव देतात !
चोरांचा समूह जमला की,
सारेच चोर साव होतात !!
-सूर्यकांत डॊळसे,पाटोदा(बीड)
मोबाईल-9923847269
-------------------------------
फेरफटका-299
दैनिक झुंजार नेता
14 ऑक्टोबर 2000
-------------------------------
वात्रटिका : बंडाची आयडिया
वात्रटिकाकार : सूर्यकांत डोळसे
वात्रटिकेचा विषय : राजकीय पक्षांमधील बंडखोरी, पक्षफुटी, सत्ताकांक्षा आणि राजकीय निष्ठेचे बदलते स्वरूप.
प्रस्तावना
बंडाची आयडिया ही सूर्यकांत डोळसे यांच्या राजकीय विसंगतीवर नेमके बोट ठेवणारी उपरोधिक वात्रटिका आहे. भारतीय राजकारणात पक्षनिष्ठा, विचारनिष्ठा, तत्त्वनिष्ठा आणि सत्तानिष्ठा या संकल्पनांचा अनेकदा परस्परविरोधी वापर होताना दिसतो. राजकीय पक्षांमध्ये मतभेद निर्माण होतात, त्यातून बंडखोरी होते, पक्षफुटी घडते आणि फुटलेल्या गटाला स्वतंत्र राजकीय अस्तित्व प्राप्त होते. या प्रक्रियेला नवनिर्मिती, वैचारिक संघर्ष किंवा लोकशाहीतील मतभिन्नता अशी वेगवेगळी नावे दिली जातात. मात्र, या सगळ्या घडामोडींच्या मागे असलेल्या सत्ताकांक्षेवर आणि स्वार्थी राजकारणावर वात्रटिकाकाराने अत्यंत मार्मिक भाष्य केले आहे.
या वात्रटिकेचे वैशिष्ट्य म्हणजे वात्रटिकाकाराने राजकीय बंडखोरीचे विश्लेषण करण्यासाठी कोणत्याही विशिष्ट पक्षाचे किंवा व्यक्तीचे नाव घेतलेले नाही. त्यामुळे ही वात्रटिका एखाद्या विशिष्ट राजकीय घटनेपुरती मर्यादित राहत नाही. ती राजकीय संस्कृतीतील एका सार्वत्रिक प्रवृत्तीवर भाष्य करते. राजकारणातील निष्ठेचे मुखवटे, बंडखोरीचे समर्थन आणि स्वार्थी राजकीय गटबाजी यांचे दर्शन या वात्रटिकेतून घडते.
प्रत्येक कडव्याचा सविस्तर अर्थ
पहिले कडवे
हा ही बंडखोर आहे, तोही बंडखोर आहे. सारेच जिथे निष्ठावंत, कसा ओळखावा कोण चोर आहे?
पहिल्या कडव्यात वात्रटिकाकाराने राजकीय बंडखोरीमधील एक विलक्षण विरोधाभास अधोरेखित केला आहे. राजकारणात एखाद्या पक्षामध्ये बंडखोरी झाली की अनेक जण बंडखोर म्हणून पुढे येतात. प्रत्येकाची भूमिका स्वतःच्या दृष्टीने योग्य असते. प्रत्येक जण आपणच पक्षाचे खरे हितचिंतक असल्याचा दावा करतो. दुसऱ्याच्या भूमिकेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करताना स्वतःच्या भूमिकेला मात्र निष्ठेचे प्रमाणपत्र देतो.
हा ही बंडखोर आहे आणि तोही बंडखोर आहे या दोन ओळींमधून बंडखोरीचे वाढते प्रमाण आणि त्यातून निर्माण झालेला राजकीय गोंधळ व्यक्त होतो. बंडखोरांची संख्या वाढत जाते, तसे मूळ निष्ठावंत कोण आणि संधीसाधू कोण, हा प्रश्न अधिक गुंतागुंतीचा बनतो.
सारेच जिथे निष्ठावंत या ओळीत वात्रटिकाकाराने अतिशय प्रभावी उपरोध केला आहे. प्रत्येक जण स्वतःला निष्ठावंत म्हणवून घेत असेल, तर निष्ठेचा खरा अर्थच संशयास्पद ठरतो. राजकीय निष्ठा ही विचारांशी असते की व्यक्तीशी, पक्षाशी असते की सत्तेशी, हा मूलभूत प्रश्न येथे उपस्थित होतो.
कसा ओळखावा कोण चोर आहे? हा या कडव्याचा सर्वाधिक धारदार प्रश्न आहे. येथे चोर हा शब्द केवळ चोरी करणाऱ्या व्यक्तीपुरता मर्यादित नाही. राजकीय स्वार्थ, संधीसाधूपणा, जनतेच्या विश्वासाशी केलेली प्रतारणा आणि सत्तेसाठी बदलणाऱ्या भूमिका यांचे प्रतीक म्हणून त्याचा वापर झाला आहे.
सगळेच जण एकमेकांवर आरोप करत असताना दोषी कोण, हे ठरवणे कठीण होते. कारण प्रत्येकाकडे स्वतःच्या समर्थनार्थ काही ना काही स्पष्टीकरण असते. वात्रटिकाकाराने या परिस्थितीतील विनोदी विसंगती एका प्रश्नाच्या माध्यमातून वाचकांसमोर उभी केली आहे.
या कडव्याची खरी ताकद त्याच्या प्रश्नात्मक मांडणीत आहे. वात्रटिकाकार उत्तर देत नाही, तर वाचकाला विचार करायला भाग पाडतो. राजकीय निष्ठेच्या दाव्यांमागील स्वार्थ तपासण्याची जबाबदारी वाचकावर सोपवतो.
दुसरे कडवे
पक्ष काढतात; पक्ष फोडतात, बंडखोरांच्या गटाला, मग नवीन नाव देतात ! चोरांचा समूह जमला की, सारेच चोर साव होतात !!
दुसऱ्या कडव्यात वात्रटिकाकाराने राजकीय बंडखोरीच्या पुढील टप्प्याचे चित्रण केले आहे. पहिल्या कडव्यात बंडखोर कोण आणि निष्ठावंत कोण, हा प्रश्न उपस्थित केला होता. दुसऱ्या कडव्यात मात्र बंडखोरीचे संघटनात्मक आणि राजकीय स्वरूप स्पष्ट केले आहे.
पक्ष काढतात; पक्ष फोडतात या ओळीत राजकारणातील पक्षनिर्मिती आणि पक्षफुटी यांचा एकत्रित प्रवास अत्यंत संक्षिप्तपणे मांडला आहे. राजकीय पक्षांची निर्मिती काही वेळा विचारधारा, धोरणे आणि जनहिताच्या उद्देशाने होते. परंतु अनेकदा नेतृत्वाची महत्त्वाकांक्षा, सत्तासंघर्ष, पदांची अपेक्षा आणि वैयक्तिक मतभेद यांमधून पक्षफुटीची प्रक्रिया सुरू होते.
बंडखोरांच्या गटाला, मग नवीन नाव देतात या ओळींमध्ये वात्रटिकाकाराने राजकीय नामकरणाच्या प्रक्रियेवर उपरोध केला आहे. एखाद्या पक्षातून बाहेर पडलेले लोक एकत्र येतात, स्वतंत्र गट निर्माण करतात आणि त्या गटाला नवीन नाव देऊन स्वतंत्र राजकीय अस्तित्व प्राप्त करून देतात. नाव बदलते, पक्षाचे स्वरूप बदलते, नेतृत्व बदलते; परंतु त्यामागील राजकीय स्वार्थ मात्र कायम राहतो, असा सूचक अर्थ येथे अभिप्रेत आहे.
या ओळींमध्ये पक्षफुटीच्या प्रक्रियेचे अतिशय साध्या शब्दांत केलेले चित्रण आहे. मोठमोठ्या राजकीय घडामोडींचे वर्णन करण्यासाठी वात्रटिकाकाराने कोणतीही क्लिष्ट राजकीय परिभाषा वापरलेली नाही. पक्ष काढणे, पक्ष फोडणे आणि नवीन नाव देणे या तीन कृतींतून संपूर्ण राजकीय प्रक्रियेचे विनोदी चित्र उभे केले आहे.
चोरांचा समूह जमला की, सारेच चोर साव होतात या शेवटच्या दोन ओळी वात्रटिकेचा परमोच्च बिंदू आहेत. येथे वात्रटिकाकाराने समूहाच्या मानसिकतेवर आणि सामूहिक समर्थनाच्या प्रवृत्तीवर भाष्य केले आहे.
एखादी व्यक्ती चुकीचे काम करते तेव्हा तिच्यावर सहजपणे आरोप होऊ शकतो. परंतु त्याच प्रवृत्तीचे अनेक लोक एकत्र आले आणि त्यांनी स्वतंत्र गट निर्माण केला, तर त्या गटाला स्वतःचे समर्थन करण्याची ताकद प्राप्त होते. समूहाची संख्या वाढली की व्यक्तीच्या चुकीचे गांभीर्य कमी करण्याचा प्रयत्न होतो. चुकीच्या कृतीला सामूहिक मान्यता मिळवून देण्याची ही प्रवृत्ती वात्रटिकाकाराला अभिप्रेत आहे.
चोर आणि साव या शब्दांमधील विरोधाभास विशेष लक्षवेधी आहे. चोर हा नकारात्मक अर्थाचा शब्द आहे, तर साव या शब्दातून सभ्य, सरळ किंवा सज्जनपणाचा अर्थ सूचित होतो. चोरांचा समूह एकत्र आला की ते स्वतःला सज्जन सिद्ध करण्याचा प्रयत्न करतात, अशी या शब्दरचनेतील उपरोधिक कल्पना आहे.
या ओळींमधील विनोद हा केवळ शब्दांचा खेळ नाही. तो राजकीय नैतिकतेवर केलेला प्रहार आहे. एखादी चुकीची गोष्ट अनेकांनी केली म्हणून ती योग्य ठरत नाही, हा महत्त्वाचा सामाजिक आणि नैतिक विचार वात्रटिकाकाराने विनोदाच्या माध्यमातून मांडला आहे.
वात्रटिकेची तत्कालीन प्रासंगिकता
या वात्रटिकेचे प्रकाशन 14 ऑक्टोबर 2000 रोजी दैनिक झुंजार नेता या वृत्तपत्रात फेरफटका या वात्रटिका सदरातून झाले. हा काळ भारतीय राजकारणातील आघाड्या, युती, पक्षांतर्गत संघर्ष, नेतृत्वाचे मतभेद आणि राजकीय पुनर्रचना यांसारख्या घडामोडींच्या दृष्टीने महत्त्वाचा होता.
महाराष्ट्रासह देशाच्या राजकीय क्षेत्रात पक्षीय समीकरणे बदलत होती. राजकीय पक्षांमध्ये अंतर्गत मतभेद निर्माण होत होते. काही नेते पक्षाच्या अधिकृत भूमिकेपासून वेगळे होत होते. काही ठिकाणी स्वतंत्र गट निर्माण होत होते. काही ठिकाणी नवीन राजकीय संघटना आणि पक्ष अस्तित्वात येत होते.
या पार्श्वभूमीवर बंडाची आयडिया ही वात्रटिका तत्कालीन राजकीय वातावरणाशी जोडलेली आहे. वात्रटिकाकाराने कोणत्याही एका घटनेचा संदर्भ न घेता राजकीय बंडखोरीच्या संपूर्ण मानसिकतेवर भाष्य केले आहे. त्यामुळे या वात्रटिकेचे महत्त्व केवळ तत्कालीन घटनांपुरते मर्यादित राहत नाही.
राजकीय पक्षात मतभेद असणे ही लोकशाहीची स्वाभाविक बाब आहे. विचारभिन्नता असणे आणि त्या विचारांसाठी स्वतंत्र भूमिका घेणे यात गैर काहीच नाही. मात्र, विचारधारेच्या नावाखाली वैयक्तिक महत्त्वाकांक्षा, पदलालसा आणि सत्तेचा हव्यास पुढे येत असेल, तर ती लोकशाहीच्या नैतिक मूल्यांसाठी चिंतेची बाब ठरते.
वात्रटिकाकाराने याच प्रवृत्तीवर उपरोधिक प्रकाश टाकला आहे. बंडखोरीला वैचारिक संघर्षाचे स्वरूप देण्याच्या राजकीय प्रयत्नांवरही ही वात्रटिका प्रश्न उपस्थित करते.
विशेष म्हणजे 2000 साली व्यक्त झालेला हा विचार आजच्या राजकीय परिस्थितीतही तितकाच लागू पडतो. आजही पक्षफुटी, गटबाजी, स्वतंत्र राजकीय अस्तित्व, नेतृत्वबदल आणि सत्तेसाठी होणारी राजकीय जुळवाजुळव हे विषय चर्चेत असतात. राजकीय पक्षांची नावे बदलतात, चेहरे बदलतात, राजकीय समीकरणे बदलतात; परंतु सत्ताकांक्षा आणि स्वार्थी राजकारणाची प्रवृत्ती मात्र कायम दिसते.
त्यामुळे ही वात्रटिका तत्कालीन प्रासंगिकतेपलीकडे जाऊन राजकीय संस्कृतीचे दीर्घकालीन निरीक्षण करणारी ठरते.
भाषेचे समीक्षण
या वात्रटिकेची भाषा अत्यंत साधी, सरळ, सहज आकलन होणारी आणि बोलीभाषेच्या जवळ जाणारी आहे. वात्रटिकाकाराने राजकीय विषयाची गंभीरता लक्षात घेऊनही भाषेला अनावश्यक बोजडपणा येऊ दिलेला नाही.
बंडखोर, निष्ठावंत, पक्ष, गट, नाव आणि चोर हे शब्द वात्रटिकेच्या आशयाला अनुरूप आहेत. हे सर्व शब्द सर्वसामान्य वाचकांच्या परिचयातील असल्यामुळे वात्रटिकेचा आशय समजून घेण्यासाठी विशेष राजकीय ज्ञानाची आवश्यकता भासत नाही.
हा ही बंडखोर आहे आणि तोही बंडखोर आहे या ओळींमध्ये बोलचालीतील भाषेचा प्रभाव जाणवतो. हा आणि तो या सर्वनामांच्या पुनरावृत्तीमुळे बंडखोरीचे सार्वत्रिकीकरण होते. कोणताही एक नेता किंवा एक गट नव्हे, तर सर्वत्र बंडखोरीचे वातावरण निर्माण झाल्याची जाणीव या भाषिक रचनेतून होते.
सारेच जिथे निष्ठावंत या शब्दरचनेत विरोधाभासाचा सुंदर वापर आहे. निष्ठावंतांची संख्या एवढी वाढली आहे की निष्ठेचे खरे स्वरूपच संशयास्पद झाले आहे. येथे वात्रटिकाकाराने शब्दांच्या सरळ अर्थापेक्षा त्यांच्या संदर्भातून निर्माण होणाऱ्या उपरोधाला अधिक महत्त्व दिले आहे.
कसा ओळखावा कोण चोर आहे? या प्रश्नामध्ये भाषेची उपरोधिक क्षमता प्रभावीपणे व्यक्त होते. चोर हा शब्द वाचकाच्या मनात त्वरित एक प्रतिमा निर्माण करतो. राजकीय स्वार्थीपणाला थेट नैतिक अधःपतनाशी जोडण्याचे काम हा शब्द करतो.
पक्ष काढतात; पक्ष फोडतात या ओळीत पक्ष या शब्दाची पुनरावृत्ती अर्थपूर्ण ठरते. पक्ष काढणे आणि पक्ष फोडणे या दोन वेगळ्या कृती एकाच वाक्यात आल्यामुळे राजकीय पक्षनिर्मिती आणि पक्षविघटन यांचा विरोधाभास उघड होतो.
चोरांचा समूह आणि सारेच चोर साव होतात या शब्दरचनेतून वात्रटिकाकाराने शब्दांच्या अर्थछटांचा प्रभावी उपयोग केला आहे. विशेषतः शेवटच्या ओळीतील साव हा शब्द विनोद आणि उपरोध यांना एकत्र आणतो.
वात्रटिकेतील भाषेचा सर्वांत मोठा गुण म्हणजे कमी शब्दांत मोठा आशय व्यक्त करण्याची क्षमता. कुठेही अनावश्यक विशेषणे, लांबलचक स्पष्टीकरण किंवा तांत्रिक राजकीय शब्दावली वापरलेली नाही. त्यामुळे वात्रटिका वाचताना सहजता टिकून राहते.
शैलीचे समीक्षण
बंडाची आयडिया या वात्रटिकेची शैली उपरोधप्रधान, व्यंगात्मक, प्रश्नात्मक आणि विसंगतीवर आधारलेली आहे.
वात्रटिकाकाराने राजकीय बंडखोरीचे वर्णन करताना थेट आरोपांची भाषा वापरलेली नाही. त्याऐवजी राजकीय परिस्थितीतील विसंगती वाचकांसमोर ठेवली आहे. प्रत्येक जण स्वतःला निष्ठावंत म्हणवून घेतो, पण दुसऱ्याला संशयाच्या नजरेने पाहतो, ही विसंगती पहिल्या कडव्यातून प्रभावीपणे व्यक्त होते.
पहिल्या कडव्याची शैली प्रश्नात्मक आहे. वाचकाला थेट प्रश्न विचारून त्याच्या मनात संभ्रम निर्माण केला जातो. हा संभ्रमच पुढील कडव्याच्या उपरोधासाठी पार्श्वभूमी तयार करतो.
दुसऱ्या कडव्याची शैली अधिक कथनात्मक आणि निष्कर्षात्मक आहे. पक्ष काढणे, पक्ष फोडणे, गट तयार करणे आणि नवीन नाव देणे या क्रमाने राजकीय प्रक्रियेचे चित्रण केले आहे. त्यानंतर शेवटच्या दोन ओळींत या प्रक्रियेवर उपरोधिक शिक्कामोर्तब केले आहे.
या वात्रटिकेत वात्रटिकाकाराने अतिशयोक्तीचा सूचक वापर केला आहे. सारेच बंडखोर, सारेच निष्ठावंत आणि सारेच चोर अशी व्यापक मांडणी केल्यामुळे राजकीय वातावरणातील गोंधळ विनोदी पद्धतीने अधिक ठळक होतो.
शेवटच्या ओळीतील धक्कातंत्र हे वात्रटिकेच्या शैलीचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे. वाचकाला राजकीय पक्षांच्या निर्मिती आणि फुटीची माहिती देत देत वात्रटिकाकार अचानक चोरांच्या समूहाकडे वळतो. या अनपेक्षित वळणामुळे विनोदाची तीव्रता वाढते.
वात्रटिकेच्या शीर्षकातील बंडाची आयडिया हा शब्दप्रयोगही महत्त्वाचा आहे. बंडखोरी ही एखादी अपवादात्मक घटना नसून जणू काही राजकीय युक्ती किंवा नवीन राजकीय कल्पना बनली आहे, असा उपरोधिक अर्थ या शीर्षकातून व्यक्त होतो.
वात्रटिकेची शैली ही थेट उपदेश करणारी नाही. ती विसंगती दाखवते, प्रश्न उपस्थित करते आणि वाचकाला स्वतः निष्कर्ष काढण्याची संधी देते. हे वात्रटिकेच्या प्रभावी शैलीचे लक्षण आहे.
साधक आणि बाधक चर्चा
या वात्रटिकेचा सर्वांत मोठा साधक गुण म्हणजे तिचा सार्वत्रिक राजकीय आशय. कोणत्याही विशिष्ट पक्षाचा उल्लेख नसल्यामुळे ती विविध पक्षांच्या राजकीय वर्तनाला लागू पडते. वात्रटिकाकाराने व्यक्तीपेक्षा प्रवृत्तीवर लक्ष केंद्रित केले आहे.
दुसरे वैशिष्ट्य म्हणजे वात्रटिकेतील आशयाची संक्षिप्तता. केवळ दोन कडव्यांमध्ये राजकीय बंडखोरीची मानसिकता, पक्षफुटीची प्रक्रिया, निष्ठेचे बदलते स्वरूप आणि समूहाच्या नैतिकतेतील विसंगती व्यक्त झाली आहे.
तिसरा महत्त्वाचा गुण म्हणजे विनोद आणि विचार यांचा समतोल. वाचकाला वात्रटिका वाचताना हसू येते; परंतु ते हसू केवळ मनोरंजनापुरते राहत नाही. त्यामागे राजकीय व्यवस्थेबद्दल विचार करण्याची प्रेरणा आहे.
चौथा गुण म्हणजे शेवटच्या ओळीतील प्रभावी उपरोध. चोरांचा समूह जमला की सारेच चोर साव होतात हा निष्कर्ष वाचकाच्या लक्षात राहतो. तो स्वतंत्रपणेही राजकीय आणि सामाजिक संदर्भात वापरता येण्यासारखा आहे.
पाचवा गुण म्हणजे वात्रटिकेतील कालातीतता. ही वात्रटिका 2000 साली लिहिलेली असली तरी तिचा आशय आजही समकालीन राजकारणात लागू पडतो. बदलत्या राजकीय परिस्थितीतही तिची उपयुक्तता कायम राहते.
मात्र, या वात्रटिकेच्या काही मर्यादांचाही विचार करता येतो.
चोर हा शब्द राजकीय बंडखोरांसाठी वापरल्यामुळे बंडखोरीच्या सर्वच प्रकारांकडे नकारात्मक दृष्टिकोनातून पाहिले जाण्याची शक्यता आहे. प्रत्यक्षात प्रत्येक बंडखोरी ही स्वार्थीच असते असे नाही. काही वेळा पक्षातील अन्याय, नेतृत्वाची हुकूमशाही, विचारधारेपासून झालेली फारकत किंवा लोकशाही मूल्यांचे उल्लंघन यांविरुद्धही बंडखोरी केली जाते.
त्यामुळे बंडखोरी आणि संधीसाधूपणा यांमधील फरक वात्रटिकेत अधिक स्पष्ट झाला असता, तर तिचा वैचारिक पट आणखी व्यापक झाला असता.
तसेच पक्षफुटीच्या राजकीय प्रक्रियेची कारणमीमांसा वात्रटिकेत विस्ताराने आलेली नाही. मात्र, वात्रटिका हा संक्षिप्त साहित्यप्रकार असल्यामुळे प्रत्येक बाबीचे सविस्तर विवेचन अपेक्षित धरता येत नाही. कमी शब्दांत नेमका परिणाम साधणे हेच वात्रटिकेचे सामर्थ्य असते.
एकूणच, या मर्यादा वात्रटिकेच्या व्यंगात्मक उद्देशाला बाधा आणणाऱ्या नाहीत. तिच्या आशयाचा केंद्रबिंदू राजकीय बंडखोरीच्या नावाखाली चालणारा स्वार्थीपणा हा आहे. त्या दृष्टीने वात्रटिका आपले काम प्रभावीपणे करते.
वात्रटिकेच्या रसविचाराची चर्चा
बंडाची आयडिया या वात्रटिकेतील प्रमुख रस हास्यरस आहे. मात्र, हा हास्यरस केवळ विनोदनिर्मितीपुरता मर्यादित नाही. त्यामध्ये उपहास, उपरोध, विसंगती, नैतिक चीड आणि राजकीय अस्वस्थता यांचे मिश्रण आढळते.
पहिल्या कडव्यातील हा ही बंडखोर आहे, तोही बंडखोर आहे या विधानातून परिस्थितीजन्य हास्य निर्माण होते. प्रत्येक जण स्वतःला निष्ठावंत म्हणवून घेत असल्यामुळे निर्माण झालेला विरोधाभास वाचकाला हसवतो.
सारेच जिथे निष्ठावंत, कसा ओळखावा कोण चोर आहे या प्रश्नामध्ये हास्यरसाबरोबरच उपरोधाची छटा अधिक गडद होते. निष्ठा आणि चोरी या परस्परविरोधी संकल्पना एकाच राजकीय संदर्भात आल्यामुळे विनोदाला धार प्राप्त होते.
दुसऱ्या कडव्यातील पक्ष काढतात; पक्ष फोडतात या विधानातून राजकीय प्रक्रियेचे विनोदी चित्रण होते. येथे उपरोध हा हास्यरसाचा आधार बनतो.
चोरांचा समूह जमला की, सारेच चोर साव होतात या शेवटच्या विधानात हास्यरसाचा परिपाक होतो. ही ओळ वाचकाला हसवते; पण त्याच वेळी राजकीय समूहांच्या नैतिकतेविषयी प्रश्नही निर्माण करते.
या वात्रटिकेत हास्यरसाला करुण आणि बीभत्स रसांच्या सूचक छटा जोडलेल्या आहेत. जनतेने विश्वासाने निवडून दिलेल्या प्रतिनिधींनी वैयक्तिक स्वार्थासाठी राजकीय भूमिका बदलल्या, तर लोकशाही व्यवस्थेबद्दल निर्माण होणारी निराशा ही करुण रसाची पार्श्वभूमी ठरते.
त्याचप्रमाणे राजकीय स्वार्थासाठी तत्त्वे आणि निष्ठा बाजूला ठेवण्याच्या प्रवृत्तीबद्दल निर्माण होणारी चीड ही बीभत्स रसाची सूचक अनुभूती देते. अर्थात, या दोन्ही रसांपेक्षा हास्यरस आणि उपरोध यांचेच वर्चस्व वात्रटिकेत अधिक आहे.
या वात्रटिकेतील हास्य हे शुद्ध मनोरंजन करणारे हास्य नाही. ते विचार करायला लावणारे, राजकीय दांभिकतेचे मुखवटे उघड करणारे आणि सामाजिक जाणीव जागृत करणारे हास्य आहे. त्यामुळे या वात्रटिकेला प्रबोधनात्मक हास्याचीही जोड मिळते.
वात्रटिकेचा सामाजिक आणि राजकीय संदेश
या वात्रटिकेच्या केंद्रस्थानी राजकीय निष्ठेचा प्रश्न आहे. निष्ठा ही केवळ भाषणांमधून किंवा घोषणांमधून सिद्ध होत नाही. ती व्यक्तीच्या कृतीतून आणि सार्वजनिक भूमिकेतून सिद्ध व्हावी लागते.
राजकीय पक्षात मतभेद असणे चुकीचे नाही. उलट लोकशाहीमध्ये मतभिन्नतेला महत्त्वाचे स्थान आहे. परंतु मतभिन्नतेच्या नावाखाली वैयक्तिक स्वार्थ साधणे, पक्षफुटीला वैचारिक संघर्षाचे रूप देणे आणि नव्या गटाच्या निर्मितीतून स्वतःचे राजकीय महत्त्व वाढवणे ही प्रवृत्ती लोकशाहीच्या मूल्यांना कमकुवत करू शकते.
वात्रटिकाकाराने समूहाच्या सामूहिक समर्थनावरही भाष्य केले आहे. एखादी कृती अनेक जण एकत्र येऊन करतात म्हणून तिचे नैतिक समर्थन आपोआप सिद्ध होत नाही. समूहाची संख्या ही नैतिकतेची कसोटी नसते, हा महत्त्वाचा विचार शेवटच्या ओळीतून व्यक्त होतो.
राजकारणात व्यक्तीपेक्षा विचार महत्त्वाचा असावा, पदापेक्षा तत्त्वनिष्ठा महत्त्वाची असावी आणि सत्तेपेक्षा जनतेचा विश्वास अधिक महत्त्वाचा असावा, अशी अप्रत्यक्ष अपेक्षा या वात्रटिकेतून व्यक्त होते.
निष्कर्ष
बंडाची आयडिया ही सूर्यकांत डोळसे यांच्या राजकीय निरीक्षणशक्तीचे, उपरोधिक वृत्तीचे आणि वात्रटिकालेखनातील संक्षिप्त अभिव्यक्तीचे उत्तम उदाहरण आहे. राजकीय पक्षांमधील बंडखोरी, पक्षफुटी आणि निष्ठेच्या बदलत्या व्याख्या या विषयाला वात्रटिकाकाराने अत्यंत साध्या भाषेत प्रभावी साहित्यिक रूप दिले आहे.
या वात्रटिकेचे महत्त्व तिच्या विषयात जितके आहे, तितकेच तिच्या मांडणीच्या पद्धतीतही आहे. वात्रटिकाकाराने राजकीय परिस्थितीचे मोठे विवेचन केलेले नाही. केवळ काही ओळींत राजकीय व्यवस्थेतील एक महत्त्वाचा विरोधाभास वाचकांसमोर ठेवला आहे. पहिल्या कडव्यात निष्ठेच्या दाव्यांमधील विसंगती दाखवली आहे, तर दुसऱ्या कडव्यात बंडखोरीचे संघटनात्मक रूप आणि त्यातून निर्माण होणारा नैतिक विरोधाभास स्पष्ट केला आहे.
या वात्रटिकेतील सर्वांत महत्त्वाचा साहित्यिक गुण म्हणजे तिचा शेवट. चोरांचा समूह जमला की, सारेच चोर साव होतात ही ओळ केवळ विनोदी विधान नाही. ती राजकीय समूहांच्या मानसिकतेवर केलेली मार्मिक टिप्पणी आहे. संख्याबळाच्या जोरावर चुकीच्या गोष्टीला योग्य ठरवण्याच्या प्रवृत्तीवर या ओळीने प्रभावी प्रहार केला आहे.
वात्रटिकाकाराने येथे कोणत्याही पक्षाला लक्ष्य केलेले नाही. त्यामुळे वात्रटिका पक्षीय राजकारणाच्या मर्यादा ओलांडून राजकीय नैतिकतेच्या व्यापक प्रश्नापर्यंत पोहोचते. राजकीय बंडखोरी ही नेहमीच चुकीची नसते; परंतु बंडखोरीच्या नावाखाली स्वार्थ साधला जात असेल, तर त्यावर प्रश्न उपस्थित करणे आवश्यक आहे, हा विचार तिच्या आशयातून पुढे येतो.
2000 साली लिहिलेली ही वात्रटिका आजच्या राजकीय परिस्थितीतही आपले महत्त्व टिकवून आहे. पक्षफुटीची कारणे, नेतृत्वाचे संघर्ष, गटबाजी, सत्तेची समीकरणे आणि निष्ठेचे बदलते अर्थ यांमध्ये काळानुसार बदल झाले असतील; परंतु राजकारणातील स्वार्थी प्रवृत्तीचे स्वरूप फारसे बदललेले दिसत नाही. त्यामुळे या वात्रटिकेचे समकालीन मूल्य अधिक ठळक होते.
साहित्यिक दृष्टिकोनातून पाहता, वात्रटिकाकाराने शब्दांची काटकसर, अर्थाची व्यापकता, उपरोधाची धार, प्रश्नात्मक मांडणी आणि शेवटचा अनपेक्षित विनोदी निष्कर्ष या गुणांचा योग्य वापर केला आहे. वात्रटिका या साहित्यप्रकाराचे सामर्थ्य कमी शब्दांत मोठा सामाजिक आणि राजकीय आशय व्यक्त करण्यात असते. बंडाची आयडिया ही वात्रटिका त्या सामर्थ्याची प्रचिती देते.
या वात्रटिकेचे अंतिम यश तिच्या वाचकांवर होणाऱ्या दुहेरी परिणामात आहे. वाचकाला एकीकडे हसू येते, तर दुसरीकडे राजकीय निष्ठा, नैतिकता आणि लोकशाहीतील जबाबदारी यांचा विचार करावासा वाटतो. हास्याच्या माध्यमातून विचारांची पेरणी करणे हेच वात्रटिकेचे खरे सामर्थ्य आहे.
एकंदरीत, बंडाची आयडिया ही राजकीय बंडखोरीच्या निमित्ताने राजकीय स्वार्थ, निष्ठेचे मुखवटे आणि समूहाच्या नैतिकतेतील विसंगती उघड करणारी आशयसंपन्न, उपरोधिक आणि विचारप्रवर्तक वात्रटिका आहे. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकालेखनातील राजकीय भाष्याची ताकद अधोरेखित करणारी ही रचना आहे. तिचे हास्य वरवरचे नाही, तिचा उपरोध केवळ मनोरंजनासाठी नाही आणि तिचा निष्कर्ष केवळ शब्दांचा खेळ नाही. तो राजकीय समाजमनाला विचार करायला लावणारा एक मार्मिक साहित्यिक अनुभव आहे.
हीच या वात्रटिकेची खरी उपलब्धी आणि वात्रटिकाकाराच्या लेखनाचे वेगळेपण आहे.
संदर्भ -
1... फेरफटका-299...दैनिक झुंजार नेता
14 ऑक्टोबर 2000
2....मराठी वात्रटिका आणि लोकप्रबोधन, साहित्यिक संदर्भ (मराठी विश्वकोश)
3.....सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील ग्रोकायन आणि दैनिक वात्रटिका संबंधित माहिती.
4. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती
https://suryakantdolase.blogspot.com
---------------------------------
विशेष सूचना:
तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न... सुधारणा किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!
आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक ग्रोक.कॉम
इथे जाऊन करू शकता.
यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .
https://grokaayan.blogspot.com
दैनिक वात्रटिका
2नोव्हेंबर 2026
No comments:
Post a Comment