ग्रोकायन -424..............................त्याला आवडायचा फुटबॉलतिला आवडायचा क्रिकेट.कधी व्हायचा गोल,कधी पडायची विकेट.

ग्रोकायन -424

..............................

त्याला आवडायचा फुटबॉल

तिला आवडायचा क्रिकेट.

कधी व्हायचा गोल,

कधी पडायची विकेट.

ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे  *grok* या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...

म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....

सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..

मराठी साहित्यातील ..

एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...

आजची वात्रटिका

-------------------------

संसाराचा खेळ

त्याला आवडायचा फुटबॉल

तिला आवडायचा क्रिकेट.

कधी व्हायचा गोल,

कधी पडायची विकेट.

तेंव्हा त्यांच्या लक्षात आले

संसार म्हणजे खेळ नसतो!

आवडी निवडी वेगळ्या असूनही

तो दोन जीवांचा मेळ असतो !!

-सूर्यकांत डोळसे, पाटोदा(बीड)

    मोबाईल-9923847269

------------------------------

फेरफटका-886

दै.झुंजार नेता

7 जुलै 2002

------------------------------

क्रिकेटचा मॅच आणि फुटबॉल चा मॅच यांची टीव्हीवर एकाचवेळी प्रक्षेपण असेल तेव्हा फुटबॉल आणि बायकोला क्रिकेट आवडत असेल तर त्यांच्यातील होणाऱ्या वादावादीच्या निमित्ताने नवरा बायकोच्या  संसारावर अत्यंत मिश्किल पणे आणि मार्मिक

भाष्य करणारी ही वात्रटिका.

वात्रटिका-संसाराचा खेळ

वात्रटिकाकार - सूर्यकांत डोळसे, 

प्रकाशन-फेरफटका-८८६ 

दै. झुंजार नेता ७ जुलै २००२ 

प्रस्तावना

 संसार हा दोन भिन्न व्यक्तिमत्त्वांनी एकत्र येऊन निर्माण केलेला सहजीवनाचा प्रवास असतो. या प्रवासात आवडीनिवडी, विचार, स्वभाव, दृष्टिकोन आणि अभिरुची यांमध्ये भिन्नता असणे स्वाभाविक आहे. मात्र या भिन्नतेतून संघर्ष निर्माण होण्याऐवजी समन्वय निर्माण झाला, तरच संसाराचे नाते अधिक समृद्ध होते. याच मानवी स्वभावातील विसंगतीवर अत्यंत मिश्किल, खेळकर आणि मार्मिक भाष्य करणारी सूर्यकांत डोळसे यांची संसाराचा खेळ ही वात्रटिका आहे. क्रिकेट आणि फुटबॉल या दोन लोकप्रिय खेळांच्या निमित्ताने नवरा-बायकोच्या आवडीनिवडींमधील संघर्ष उभा करून वात्रटिकाकाराने संसारातील मतभिन्नतेचे एक विनोदी चित्र रेखाटले आहे. विशेष म्हणजे, सुरुवातीला केवळ खेळांच्या आवडीनिवडींचा वाटणारा हा विषय अखेरीस संसाराच्या व्यापक तत्त्वज्ञानापर्यंत पोहोचतो. हीच या वात्रटिकेची प्रमुख साहित्यिक उपलब्धी आहे. 

प्रत्येक कडव्याचा सविस्तर अर्थ 

प्रथम कडव्याचा  अर्थ 

त्याला आवडायचा फुटबॉल तिला आवडायचा क्रिकेट. कधी व्हायचा गोल, कधी पडायची विकेट.

 या कडव्यात वात्रटिकाकाराने नवरा-बायकोच्या आवडीनिवडींमधील भिन्नता अत्यंत सहजपणे आणि खेळकर पद्धतीने मांडली आहे. नवऱ्याला फुटबॉल आवडतो, तर पत्नीला क्रिकेट आवडते. दोघांच्या आवडीचे विषय वेगवेगळे आहेत. त्यामुळे दूरचित्रवाणीवर दोन्ही खेळांचे सामने एकाच वेळी सुरू असतील, तर कोणता सामना पाहायचा, हा त्यांच्यासमोरचा प्रश्न बनतो. संसारातील अशा छोट्या छोट्या प्रसंगांमधूनच विनोदाची निर्मिती होत असते. नवऱ्याला फुटबॉलचा सामना पाहण्याची इच्छा असते, तर पत्नीला क्रिकेटचा सामना पाहायचा असतो. दोघेही आपापल्या आवडीवर ठाम असतात. परिणामी, घरातील दूरचित्रवाणीचा रिमोट हा जणू काही अधिकार आणि प्रतिष्ठेचा विषय बनतो. या कडव्यातील गोल आणि विकेट हे दोन शब्द विशेष महत्त्वाचे आहेत. गोल हा फुटबॉलशी संबंधित शब्द, तर विकेट हा क्रिकेटशी संबंधित शब्द. दोन्ही खेळांतील महत्त्वाच्या घटनांचा उल्लेख करून वात्रटिकाकाराने नवरा-बायकोमधील संघर्षाला खेळाच्या भाषेतून विनोदी स्वरूप दिले आहे. कधी गोल होणे आणि कधी विकेट पडणे या शब्दरचनेतून दोन वेगवेगळ्या खेळांचे वातावरण एकाच वेळी निर्माण होते. मात्र या शब्दांना केवळ क्रीडाविषयक अर्थ नाही. नवरा-बायकोच्या वादात कधी कोणाची बाजू वरचढ ठरते, तर कधी कोणाची माघार घ्यावी लागते, असा एक सूचक अर्थही त्यातून व्यक्त होतो. या कडव्याचे वैशिष्ट्य म्हणजे वात्रटिकाकाराने कोणताही मोठा प्रसंग निर्माण केलेला नाही. केवळ दोन व्यक्तींच्या आवडीनिवडीतील फरक सांगून त्यातून संसारातील संभाव्य संघर्षाची विनोदी पार्श्वभूमी तयार केली आहे. 

दुसऱ्या कडव्याचा  अर्थ 

तेंव्हा त्यांच्या लक्षात आले संसार म्हणजे खेळ नसतो! आवडी निवडी वेगळ्या असूनही तो दोन जीवांचा मेळ असतो !! 

पहिल्या कडव्यात निर्माण झालेल्या विनोदी प्रसंगाला दुसऱ्या कडव्यात वात्रटिकाकाराने वैचारिक आणि भावनिक उंचीवर नेले आहे. सुरुवातीला फुटबॉल आणि क्रिकेट या दोन खेळांच्या आवडीतून निर्माण झालेला मतभेद हा केवळ मनोरंजनाचा विषय वाटतो. परंतु त्यातूनच नवरा-बायकोला संसाराचे खरे स्वरूप लक्षात येते. संसार म्हणजे खेळ नसतो, या विधानातून वात्रटिकाकाराने संसाराचे गांभीर्य अधोरेखित केले आहे. खेळात विजय आणि पराजय असतो. स्पर्धा असते. प्रतिस्पर्ध्याला हरविण्याची इच्छा असते. परंतु संसार हा कोणाला हरविण्याचा किंवा कोणावर विजय मिळविण्याचा विषय नाही. संसारात दोघांनी एकमेकांना समजून घेणे, एकमेकांच्या आवडीनिवडींचा आदर करणे आणि परस्परांच्या व्यक्तिमत्त्वाला स्वीकारणे आवश्यक असते. आवडी निवडी वेगळ्या असूनही तो दोन जीवांचा मेळ असतो, ही शेवटची ओळ संपूर्ण वात्रटिकेचा आशय स्पष्ट करते. संसारातील यशस्वी सहजीवनासाठी दोघांच्या आवडीनिवडी एकसारख्या असण्याची गरज नसते. उलट भिन्न आवडीनिवडी असूनही परस्परांशी जुळवून घेण्याची तयारी असणे अधिक महत्त्वाचे असते. दोन जीवांचा मेळ या शब्दप्रयोगातून सहजीवनाचे सार व्यक्त झाले आहे. मेळ म्हणजे केवळ एकत्र राहणे नव्हे, तर एकमेकांना समजून घेणे, स्वीकारणे आणि एकमेकांच्या आनंदात सहभागी होणे होय. अशा प्रकारे पहिल्या कडव्यातील विनोद दुसऱ्या कडव्यात जीवनविषयक विचारात रूपांतरित होतो. ही वात्रटिकेची आशयात्मक उंची आहे. 

प्रासंगिकता 

संसाराचा खेळ या पात्रटिकेचा प्रसिद्ध काळ बघितला तर फुटबॉल विश्वचषक स्पर्धा नुकतीच संपली होती आणि क्रिकेटची भारत विरुद्ध इंग्लंड टेस्ट सिरीज चालू असण्याचा हा काळ आहे. आणि ह्याच दोन स्पर्धा वात्रटिकेच्या निर्मितीला कारणीभूत ठरलेल्या असाव्यात असे दिसते.

तरीही वात्रटिकेची प्रासंगिकता तत्कालीन काळापुरती मर्यादित नाही. उलट बदलत्या काळातही तिचा विषय तितकाच जिवंत आणि अनुभवसिद्ध आहे. दूरचित्रवाणीवरील क्रिकेट आणि फुटबॉल सामन्यांच्या प्रक्षेपणामुळे घराघरांत निर्माण होणारे प्रसंग आजही सहज पाहायला मिळतात. विशेषतः क्रिकेटची लोकप्रियता आणि फुटबॉलचे स्वतंत्र चाहते यांच्यामुळे एकाच घरात दोन वेगवेगळ्या क्रीडाविषयक आवडी असणे स्वाभाविक आहे. एका व्यक्तीला क्रिकेट पाहायचे असते, तर दुसऱ्याला फुटबॉल. अशा वेळी दूरचित्रवाणीचा रिमोट हा जणू घरातील सत्तासंघर्षाचे प्रतीक बनतो. कोणाचा सामना पाहायचा, कोणाच्या आवडीला प्राधान्य द्यायचे, यावरून होणारी किरकोळ कुरबूर ही अनेक कुटुंबांतील परिचित बाब आहे. मात्र वात्रटिकाकाराने या प्रसंगाला केवळ मनोरंजनाचे साधन बनविलेले नाही. त्यातून संसारातील समन्वयाचा प्रश्न उपस्थित केला आहे. आजच्या काळात पती-पत्नी दोघेही स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्व असलेले, स्वतःच्या आवडीनिवडी जपणारे आणि स्वतःचे निर्णय घेणारे आहेत. त्यामुळे प्रत्येक बाबतीत एकमत होणे शक्य नसते. अशा वेळी मतभिन्नता म्हणजे नात्यातील दुरावा नव्हे, हे समजून घेणे आवश्यक आहे. मोबाईल, दूरचित्रवाणी, समाजमाध्यमे, मनोरंजनाची विविध साधने आणि बदलती जीवनशैली यांमुळे आवडीनिवडींचे क्षेत्र अधिक विस्तारले आहे. त्यामुळे संसारात समन्वयाची गरज पूर्वीपेक्षा अधिक महत्त्वाची झाली आहे. या पार्श्वभूमीवर दोन वेगवेगळ्या खेळांच्या आवडीतून संसारातील सहजीवनाचे तत्त्वज्ञान सांगणारी ही वात्रटिका आजही तितकीच समर्पक ठरते. 

भाषेचे समीक्षण 

या वात्रटिकेची भाषा अत्यंत साधी, सरळ, बोलकी आणि सहज आकलन होणारी आहे. वात्रटिकाकाराने क्लिष्ट शब्दरचना, अवघड प्रतिमा किंवा अलंकारिक भाषेचा अनावश्यक वापर केलेला नाही. दैनंदिन जीवनातील परिचित शब्दांच्या साहाय्याने संपूर्ण आशय परिणामकारकपणे व्यक्त केला आहे. त्याला आवडायचा फुटबॉल आणि तिला आवडायचा क्रिकेट या ओळींमध्ये भाषेचा साधेपणा प्रकर्षाने जाणवतो. नवरा-बायकोच्या आवडीनिवडींचे वर्णन करताना कोणतीही कृत्रिमता येत नाही. सामान्य माणसाच्या घरगुती संभाषणातील सहजता या ओळींमध्ये उतरली आहे. फुटबॉल, क्रिकेट, गोल आणि विकेट हे शब्द या वात्रटिकेच्या भाषिक रचनेचे महत्त्वाचे घटक आहेत. विशेष म्हणजे हे शब्द केवळ खेळांची नावे किंवा तांत्रिक संज्ञा म्हणून वापरलेले नाहीत. त्यांना विनोदनिर्मितीचे आणि आशयविस्ताराचे साधन बनविले आहे. गोल आणि विकेट या दोन शब्दांमधून यमक साधले गेले आहे. या शब्दांची ध्वनिसाम्यपूर्ण मांडणी वात्रटिकेला श्रवणीयता प्राप्त करून देते. त्याचबरोबर फुटबॉल आणि क्रिकेट या दोन खेळांमधील भिन्नताही भाषिक पातळीवर अधोरेखित होते. संसार म्हणजे खेळ नसतो या ओळीतील भाषा साधी असली, तरी तिच्यात विधानात्मक ताकद आहे. संसार आणि खेळ या दोन संकल्पनांची तुलना करून वात्रटिकाकाराने संसाराचे गांभीर्य स्पष्ट केले आहे. आवडी निवडी वेगळ्या असूनही या शब्दरचनेतून मतभिन्नतेचा स्वीकार व्यक्त होतो. दोन जीवांचा मेळ या शब्दप्रयोगातून मात्र संपूर्ण वात्रटिकेचा भावार्थ अत्यंत नेमकेपणाने समोर येतो. या वात्रटिकेतील भाषा ही विनोद आणि विचार यांच्यामधील दुवा आहे. सुरुवातीला हलक्याफुलक्या संवादासारखी वाटणारी भाषा शेवटच्या दोन ओळींमध्ये जीवनविषयक भाष्य करू लागते. ही भाषिक परिवर्तनशीलता वात्रटिकाकाराच्या अभिव्यक्तीचे वैशिष्ट्य आहे.

शैलीचे समीक्षण 

संसाराचा खेळ या वात्रटिकेची शैली संवादात्मक, प्रसंगप्रधान, विनोदी, उपरोधिक आणि शेवटी बोधात्मक अशी आहे. प्रसंगप्रधान शैली या वात्रटिकेत वात्रटिकाकाराने एखाद्या काल्पनिक किंवा अवास्तव प्रसंगाची निर्मिती केलेली नाही. घराघरांत घडू शकणाऱ्या एका सामान्य प्रसंगाची निवड केली आहे. नवरा-बायकोच्या आवडीनिवडी वेगळ्या असणे आणि त्यातून निर्माण होणारी कुरबूर हा या वात्रटिकेचा केंद्रबिंदू आहे. त्यामुळे वाचकाला हा प्रसंग सहजपणे आपल्या जीवनाशी जोडता येतो. विनोदी शैली फुटबॉल आणि क्रिकेट या दोन खेळांच्या आवडीतून निर्माण होणारा संघर्ष हा या वात्रटिकेतील विनोदाचा मुख्य स्रोत आहे. गोल आणि विकेट या शब्दांच्या वापरातून वात्रटिकाकाराने प्रसंगाला खेळकर वळण दिले आहे. विनोदासाठी अतिशयोक्ती, अश्लीलता किंवा कोणाची अवहेलना करण्याची आवश्यकता भासलेली नाही. साध्या प्रसंगातून विनोद निर्माण करण्याची हातोटी येथे दिसते. उपरोधिक शैली संसार म्हणजे खेळ नसतो या विधानातून वात्रटिकाकाराने संसाराकडे केवळ मनोरंजन किंवा स्पर्धा म्हणून पाहण्याच्या वृत्तीला सूचकपणे छेद दिला आहे. खेळामध्ये जिंकणे आणि हरणे महत्त्वाचे असते. परंतु संसारात दोघांचेही जिंकणे महत्त्वाचे असते. या अंतर्विरोधातून उपरोध निर्माण होतो. विरोधाभासात्मक शैली पहिल्या कडव्यात दोन वेगवेगळे खेळ आणि दोन वेगवेगळ्या आवडीनिवडी आहेत. दुसऱ्या कडव्यात या भिन्नतेतून एकत्रित जीवन जगण्याचे तत्त्वज्ञान पुढे येते. वेगळेपण आणि एकात्मता यांच्यातील हा विरोधाभास वात्रटिकेला आशयपूर्ण बनवितो. नाट्यमय शैली पहिल्या कडव्यात प्रसंगाची उभारणी केली जाते. दुसऱ्या कडव्यात त्या प्रसंगातून एक जाणीव निर्माण होते. त्यामुळे वात्रटिकेत एक प्रकारची नाट्यमयता आहे. सुरुवातीला वाचकाला विनोदाची अपेक्षा असते, परंतु शेवटी त्याला संसाराचे तत्त्वज्ञान अनुभवायला मिळते. हा अनपेक्षित वैचारिक वळणाचा परिणाम वात्रटिकेची परिणामकारकता वाढवतो. सूचक शैली वात्रटिकाकाराने नवरा-बायकोमध्ये नेमके काय घडले, कोण जिंकले, कोण हरले किंवा शेवटी कोणता सामना पाहिला, याचे वर्णन केलेले नाही. वाचकाच्या कल्पनाशक्तीवर काही गोष्टी सोडल्या आहेत. त्यामुळे वात्रटिकेचा विनोद आणि आशय दोन्ही वाचकाला स्वतःच्या अनुभवातून समजतात. 

साधक-बाधक चर्चा 

साधक बाजू या वात्रटिकेचा सर्वांत मोठा गुण म्हणजे सामान्य जीवनातील अत्यंत छोट्या प्रसंगातून व्यापक जीवनमूल्य व्यक्त करण्याची क्षमता. नवरा-बायकोच्या आवडीनिवडींमधील भिन्नता हा वरवर पाहता अगदी साधा विषय आहे. मात्र त्यातून संसारातील परस्परसमज, सहजीवन, समन्वय आणि एकमेकांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा आदर या महत्त्वाच्या विषयांना स्पर्श केला आहे. दुसरे वैशिष्ट्य म्हणजे वात्रटिकेची संक्षिप्तता. केवळ आठ ओळींमध्ये प्रसंगाची उभारणी, विनोदनिर्मिती, वैचारिक वळण आणि आशयपूर्ण निष्कर्ष साधण्यात वात्रटिकाकार यशस्वी झाला आहे. गोल आणि विकेट या दोन शब्दांचा वापर अत्यंत कल्पक आहे. खेळांच्या संदर्भातील शब्दांना संसारातील मतभेदांचे प्रतीक बनविण्याची कल्पकता येथे दिसते. वात्रटिकेतील विनोद कोणत्याही एका व्यक्तीला लक्ष्य करणारा नाही. नवरा किंवा बायको यांपैकी कोणाचीही खिल्ली उडविलेली नाही. दोघांच्या आवडीनिवडींना समान महत्त्व देण्यात आले आहे. त्यामुळे वात्रटिकेतील विनोद संतुलित आणि निरुपद्रवी राहतो. संसार म्हणजे खेळ नसतो आणि दोन जीवांचा मेळ असतो या दोन विधानांमधून वात्रटिकेचा वैचारिक प्रवास पूर्ण होतो. सुरुवातीच्या विनोदी प्रसंगाला शेवटी जीवनविषयक अर्थ प्राप्त होतो. वात्रटिकेची आणखी एक जमेची बाजू म्हणजे तिचे सार्वत्रिक स्वरूप. क्रिकेट आणि फुटबॉलच्या आवडीनिवडी बदलू शकतात, पण दोन व्यक्तींच्या आवडीनिवडी वेगळ्या असण्याचा प्रश्न कायम राहणार आहे. त्यामुळे ही वात्रटिका कालातीत आशय धारण करते. 

बाधक बाजू या वात्रटिकेचा विषय अत्यंत परिचित आणि सर्वसामान्य जीवनाशी संबंधित असल्यामुळे काही वाचकांना त्यातील प्रसंग फारसा नावीन्यपूर्ण वाटणार नाही. क्रिकेट आणि फुटबॉलच्या सामन्यांवरून घरात होणारी कुरबूर ही अनेकांना परिचित बाब आहे. पहिल्या कडव्यातील गोल आणि विकेट ही शब्दयोजना प्रभावी असली, तरी त्या दोन शब्दांच्या पलीकडे खेळांच्या तांत्रिक किंवा सांस्कृतिक संदर्भांचा अधिक विस्तार झालेला नाही. त्यामुळे प्रसंगाची व्याप्ती मर्यादित राहते. दुसऱ्या कडव्यातील संसार म्हणजे खेळ नसतो हे विधान काहीसे थेट आणि बोधात्मक आहे. अधिक सूचक पद्धतीनेही हा विचार व्यक्त करता आला असता. मात्र वात्रटिकेच्या संक्षिप्त स्वरूपाचा विचार करता थेट विधानामुळे आशयाचा स्पष्टपणा टिकून राहतो. या वात्रटिकेत विनोदाची तीव्रता पहिल्या कडव्यात अधिक आहे, तर दुसऱ्या कडव्यात विनोदापेक्षा विचाराला प्राधान्य मिळते. त्यामुळे शेवटच्या कडव्यात विनोदाची धार कमी होऊन त्याचे रूप जीवनभाष्यात परिवर्तित होते. तथापि, हाच बदल वात्रटिकेला केवळ मनोरंजनाच्या पातळीवर न ठेवता विचारप्रवर्तक बनवितो. एकूणच या मर्यादा वात्रटिकेच्या मूलभूत आशयाला बाधा आणणाऱ्या नाहीत. उलट तिच्या साधेपणाचे आणि संक्षिप्त अभिव्यक्तीचे स्वरूप लक्षात घेतल्यास या मर्यादा स्वीकारार्ह ठरतात. 

वात्रटिकेच्या रसविचाराची  चर्चा 

वात्रटिकेतील रसविचाराचा विचार करताना तिच्या विनोदी आशयाबरोबरच अंतर्भूत जीवनदृष्टीचाही विचार करणे आवश्यक आहे. संसाराचा खेळ या वात्रटिकेत हास्य, विनोद, उपरोध आणि सौहार्द यांचे सुंदर मिश्रण आढळते. हास्यरस या वात्रटिकेचा प्रमुख रस हास्यरस आहे. नवऱ्याला फुटबॉल आणि बायकोला क्रिकेट आवडणे, त्यामुळे दूरचित्रवाणीवरील सामन्यांच्या निवडीवरून निर्माण होणारा संभाव्य संघर्ष, हा हास्यनिर्मितीचा आधार आहे. वाचकाला या प्रसंगाची कल्पना करताच घरातील रिमोटवरून होणारी खेचाखेच, एकमेकांना आपापल्या आवडीचा सामना दाखविण्यासाठी केलेली धडपड आणि त्यातून निर्माण होणारी गंमत आठवते. हा विनोद अनुभवाधिष्ठित असल्यामुळे वाचकाला सहज भावतो. उपहासात्मक विनोद या वात्रटिकेत उपहासाची छटा आहे. मात्र तो कोणत्याही व्यक्तीच्या स्वभावावर किंवा लिंगावर केंद्रित नाही. मानवी स्वभावातील आग्रह आणि स्वतःच्या आवडीला प्राधान्य देण्याची वृत्ती यांवर हा उपहास आधारलेला आहे. खेळांच्या संदर्भातून संसारातील मतभेदांचे चित्रण करताना वात्रटिकाकाराने मानवी वर्तनातील विसंगतीवर बोट ठेवले आहे. विरोधाभासातून निर्माण होणारा विनोद फुटबॉल आणि क्रिकेट हे दोन वेगवेगळे खेळ आहेत. त्यांचे नियम, स्वरूप आणि खेळण्याची पद्धत वेगळी आहे. मात्र या दोन्ही खेळांची आवड असलेली दोन माणसे एकाच संसारात एकत्र नांदत असतात. या भिन्नतेतून निर्माण होणारा विरोधाभास वात्रटिकेच्या विनोदाला पोषक ठरतो. संसार आणि खेळ यांची तुलना करताना वात्रटिकाकाराने एक महत्त्वाचा फरक अधोरेखित केला आहे. खेळात प्रतिस्पर्धी असतो, पण संसारात जोडीदार असतो. खेळात विजय महत्त्वाचा असतो, पण संसारात नात्याचे जतन महत्त्वाचे असते. या विरोधाभासातून वात्रटिकेला वैचारिक खोली प्राप्त होते. शांत आणि सौहार्दपूर्ण भाव दुसऱ्या कडव्यातील दोन जीवांचा मेळ हा शब्दप्रयोग वात्रटिकेच्या भावविश्वाला वेगळे वळण देतो. सुरुवातीचा विनोद शेवटी सहजीवनातील सामंजस्याच्या भावनेत परिवर्तित होतो. त्यामुळे वाचकाच्या मनात केवळ हास्य निर्माण होत नाही, तर परस्परांना समजून घेण्याची सकारात्मक भावना निर्माण होते. वात्सल्य, प्रेम आणि सहजीवनाची जाणीव या वात्रटिकेत प्रेमाचे थेट वर्णन नाही. मात्र दोन जीवांच्या मेळाचा उल्लेख करून वैवाहिक नात्यातील आपुलकी, स्वीकार आणि परस्परपूरकता यांचा अप्रत्यक्ष प्रत्यय दिला आहे. संसारातील नात्यांचे सौंदर्य हे समान आवडीनिवडींमध्ये नसून भिन्नता स्वीकारण्यात असते, हा विचार येथे प्रभावीपणे व्यक्त झाला आहे. अशा प्रकारे या वात्रटिकेचा स्थायीभाव हास्य असला, तरी तिच्या आशयात सौहार्द, प्रेम, समन्वय आणि सहजीवनाची भावना अंतर्भूत आहे. हास्यरसाच्या माध्यमातून जीवनमूल्य व्यक्त करण्याची वात्रटिकाकाराची हातोटी येथे दिसून येते. 

निष्कर्ष 

संसाराचा खेळ ही सूर्यकांत डोळसे यांची वात्रटिका सामान्य कौटुंबिक प्रसंगातून असामान्य जीवनदृष्टी व्यक्त करणारी एक आशयघन आणि मनोरंजक रचना आहे. या वात्रटिकेतून वात्रटिकाकाराने नवरा-बायकोच्या आवडीनिवडींमधील भिन्नता हा विषय निवडला असला, तरी त्याचा विचार केवळ क्रिकेट आणि फुटबॉल या दोन खेळांपुरता मर्यादित राहत नाही. तो संसारातील परस्परसमज, सहजीवन आणि समन्वय या व्यापक जीवनमूल्यांपर्यंत पोहोचतो. या वात्रटिकेची रचनात्मक वैशिष्ट्ये विशेष उल्लेखनीय आहेत. पहिल्या कडव्यात प्रसंगाची उभारणी करून वाचकाच्या मनात विनोदाची अपेक्षा निर्माण केली आहे. गोल आणि विकेट या शब्दांच्या माध्यमातून खेळांच्या संदर्भात एक विनोदी वातावरण तयार केले आहे. त्यानंतर दुसऱ्या कडव्यात अचानक वैचारिक वळण देऊन संसाराचे तत्त्वज्ञान मांडले आहे. या रचनात्मक बांधणीमुळे वात्रटिकेचा शेवट केवळ विनोदी न राहता विचारप्रवर्तक ठरतो. वात्रटिकेचे खरे सामर्थ्य तिच्या शेवटच्या दोन ओळींमध्ये एकवटलेले आहे. संसार म्हणजे खेळ नसतो, हे सांगताना वात्रटिकाकाराने संसारातील नात्यांचे गांभीर्य स्पष्ट केले आहे. तर आवडीनिवडी वेगळ्या असूनही दोन जीवांचा मेळ असतो, या विधानातून वैवाहिक जीवनाचा मूलभूत अर्थ उलगडला आहे. या वात्रटिकेतील सर्वांत महत्त्वाचा विचार म्हणजे समानता आणि एकरूपता यांतील फरक. दोन व्यक्ती एकत्र राहतात म्हणून त्यांच्या आवडीनिवडीही एकसारख्याच असल्या पाहिजेत, असे नाही. प्रत्येक व्यक्तीला स्वतःचे स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्व, आवडीनिवडी आणि अभिरुची असते. या स्वतंत्र अस्तित्वाचा स्वीकार करून परस्परांच्या भावनांचा आदर करणे म्हणजेच खरे सहजीवन होय. वात्रटिकाकाराने या विचारासाठी कोणतेही गंभीर तत्त्वज्ञान, मोठी उदाहरणे किंवा उपदेशात्मक भाषण यांचा आधार घेतलेला नाही. एका घरातील दूरचित्रवाणीवरील दोन सामन्यांच्या निमित्ताने हा विचार मांडला आहे. हीच वात्रटिकेची ताकद आहे. मोठा विचार छोट्या प्रसंगातून व्यक्त करणे हे प्रभावी वात्रटिकेचे महत्त्वाचे लक्षण आहे. या वात्रटिकेतील विनोदाची आणखी एक महत्त्वाची बाजू म्हणजे त्यातील समतोल. नवऱ्याच्या आवडीला किंवा बायकोच्या आवडीला दुय्यम ठरविण्याचा प्रयत्न नाही. दोघांच्याही आवडींना स्वतंत्र स्थान दिले आहे. त्यामुळे वात्रटिकेचा आशय कोणत्याही एका बाजूची बाजू घेणारा न राहता परस्परपूरकतेचा पुरस्कार करणारा ठरतो. संसारातील मतभेद हे नात्याच्या अपयशाचे लक्षण नसतात. उलट ते दोन स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्वे एकत्र आल्याचे स्वाभाविक प्रतिबिंब असते. प्रश्न मतभेद असण्याचा नसून ते कसे हाताळले जातात, याचा असतो. हा अत्यंत महत्त्वाचा सामाजिक आणि कौटुंबिक संदेश वात्रटिकेतून व्यक्त होतो. आजच्या बदलत्या जीवनशैलीत पती-पत्नीच्या आवडीनिवडी, करिअर, मनोरंजन, सामाजिक व्यवहार आणि विचार यांत विविधता वाढत आहे. अशा परिस्थितीत एकमेकांना बदलण्यापेक्षा एकमेकांना समजून घेणे अधिक आवश्यक आहे. ही वात्रटिका त्याच दिशेने सकारात्मक विचार करते. वात्रटिकेचे शीर्षकही अत्यंत समर्पक आहे. संसाराचा खेळ या शीर्षकातून पहिल्या वाचनात खेळ आणि संसार यांची सांगड घातल्याचे जाणवते. मात्र वाचन पूर्ण झाल्यावर शीर्षकाचा आशय अधिक स्पष्ट होतो. संसाराला खेळाची उपमा दिली असली, तरी तो प्रत्यक्षात खेळासारखा जिंकण्या-हरण्याचा विषय नाही, हे वात्रटिकाकाराने स्पष्ट केले आहे. त्यामुळे शीर्षकातही एक सूचक विरोधाभास आहे. साहित्यिक दृष्टिकोनातून पाहता ही वात्रटिका मोठ्या शब्दवैभवापेक्षा आशयवैभवावर अधिक भर देणारी आहे. तिची भाषा सहज आहे, रचना सुटसुटीत आहे, विनोद अनुभवाधिष्ठित आहे आणि शेवट विचारप्रवर्तक आहे. वाचकाला प्रथम हसवायचे आणि नंतर त्याला विचार करायला प्रवृत्त करायचे, ही वात्रटिकेची दुहेरी भूमिका येथे यशस्वी झालेली दिसते. अखेरीस असे म्हणता येईल की, संसाराचा खेळ ही केवळ नवरा-बायकोच्या क्रिकेट आणि फुटबॉलविषयक आवडीनिवडींवर भाष्य करणारी वात्रटिका नाही. ती दोन स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्वांनी एकत्र येऊन सहजीवनाचा मेळ कसा साधावा, याचे विनोदी माध्यमातून केलेले भाष्य आहे. खेळातील गोल आणि विकेट यांच्यापासून सुरू झालेला प्रवास दोन जीवांच्या मेळापर्यंत पोहोचतो, ही तिची खरी साहित्यिक उपलब्धी आहे. विनोदातून विचार, प्रसंगातून तत्त्वज्ञान आणि मनोरंजनातून जीवनमूल्य सांगण्याची क्षमता या वात्रटिकेत आहे. म्हणूनच संसाराचा खेळ ही वात्रटिका वाचकाला हसविण्याबरोबरच संसाराकडे अधिक समंजसपणे पाहण्याची दृष्टी देते. हीच सूर्यकांत डोळसे या वात्रटिकाकाराच्या निरीक्षणशक्तीची, कल्पकतेची आणि मार्मिक अभिव्यक्तीची साक्ष आहे.

संदर्भ -

1... फेरफटका-886.....दै.झुंजार नेता

....7 जुलै 2002

2....मराठी वात्रटिका आणि लोकप्रबोधन, साहित्यिक संदर्भ (मराठी विश्वकोश)

3.....सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील ग्रोकायन आणि दैनिक वात्रटिका संबंधित माहिती.

4. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती

 https://suryakantdolase.blogspot.com

---------------------------------

विशेष सूचना:

तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न... सुधारणा किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!

आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक  ग्रोक.कॉम

इथे जाऊन करू शकता.

यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .

https://grokaayan.blogspot.com

दैनिक वात्रटिका

3नोव्हेंबर 2026

-