ग्रोकायन -426..............................बॉलीवूडचे अभिनेते, अभी नेते होण्यात दंगले. पक्षा पक्षात मग, प्रचाराचे 'स्टार वॉर' रंगले.

ग्रोकायन -426

..............................

बॉलीवूडचे अभिनेते, 

अभी नेते होण्यात दंगले. 

पक्षा पक्षात मग, 

प्रचाराचे 'स्टार वॉर' रंगले.

ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे  *grok* या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...

म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....

सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..

मराठी साहित्यातील ..

एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...

आजची वात्रटिका

-------------------------

स्टार वॉर 

बॉलीवूडचे अभिनेते, 

अभी नेते होण्यात दंगले. 

पक्षा पक्षात मग, 

प्रचाराचे 'स्टार वॉर' रंगले.

बघता बघता ' पॉलीवूड ' चे,

चक्क बॉलीवूड झाले !

युक्ताच्या मुखी सुद्धा, 

"आले रे आले, फील गुड आले !!"

-सूर्यकांत डोळसे, पाटोदा(बीड)

    मोबाईल-9923847269

------------------------------

चिमटा-

दैनिक पुण्यनगरी

17 मार्च 2004

------------------------------

स्टार वॉर या वात्रटिकेचे सविस्तर समीक्षण

वात्रटिकेचे नाव-स्टार ववॉर 

वात्रटिका कार-सूकार-सूर्यकांत

वात्रटिकेचा आशय आणि विषय- भारतीय राज्यकारणात बॉलीवूड कलाकारांचा निवडणूक प्रचारात आणि पक्षात झालेला प्रवेश.

प्रस्तावना

सूर्यकांत डोळसे यांच्या स्टार वॉर या वात्रटिकेत भारतीय राजकारणातील एक महत्त्वाचा बदल विनोदी आणि उपरोधिक पद्धतीने टिपण्यात आला आहे. राजकीय पक्षांच्या निवडणूक प्रचारात पूर्वी प्रामुख्याने राजकीय नेते, पक्षांचे पदाधिकारी आणि कार्यकर्ते सहभागी होत असत. मात्र, कालांतराने चित्रपटसृष्टीतील लोकप्रिय अभिनेते आणि अभिनेत्री यांनाही प्रचाराच्या मैदानात उतरवण्याची प्रथा वाढली. चित्रपटातील लोकप्रियता, चाहत्यांची संख्या, प्रसिद्धी आणि जनमानसावरील प्रभाव यांचा उपयोग मतदारांपर्यंत पोहोचण्यासाठी केला जाऊ लागला. याच राजकीय आणि मनोरंजनविश्वातील संबंधांवर ही वात्रटिका भाष्य करते.

या वात्रटिकेचे वैशिष्ट्य म्हणजे वात्रटिकाकाराने राजकारण आणि बॉलीवूड यांच्यातील वाढत्या संबंधांना स्टार वॉर ही समर्पक संज्ञा दिली आहे. चित्रपटातील कलाकार राजकीय पक्षांच्या प्रचारासाठी उतरतात, पक्षीय प्रचाराला ग्लॅमर प्राप्त होते आणि निवडणुकीचे वातावरण एखाद्या चित्रपटाच्या प्रसिद्धी मोहिमेसारखे बनते. या बदलाचे निरीक्षण करताना वात्रटिकाकाराने तत्कालीन राजकीय परिस्थिती, चित्रपटसृष्टीतील लोकप्रिय चेहरे आणि त्यातून निर्माण होणारी विसंगती यांचा प्रभावी वापर केला आहे.

प्रत्येक कडव्याचा अर्थ 

1. पहिल्या कडव्याचा सविस्तर अर्थ

बॉलीवूडचे अभिनेते, अभी नेते होण्यात दंगले. पक्षा पक्षात मग, प्रचाराचे स्टार वॉर रंगले.

या कडव्यात वात्रटिकाकाराने बॉलीवूडमधील अभिनेते आणि राजकीय नेते यांच्यात निर्माण झालेल्या नव्या समीकरणाचे चित्र उभे केले आहे. बॉलीवूडचे अभिनेते आता केवळ चित्रपटांपुरते मर्यादित राहिलेले नाहीत, तर ते राजकीय नेत्यांच्या भूमिकेत किंवा राजकीय प्रचारकांच्या भूमिकेतही सक्रिय होऊ लागले आहेत. अभी नेते होण्यात दंगले या शब्दरचनेतून हा बदल विनोदी पद्धतीने मांडला आहे.

अभिनेते आणि नेते या दोन वेगवेगळ्या क्षेत्रांतील व्यक्तींच्या भूमिका एकमेकांत मिसळू लागल्याचे या ओळीतून सूचित होते. अभिनय क्षेत्रातील लोकप्रियता ही राजकीय प्रचारासाठी उपयुक्त ठरू शकते, हे राजकीय पक्षांच्या लक्षात आले. त्यामुळे चित्रपटातील प्रसिद्ध कलाकारांना प्रचारसभांमध्ये सहभागी करून घेण्याची स्पर्धा सुरू झाली.

पक्षा पक्षात मग या शब्दांतून राजकीय पक्षांमधील स्पर्धा अधोरेखित होते. प्रत्येक पक्षाला आपल्याकडे अधिक लोकप्रिय अभिनेते आणि अभिनेत्री असाव्यात, असे वाटू लागले. एखाद्या पक्षाकडे मोठा अभिनेता असेल, तर दुसऱ्या पक्षाला त्यापेक्षा लोकप्रिय कलाकार आपल्या प्रचारात आणण्याची इच्छा निर्माण होते. अशा प्रकारे राजकीय प्रचाराचे स्वरूप केवळ विचारधारा, जाहीरनामे आणि विकासाच्या मुद्द्यांपुरते राहत नाही, तर लोकप्रिय चेहऱ्यांच्या स्पर्धेतही बदलते.

प्रचाराचे स्टार वॉर रंगले ही या कडव्याची सर्वाधिक प्रभावी ओळ आहे. स्टार वॉर हा शब्दप्रयोग चित्रपटसृष्टीतील स्टारडम आणि राजकीय पक्षांतील संघर्ष या दोन्हींचा एकत्रित अर्थ व्यक्त करतो. निवडणूक प्रचार म्हणजे विचारांचा संघर्ष असण्याऐवजी लोकप्रिय कलाकारांच्या उपस्थितीचा आणि प्रसिद्धीचा संघर्ष बनत असल्याची उपरोधिक जाणीव येथे करून दिली आहे.

वात्रटिकाकाराने स्टार वॉर या शब्दातून संपूर्ण राजकीय परिस्थितीचे चित्र एका छोट्या वाक्प्रचारात उभे केले आहे. ही या कडव्याची भाषिक आणि आशयात्मक ताकद आहे.

2. दुसऱ्या कडव्याचा सविस्तर अर्थ

बघता बघता पॉलीवूडचे, चक्क बॉलीवूड झाले ! युक्ताच्या मुखी सुद्धा, आले रे आले, फील गुड आले !!

या कडव्यात वात्रटिकाकाराने पहिल्या कडव्यात मांडलेल्या राजकीय आणि चित्रपटसृष्टीतील संबंधांना अधिक व्यापक आणि विनोदी वळण दिले आहे. पॉलीवूड आणि बॉलीवूड या दोन शब्दांच्या आधारे राजकारणाचे चित्रपटसृष्टीकरण झाल्याचे चित्र येथे उभे केले आहे.

पॉलीवूड हा शब्द राजकारण आणि बॉलीवूड यांच्या संयोगातून तयार झालेला कल्पक शब्दप्रयोग आहे. राजकीय प्रचारात चित्रपट कलाकारांचा वाढता सहभाग पाहता राजकारणालाच जणू चित्रपटसृष्टीचे स्वरूप प्राप्त झाले आहे, असा त्याचा अर्थ आहे. बघता बघता पॉलीवूडचे चक्क बॉलीवूड झाले या ओळींतून राजकीय क्षेत्रातील हा बदल अतिशयोक्तीपूर्ण पण मार्मिक पद्धतीने व्यक्त केला आहे.

येथे वात्रटिकाकार केवळ कलाकार राजकीय प्रचारात सहभागी होत असल्याचे सांगत नाही, तर राजकारणातील प्रसिद्धी, ग्लॅमर, लोकप्रियता आणि मनोरंजन यांचे वाढते महत्त्वही अधोरेखित करतो. राजकीय प्रचारसभांमध्ये चित्रपटातील कलाकारांचे आगमन झाले की सभा अधिक आकर्षक बनते. त्यामुळे प्रचारातील मूळ राजकीय विषयांपेक्षा कलाकारांची उपस्थितीच चर्चेचा विषय होण्याची शक्यता निर्माण होते.

या कडव्यातील तिसरी आणि चौथी ओळ विशेष उल्लेखनीय आहे. युक्ताच्या मुखी सुद्धा, आले रे आले, फील गुड आले या उल्लेखातून अभिनेत्री युक्ता मुखीचा राजकीय प्रचारातील सहभाग सूचित होतो. युक्ता मुखी ही त्या काळातील प्रसिद्ध अभिनेत्री आणि मिस वर्ल्ड किताबाची मानकरी होती. तिच्या लोकप्रियतेचा राजकीय प्रचारासाठी उपयोग होणे, हा तत्कालीन परिस्थितीतील महत्त्वाचा संदर्भ आहे.

फील गुड हा शब्दप्रयोग तत्कालीन राजकीय वातावरणाशी जोडलेला आहे. २००४ च्या लोकसभा निवडणुकीच्या पार्श्वभूमीवर तत्कालीन सत्ताधारी भाजपने इंडिया शायनिंग आणि फील गुड या प्रचारप्रतिमांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला होता. त्यामुळे युक्ता मुखीच्या तोंडी फील गुड आले हा उल्लेख केवळ अभिनेत्रीच्या लोकप्रियतेचा विनोद राहत नाही, तर तो तत्कालीन राजकीय प्रचाराच्या घोषणांशीही जोडला जातो.

वात्रटिकाकाराने एका अभिनेत्रीचा उल्लेख करून राजकीय प्रचारातील ग्लॅमर, लोकप्रियता आणि तत्कालीन प्रचारभाषा या तिन्ही गोष्टी एकत्र आणल्या आहेत. त्यामुळे दुसरे कडवे पहिल्या कडव्याच्या आशयाला अधिक ठोस आणि तत्कालीन संदर्भ देते.

3. वात्रटिकेची प्रासंगिकता आणि तत्कालीन राजकीय संदर्भ

ही वात्रटिका १७ मार्च २००४ रोजी दैनिक पुण्यनगरीच्या चिमटा या सदरात प्रसिद्ध झाली आहे. त्यामुळे या वात्रटिकेचा विचार करताना २००४ च्या लोकसभा निवडणुकीची पार्श्वभूमी लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

२००४ च्या लोकसभा निवडणुकीच्या काळात भारतीय राजकारणात चित्रपटसृष्टीतील लोकप्रिय व्यक्तींना प्रचारासाठी सहभागी करून घेण्याची चढाओढ सुरू होती. राजकीय पक्षांना असे वाटत होते की, लोकप्रिय अभिनेते आणि अभिनेत्री यांच्या उपस्थितीमुळे प्रचारसभांना मोठी गर्दी जमेल. त्यांच्या चाहत्यांचा प्रभाव मतदारांवर पडेल आणि पक्षाच्या प्रचाराला प्रसिद्धी मिळेल.

त्या काळात भाजपने इंडिया शायनिंग आणि फील गुड या प्रचारप्रतिमांना महत्त्व दिले होते. देशात विकास झाला आहे, प्रगतीचे वातावरण आहे आणि जनतेमध्ये सकारात्मक भावना निर्माण झाली आहे, असा संदेश या प्रचारातून देण्यात येत होता. दुसरीकडे काँग्रेसनेही लोकप्रिय चित्रपट कलाकारांना आपल्या प्रचाराशी जोडण्याचे प्रयत्न केले होते. त्यामुळे दोन्ही प्रमुख राजकीय पक्षांमध्ये चित्रपटसृष्टीतील लोकप्रिय चेहऱ्यांना आपल्या बाजूने उभे करण्याची स्पर्धा निर्माण झाली होती. (India Today +1)

या परिस्थितीचे वृत्तांकन तत्कालीन वृत्तपत्रांमध्येही झाले होते. ६ मार्च २००४ च्या डेली स्टारच्या वृत्तानुसार झीनत अमान, मौसमी चॅटर्जी, सेलिना जेटली, नम्रता शिरोडकर, शरद कपूर आणि असरानी यांसारख्या कलाकारांनी काँग्रेसला पाठिंबा दर्शविला होता. त्यातील काही कलाकारांनी प्रत्यक्ष प्रचारात सहभागी होण्याची भूमिका घेतली होती. मौसमी चॅटर्जी यांनी काँग्रेसचे सदस्यत्वही स्वीकारले होते. (The Daily Star)

त्याच काळात भाजपकडेही अनेक चित्रपट कलाकार होते. हेमा मालिनी, विनोद खन्ना, शत्रुघ्न सिन्हा, सुरेश ओबेरॉय, जितेंद्र, पूनम ढिल्लन आणि युक्ता मुखी यांसारख्या व्यक्तींचा भाजपशी संबंध किंवा प्रचारातील सहभाग चर्चेत होता. (Times of India +1)

यावरून २००४ च्या निवडणूक प्रचारात बॉलीवूड हे राजकीय पक्षांसाठी महत्त्वाचे प्रसिद्धी माध्यम बनले होते, हे स्पष्ट होते. वात्रटिकाकाराने याच वातावरणाचे निरीक्षण करून स्टार वॉर ही संकल्पना मांडली आहे.

4. युक्ता मुखीच्या प्रचाराचा संदर्भ

या वात्रटिकेतील सर्वाधिक महत्त्वाचा व्यक्तिनिर्देश म्हणजे युक्ता मुखीचा उल्लेख.

युक्ता मुखी ही १९९९ मध्ये मिस वर्ल्ड किताब मिळवणारी भारतीय सौंदर्यवती आणि चित्रपट अभिनेत्री होती. तिच्या आंतरराष्ट्रीय लोकप्रियतेमुळे तिचे नाव देशभर परिचित झाले होते. ५ मार्च २००४ रोजी तिने भारतीय जनता पक्षात प्रवेश केला. त्या काळातील टाइम्स ऑफ इंडियाच्या वृत्तानुसार तिच्या प्रवेशामुळे भाजपच्या चित्रपट आणि मनोरंजन क्षेत्राशी संबंधित लोकप्रिय चेहऱ्यांच्या यादीत आणखी एका प्रसिद्ध व्यक्तीची भर पडली. (Times of India)

युक्ता मुखीने भाजपला पाठिंबा देण्यामागे देशातील विकास आणि प्रगतीची भूमिका असल्याचे त्या काळातील व्हॉइस ऑफ अमेरिका या वृत्तसंस्थेच्या वृत्तात नमूद केले आहे. ती स्वतः निवडणूक लढवत नसून पक्षाच्या प्रचारात सहभागी होत असल्याचेही त्यात स्पष्ट केले आहे. 2004-04-03

वात्रटिकाकाराने युक्ता मुखीचे नाव घेऊन तिच्या राजकीय सहभागाला तत्कालीन फील गुड प्रचाराशी जोडले आहे. आले रे आले, फील गुड आले ही ओळ तिच्या तोंडी घालून वात्रटिकाकाराने एक प्रकारची प्रचारात्मक घोषणा तयार केली आहे.

या ओळीतील विनोद समजून घेण्यासाठी फील गुड या शब्दप्रयोगाचा राजकीय अर्थ लक्षात घ्यावा लागतो. भाजपच्या प्रचारात फील गुड हा शब्द सकारात्मक वातावरणाचे प्रतीक म्हणून वापरला जात होता. युक्ता मुखीसारख्या लोकप्रिय सौंदर्यवतीनेही या राजकीय वातावरणाला साथ दिल्याचे चित्र वात्रटिकाकार उभे करतो.

येथे वात्रटिकाकाराचा उपरोध दुहेरी आहे. एका बाजूला राजकीय पक्ष लोकप्रिय अभिनेत्रींचा वापर करतात आणि दुसऱ्या बाजूला अभिनेत्रींच्या लोकप्रियतेचा उपयोग करून राजकीय घोषणांना अधिक आकर्षक बनवतात. त्यामुळे राजकीय प्रचार आणि मनोरंजन यांच्यातील सीमारेषा पुसट होत असल्याचे चित्र निर्माण होते.

युक्ता मुखीचा उल्लेख हा केवळ एखाद्या प्रसिद्ध अभिनेत्रीचा नामोल्लेख नाही. तो २००४ च्या निवडणुकीतील एका विशिष्ट राजकीय घटनेचा संदर्भ आहे. त्यामुळे ही वात्रटिका तत्कालीन घटनांशी जोडलेली दस्तऐवजीय महत्त्वाची नोंद ठरते.

5. इतर बॉलीवूड कलाकारांचे प्रचार आणि पक्षीय संदर्भ

२००४ च्या लोकसभा निवडणुकीत काँग्रेस आणि भाजप या दोन्ही पक्षांनी चित्रपटसृष्टीतील लोकप्रिय व्यक्तींना आपल्या प्रचारात सहभागी करून घेण्याचे प्रयत्न केले होते.

भाजपच्या बाजूने युक्ता मुखीबरोबरच हेमा मालिनी, जितेंद्र, सुरेश ओबेरॉय, शत्रुघ्न सिन्हा आणि विनोद खन्ना यांसारख्या कलाकारांची नावे महत्त्वाची होती. यांपैकी काही कलाकार पक्षाचे सदस्य होते, तर काहींनी निवडणूक प्रचारात सहभाग घेतला होता.

जितेंद्र यांनी फेब्रुवारी २००४ मध्ये भाजपमध्ये प्रवेश केला. आपण भाजपसाठी प्रचार करणार असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले होते. त्यामुळे बॉलीवूडमधील लोकप्रिय कलाकारांचा राजकीय पक्षांकडे वाढता ओढा या वात्रटिकेच्या आशयाला पुष्टी देतो.( IM Sports)

हेमा मालिनी यांनीही भाजपमध्ये प्रवेश केला होता. त्यांच्या चित्रपटसृष्टीतील लोकप्रियतेचा पक्षाच्या इंडिया शायनिंग प्रचारासाठी उपयोग होईल, अशी अपेक्षा त्या काळातील राजकीय कार्यकर्त्यांनी व्यक्त केली होती. (Mumbai News - Times of India)

काँग्रेसच्या बाजूने गोविंदा हा अत्यंत महत्त्वाचा संदर्भ होता. गोविंदाने काँग्रेसमध्ये प्रवेश करून २००४ च्या लोकसभा निवडणुकीत मुंबई उत्तर मतदारसंघातून भाजपचे राम नाईक यांच्याविरुद्ध निवडणूक लढवली. येथे गोविंदा केवळ प्रचारक नव्हता, तर तो स्वतःच राजकीय उमेदवार बनला होता. चित्रपटातील नायक प्रत्यक्ष राजकीय मैदानात उतरल्याचे हे महत्त्वाचे उदाहरण होते.( Telegraph India +1)

काँग्रेसच्या प्रचाराशी झीनत अमान, मौसमी चॅटर्जी, सेलिना जेटली, नम्रता शिरोडकर आणि असरानी यांसारख्या कलाकारांची नावेही जोडली गेली होती. यामुळे बॉलीवूडमधील लोकप्रिय व्यक्तींना दोन्ही राजकीय पक्षांनी आपापल्या बाजूने जोडण्याचा प्रयत्न केल्याचे दिसून येते. (The Daily Star +1)

या सर्व संदर्भांमधून वात्रटिकेतील पक्षा पक्षात मग, प्रचाराचे स्टार वॉर रंगले या ओळींची प्रासंगिकता अधिक स्पष्ट होते. वात्रटिकाकाराने केवळ काल्पनिक परिस्थिती मांडलेली नाही, तर प्रत्यक्ष घडणाऱ्या राजकीय घडामोडींवर भाष्य केले आहे.

6. भाषेचे सविस्तर समीक्षण

या वात्रटिकेची भाषा साधी, सुटसुटीत, प्रवाही आणि प्रसंगानुरूप आहे. वात्रटिकाकाराने क्लिष्ट शब्दरचना किंवा अवघड भाषेचा आधार न घेता सर्वसामान्य वाचकांना सहज समजेल अशी भाषा वापरली आहे.

बॉलीवूड, अभिनेते, नेते, पक्ष, प्रचार, स्टार वॉर, पॉलीवूड, फील गुड या शब्दांचा वापर करून वात्रटिकाकाराने राजकारण आणि मनोरंजनविश्व यांचा संगम साधला आहे. विशेष म्हणजे या वात्रटिकेतील बहुतांश महत्त्वाचे शब्द तत्कालीन सामाजिक आणि राजकीय व्यवहारातून आलेले आहेत.

अभी नेते होण्यात दंगले ही शब्दरचना विशेष लक्षवेधी आहे. अभिनेते आणि नेते या दोन शब्दांतील साधर्म्याचा उपयोग करून वात्रटिकाकाराने विनोद निर्माण केला आहे. अभी या शब्दातून नुकतेच किंवा आता या अर्थाची सूचनाही मिळते. त्यामुळे अभिनेते आता नेते होण्याच्या प्रक्रियेत रमले आहेत, असा दुहेरी अर्थ निर्माण होतो.

पक्षा पक्षात हा शब्दप्रयोग राजकीय पक्षांमधील स्पर्धा अधोरेखित करतो. येथे वात्रटिकाकाराने कोणत्याही एका पक्षाला लक्ष्य केलेले नाही. दोन्ही बाजूंच्या राजकीय स्पर्धेवर एकाच वेळी भाष्य केले आहे.

स्टार वॉर ही शब्दरचना या वात्रटिकेचे मध्यवर्ती भाषिक वैशिष्ट्य आहे. स्टार म्हणजे चित्रपटातील लोकप्रिय कलाकार आणि वॉर म्हणजे युद्ध किंवा संघर्ष. या दोन शब्दांच्या एकत्रीकरणातून निवडणूक प्रचारातील कलाकारांची स्पर्धा एका वेगळ्या रूपात व्यक्त झाली आहे.

पॉलीवूड हा या वात्रटिकेतील सर्वाधिक कल्पक शब्दप्रयोग आहे. पॉलिटिक्स आणि बॉलीवूड यांच्या संयोगातून तयार झालेली ही शब्दरचना राजकारणाचे चित्रपटसृष्टीकरण झाल्याचे सूचित करते. राजकारण आणि मनोरंजन यांचे मिश्रण एका नव्या शब्दात पकडण्याची वात्रटिकाकाराची भाषिक कल्पकता येथे दिसते.

बघता बघता या शब्दांतून या बदलाचा वेग व्यक्त होतो. राजकारणात चित्रपट कलाकारांचा प्रवेश इतक्या झपाट्याने वाढला आहे की, राजकीय क्षेत्राचे स्वरूपच बदलत चालले आहे, अशी भावना निर्माण होते.

युक्ताच्या मुखी सुद्धा ही शब्दरचना सहज आणि बोलक्या स्वरूपाची आहे. युक्ता मुखी या नावातील मुखी या शब्दाचा अर्थ आणि तिच्या तोंडी एखादी घोषणा घालणे, यांच्यातून शब्दखेळाची शक्यता निर्माण होते. त्यामुळे नावाचा उल्लेख केवळ माहितीपुरता राहत नाही, तर तो विनोदाच्या निर्मितीतही सहभागी होतो.

आले रे आले, फील गुड आले या ओळीत घोषणात्मक भाषेचा उपयोग केला आहे. राजकीय प्रचारात वापरल्या जाणाऱ्या घोषणांचा लयबद्ध आणि नाट्यमय आविष्कार येथे दिसतो. या ओळीमुळे वात्रटिकेला प्रचारसभेतील घोषणेचा आवाज प्राप्त होतो.

एकंदरीत, या वात्रटिकेची भाषा ही प्रसंगाला अनुरूप, शब्दखेळप्रधान, विनोदी आणि उपरोधक आहे. विशेष म्हणजे परभाषेतील शब्दांचा वापर करूनही वात्रटिकाकाराने मराठी भाषेतील सहजता आणि प्रवाहीपणा कायम ठेवला आहे.

7. शैलीचे समीक्षण

या वात्रटिकेची शैली प्रामुख्याने राजकीय उपरोध, विडंबन, शब्दखेळ आणि प्रसंगनिष्ठ विनोद यांवर आधारित आहे.

वात्रटिकाकाराने थेट राजकीय टीका करण्याऐवजी चित्रपटसृष्टीतील कलाकारांच्या राजकीय सहभागाचे विनोदी चित्र उभे केले आहे. त्यामुळे वाचकाला परिस्थितीतील विसंगती सहज लक्षात येते.

या वात्रटिकेतील सर्वांत महत्त्वाचे शैलीवैशिष्ट्य म्हणजे शीर्षक आणि आशय यांच्यातील सुसंगती. स्टार वॉर हे शीर्षक वाचताच वाचकाच्या मनात चित्रपटसृष्टीतील स्टार्स आणि त्यांच्यातील संघर्षाचे चित्र उभे राहते. मात्र, पुढे वाचताना हा संघर्ष चित्रपटातील नसून निवडणूक प्रचारातील असल्याचे स्पष्ट होते. शीर्षकातील ही अर्थपूर्णता वात्रटिकेची परिणामकारकता वाढवते.

दोन कडव्यांमध्ये आशयाची चांगली उभारणी केली आहे. पहिल्या कडव्यात राजकीय पक्षांमधील कलाकारांना प्रचारात उतरवण्याची स्पर्धा मांडली आहे. दुसऱ्या कडव्यात पॉलीवूड ही संकल्पना आणि युक्ता मुखीचा संदर्भ देऊन त्या स्पर्धेला विशिष्ट काळाचा संदर्भ प्राप्त करून दिला आहे.

वात्रटिकाकाराने व्यक्तिनिर्देशाचा प्रभावी वापर केला आहे. युक्ता मुखी या लोकप्रिय व्यक्तीचा उल्लेख केल्यामुळे वात्रटिकेतील विनोद अधिक ठोस झाला आहे. एखाद्या काल्पनिक अभिनेत्रीचा उल्लेख करण्याऐवजी तत्कालीन राजकीय चर्चेतील व्यक्तीचा संदर्भ दिल्यामुळे वात्रटिकेची विश्वासार्हता वाढते.

या वात्रटिकेची शैली अतिशयोक्तीप्रधानही आहे. पॉलीवूडचे चक्क बॉलीवूड झाले, असे म्हणताना वात्रटिकाकार प्रत्यक्ष राजकीय परिस्थितीचे तंतोतंत वर्णन करण्यापेक्षा त्या परिस्थितीतील विसंगती अधिक ठळक करतो.

वात्रटिकेचा शेवट घोषणात्मक आहे. आले रे आले, फील गुड आले या ओळीमुळे वात्रटिकेचा विनोद एका नाट्यमय टप्प्यावर पोहोचतो. एखाद्या प्रचारसभेत घोषणा दिली जात असल्याचा भास निर्माण होतो. ही शैली वात्रटिकेला नाट्यमयता प्रदान करते.

8. साधक आणि बाधक चर्चा

साधक बाजू

या वात्रटिकेचा सर्वांत मोठा गुण म्हणजे तिची प्रासंगिकता. २००४ च्या लोकसभा निवडणुकीच्या काळात चित्रपट कलाकारांच्या राजकीय सहभागाचा विषय चर्चेत होता. वात्रटिकाकाराने हा विषय योग्य वेळी निवडून त्यावर भाष्य केले आहे.

दुसरा महत्त्वाचा गुण म्हणजे शीर्षकाची कल्पकता. स्टार वॉर हे शीर्षक संपूर्ण वात्रटिकेचा आशय दोन शब्दांत स्पष्ट करते. वाचकाला विषयाची दिशा सुरुवातीलाच समजते.

तिसरा गुण म्हणजे पॉलीवूड हा अभिनव शब्दप्रयोग. राजकारण आणि बॉलीवूड यांच्या एकत्रीकरणातून निर्माण झालेला हा शब्द वात्रटिकेचा स्वतंत्र ठसा बनतो. तो वाचकाच्या लक्षात राहतो.

चौथा गुण म्हणजे युक्ता मुखीचा तत्कालीन संदर्भ. त्यामुळे वात्रटिका केवळ सर्वसाधारण राजकीय टिप्पणी न राहता विशिष्ट निवडणूक काळाचे चित्रण करणारी रचना बनते.

पाचवा गुण म्हणजे फील गुड या राजकीय घोषणेचा विनोदी वापर. तत्कालीन प्रचारातील महत्त्वाच्या शब्दाला वात्रटिकाकाराने व्यंगात्मक वळण दिले आहे.

सहावा गुण म्हणजे दोन्ही राजकीय पक्षांतील स्पर्धेचे समतोल चित्रण. वात्रटिकाकाराने एका पक्षाला केंद्रस्थानी ठेवून दुसऱ्या पक्षाकडे दुर्लक्ष केलेले नाही. त्यामुळे त्याचा उपरोध व्यापक स्वरूपाचा बनतो.

बाधक बाजू

या वात्रटिकेचा एक मर्यादित पैलू असा की, तिचा संदर्भ २००४ च्या निवडणूक प्रचाराशी अतिशय जवळून जोडलेला आहे. त्यामुळे तत्कालीन राजकीय घडामोडींची माहिती नसलेल्या आजच्या वाचकाला युक्ता मुखी आणि फील गुड यांचा संबंध समजावून सांगावा लागू शकतो.

दुसरी मर्यादा म्हणजे पहिल्या कडव्यातील अभिनेते आणि नेते यांच्यातील संबंधांची मांडणी तुलनेने सरळ आहे. या विषयावर आणखी काही सामाजिक किंवा राजकीय परिणाम दाखवता आले असते.

तिसरी बाब म्हणजे दुसऱ्या कडव्यातील युक्ता मुखीचा उल्लेख विशिष्ट व्यक्तीवर केंद्रित आहे. त्यामुळे व्यापक चित्रपटसृष्टीतील इतर कलाकारांच्या प्रचारातील सहभागाचे चित्रण तुलनेने कमी राहते.

मात्र, या मर्यादा वात्रटिकेच्या मूलभूत प्रभावाला बाधा आणत नाहीत. वात्रटिकेचा आकार लहान असला तरी विषयाची मांडणी, शब्दखेळ आणि तत्कालीन संदर्भ यांचा मेळ साधण्यात वात्रटिकाकार यशस्वी झाला आहे. वात्रटिकेच्या लघुरूपाचा विचार करता विषयाचा विस्तार मर्यादित ठेवणे ही तिच्या रचनात्मक स्वरूपाची गरजही आहे.

9. वात्रटिकेच्या रसविचाराची स्वतंत्र चर्चा

या वात्रटिकेचा प्रमुख रस हास्यरस आहे. मात्र, या हास्यरसाच्या निर्मितीमागे राजकीय उपरोध, विसंगती, उपहास आणि सामाजिक निरीक्षण यांचा मोठा वाटा आहे.

हास्यरस

चित्रपटातील अभिनेते राजकीय नेते होण्यात दंगले आहेत आणि राजकीय पक्षांमध्ये प्रचारासाठी स्टार्स मिळवण्याची स्पर्धा सुरू झाली आहे, या परिस्थितीतून हास्य निर्माण होते. अभिनेते आणि नेते या दोन वेगवेगळ्या भूमिका एकाच व्यक्तीच्या माध्यमातून समोर येत असल्यामुळे विनोदाची निर्मिती होते.

पॉलीवूड हा शब्द हास्यनिर्मितीच्या दृष्टीने विशेष महत्त्वाचा आहे. पॉलिटिक्स आणि बॉलीवूड यांच्या एकत्रीकरणातून तयार झालेली ही संकल्पना वाचकाला हसवते आणि त्याच वेळी विचार करायलाही भाग पाडते.

विसंगतीजन्य हास्य

या वात्रटिकेतील हास्य हे केवळ शब्दांच्या खेळातून निर्माण झालेले नाही. त्यामागे वास्तवातील विसंगती आहे. राजकीय पक्षांनी जनतेसमोर विचार, धोरणे आणि विकासाचे मुद्दे मांडणे अपेक्षित असते. परंतु प्रचारसभांमध्ये लोकप्रिय कलाकारांची उपस्थिती आणि त्यांचे आकर्षण महत्त्वाचे ठरू लागते. ही विसंगती वात्रटिकाकाराने प्रभावीपणे टिपली आहे.

चित्रपटातील नायक जेव्हा प्रत्यक्ष राजकीय प्रचाराच्या मैदानात उतरतो, तेव्हा मनोरंजन आणि राजकारण यांच्यातील सीमारेषा धूसर होते. या परिस्थितीतील विसंगतीतून वात्रटिकेचा हास्यरस अधिक परिणामकारक बनतो.

उपरोध आणि उपहास

या वात्रटिकेतील हास्याच्या पाठीमागे राजकीय उपरोध आहे. राजकीय पक्ष कलाकारांच्या लोकप्रियतेचा उपयोग करून मतदारांचे लक्ष वेधण्याचा प्रयत्न करतात. अशा वेळी कलाकारांच्या प्रसिद्धीचा उपयोग पक्षीय प्रचारासाठी कितपत योग्य आहे, हा प्रश्न अप्रत्यक्षपणे उपस्थित होतो.

स्टार वॉर ही संकल्पना राजकीय प्रचारातील स्पर्धेवर उपरोध करते. राजकीय पक्षांमध्ये विचारांचा संघर्ष होण्याऐवजी लोकप्रिय चेहऱ्यांची स्पर्धा सुरू झाली आहे, असे वात्रटिकाकार सुचवतो.

विडंबनात्मक हास्य

आले रे आले, फील गुड आले या ओळीत प्रचारसभांतील घोषणांचे विडंबन आहे. राजकीय पक्षांच्या प्रचारातील घोषणात्मक भाषेला वात्रटिकाकाराने विनोदी वळण दिले आहे. एखादी अभिनेत्री राजकीय प्रचाराची घोषणा देत असल्याचे चित्र उभे राहते. त्यामुळे या ओळीतून विडंबनात्मक हास्याची निर्मिती होते.

स्मितहास्य आणि विचारप्रवृत्त करणारा आनंद

ही वात्रटिका वाचताना वाचकाला हसू येते; परंतु ते हसू केवळ मनोरंजनापुरते मर्यादित राहत नाही. राजकीय पक्षांची प्रचारपद्धती, लोकप्रियतेचे राजकारण आणि कलाकारांच्या प्रसिद्धीचा होणारा उपयोग यांचा विचार करण्यास वाचक प्रवृत्त होतो.

या वात्रटिकेतील हास्य हे परिस्थितीजन्य आणि विचारप्रवर्तक आहे. म्हणूनच या वात्रटिकेचा हास्यरस हा केवळ विनोदनिर्मिती करणारा नसून सामाजिक आणि राजकीय जाणीव जागृत करणारा आहे.

10. वात्रटिकेतील आशयाचे सामाजिक आणि राजकीय महत्त्व

या वात्रटिकेचा विचार केवळ २००४ च्या निवडणूक प्रचारापुरता मर्यादित ठेवता येणार नाही. कारण राजकीय पक्षांनी चित्रपट कलाकारांच्या लोकप्रियतेचा वापर करण्याची पद्धत पुढील काळातही कायम राहिली.

आजही निवडणुकीच्या काळात चित्रपट अभिनेते, अभिनेत्री, दूरचित्रवाणी कलाकार आणि अन्य लोकप्रिय व्यक्ती राजकीय पक्षांच्या प्रचारात सहभागी होताना दिसतात. काही कलाकार स्वतः निवडणूक लढवतात, तर काही पक्षाच्या प्रचारासाठी सभा, रोड शो आणि सार्वजनिक कार्यक्रमांत सहभागी होतात.

यातून राजकारणातील प्रसिद्धी व्यवस्थापनाचे महत्त्व स्पष्ट होते. एखाद्या कलाकाराच्या लोकप्रियतेचा उपयोग करून राजकीय पक्ष आपल्या प्रचाराला अधिक आकर्षक बनवू शकतात. मात्र, कलाकारांची लोकप्रियता आणि राजकीय प्रश्नांचे आकलन या दोन स्वतंत्र गोष्टी आहेत.

लोकप्रिय कलाकाराला पाहण्यासाठी जमलेली गर्दी म्हणजे त्याच्या प्रचाराला किंवा संबंधित पक्षाला मिळणारा निश्चित जनसमर्थनाचा पुरावा नव्हे. हा महत्त्वाचा फरक वाचकाने लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

वात्रटिकाकाराने हा मुद्दा थेट उपदेशात्मक पद्धतीने मांडलेला नाही. त्याऐवजी स्टार वॉर आणि पॉलीलीवूड या दोन कल्पक संकल्पनांमधून राजकीय प्रचारातील बदलाचे चित्र उभे केले आहे. ही अप्रत्यक्ष मांडणी वात्रटिकेच्या प्रभावात भर घालते.

11. वात्रटिकेचे शीर्षक आणि आशय यांचा परस्परसंबंध

स्टार वॉर हे शीर्षक या वात्रटिकेचे आशयसूत्र आहे. शीर्षकातील स्टार हा शब्द चित्रपटसृष्टीतील लोकप्रिय कलाकारांसाठी वापरला जातो, तर वॉर हा शब्द राजकीय पक्षांमधील स्पर्धेचे प्रतीक बनतो.

या शीर्षकात शब्दांचा साधा अर्थ न घेता त्यातून निर्माण होणारा व्यंगात्मक अर्थ महत्त्वाचा ठरतो. निवडणूक प्रचाराचे मैदान हे राजकीय विचारांचे युद्ध असण्याऐवजी चित्रपटातील स्टार्सच्या लोकप्रियतेचे युद्ध बनत आहे, अशी या शीर्षकाची सूचकता आहे.

विशेष म्हणजे स्टार वॉर या शीर्षकाला दुसऱ्या कडव्यातील पॉलीवूड या शब्दप्रयोगाची जोड मिळते. शीर्षकात मांडलेली संकल्पना दुसऱ्या कडव्यात अधिक स्पष्ट होते. त्यामुळे शीर्षक आणि वात्रटिकेचा आशय यांच्यात एकसंधता निर्माण झाली आहे.

12. वात्रटिकेचे कालसापेक्ष आणि ऐतिहासिक महत्त्व

१७ मार्च २००४ रोजी प्रसिद्ध झालेली ही वात्रटिका त्या काळातील निवडणूक प्रचाराच्या स्वरूपाची साहित्यिक नोंद आहे. तत्कालीन राजकीय परिस्थितीचे निरीक्षण करून वात्रटिकाकाराने तात्कालिक घटनेला विनोदी साहित्यरूप दिले आहे.

विशेष म्हणजे युक्ता मुखीचा भाजप प्रवेश ५ मार्च २००४ रोजी झाला होता. त्यानंतर अवघ्या बारा दिवसांनी ही वात्रटिका प्रसिद्ध झाली. त्यामुळे वात्रटिकाकाराची समकालीन राजकीय घडामोडींवरील नजर आणि त्या घटनेवर त्वरित साहित्यिक प्रतिक्रिया देण्याची क्षमता लक्षात येते. (Times of India)

ही बाब वात्रटिकाकाराच्या लेखनातील प्रासंगिकतेचे महत्त्व अधोरेखित करते. घटना घडून गेल्यानंतर तिचे वर्णन करणे वेगळे आणि घटना चर्चेत असतानाच तिच्यातील विसंगती ओळखून वात्रटिका लिहिणे वेगळे. या दोन्ही प्रक्रियांतील फरक या वात्रटिकेच्या संदर्भात लक्षात येतो.

चिमटा या सदराचे नावही या वात्रटिकेच्या स्वरूपाशी सुसंगत आहे. राजकीय आणि सामाजिक घटनांना थेट भाषणबाजी न करता विनोदाचा चिमटा काढून त्यातील विसंगती दाखवणे, हे या वात्रटिकेचे वैशिष्ट्य आहे.

13.  निष्कर्ष

सूर्यकांत डोळसे यांची स्टार वॉर ही वात्रटिका राजकारण आणि बॉलीवूड यांच्यातील वाढत्या संबंधांवर भाष्य करणारी एक प्रासंगिक, कल्पक आणि उपरोधपूर्ण वात्रटिका आहे. २००४ च्या लोकसभा निवडणुकीच्या पार्श्वभूमीवर राजकीय पक्षांनी चित्रपटसृष्टीतील लोकप्रिय कलाकारांना प्रचारात उतरवण्याची सुरू केलेली स्पर्धा वात्रटिकाकाराने अचूकपणे टिपली आहे.

या वात्रटिकेचे सर्वांत मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे विषयाची निवड. राजकारण हा विषय वात्रटिकेसाठी नवा नाही. परंतु राजकीय पक्षांमधील स्पर्धेत चित्रपट कलाकारांच्या लोकप्रियतेचा वापर आणि त्यातून निर्माण होणारे स्टार वॉर हा विषय निवडून वात्रटिकाकाराने राजकीय व्यंगचित्रणाला वेगळी दिशा दिली आहे.

वात्रटिकेच्या पहिल्या कडव्यात अभिनेते आणि नेते यांच्यातील भूमिका बदलण्याची प्रक्रिया मांडली आहे. राजकीय पक्षांच्या प्रचारात कलाकारांचे वाढते महत्त्व आणि पक्षीय स्पर्धेचे स्वरूप यातून स्पष्ट होते. दुसऱ्या कडव्यात पॉलीवूड या अभिनव शब्दप्रयोगातून राजकारण आणि बॉलीवूड यांच्या संमिश्र स्वरूपाचे प्रभावी चित्रण केले आहे.

युक्ता मुखीचा संदर्भ या वात्रटिकेला विशेष ऐतिहासिक महत्त्व प्राप्त करून देतो. २००४ मध्ये युक्ता मुखीने भाजपमध्ये प्रवेश केला होता. तिच्या लोकप्रियतेचा राजकीय प्रचाराशी असलेला संबंध वात्रटिकाकाराने तत्कालीन फील गुड वातावरणाशी जोडला आहे. त्यामुळे ही वात्रटिका केवळ सर्वसाधारण राजकीय विनोद न राहता एका विशिष्ट निवडणूक काळाचे चित्रण करणारी रचना बनते.

या वात्रटिकेतील भाषिक कल्पकता विशेष उल्लेखनीय आहे. स्टार वॉर, पॉलीवूड, अभी नेते आणि फील गुड यांसारख्या शब्दप्रयोगांमधून वात्रटिकाकाराने विनोदाची स्वतंत्र शैली विकसित केली आहे. विशेषतः पॉलीलीवूड हा शब्द या वात्रटिकेचा आत्मा आहे. राजकारण आणि मनोरंजन यांचे एकत्रीकरण एका शब्दात व्यक्त करण्याची ही कल्पकता वात्रटिकाकाराच्या भाषिक सामर्थ्याची साक्ष देते.

वात्रटिकेची रचना दोन कडव्यांची असली तरी तिच्यात विषयाची सुरुवात, विस्तार आणि शेवट अशा तिन्ही गोष्टींचा समतोल साधला आहे. पहिल्या कडव्यात परिस्थितीचे चित्रण आहे, तर दुसऱ्या कडव्यात त्या परिस्थितीचे व्यक्तिनिष्ठ उदाहरण आणि राजकीय घोषणेच्या माध्यमातून विनोदी समारोप आहे.

या वात्रटिकेत कोणत्याही एका राजकीय पक्षावर एकांगी टीका केलेली नाही. भाजप आणि काँग्रेस या दोन्ही पक्षांच्या प्रचारातील चित्रपट कलाकारांच्या सहभागाकडे वात्रटिकाकाराने एकाच व्यापक दृष्टिकोनातून पाहिले आहे. त्यामुळे वात्रटिकेचा उपरोध पक्षनिष्ठ न राहता प्रवृत्तिनिष्ठ बनतो. राजकीय पक्ष कोणताही असो, लोकप्रियतेचा वापर करून प्रचार अधिक आकर्षक बनवण्याची प्रवृत्ती हीच त्याच्या टीकेचे लक्ष्य आहे.

वात्रटिकेच्या रसविचारात हास्यरसाला प्राधान्य असले तरी त्यामागे सामाजिक विसंगतीचे भान आहे. राजकीय पक्षांना विचारवंतांपेक्षा लोकप्रिय कलाकारांची गर्दी महत्त्वाची वाटू लागते का, प्रचारातील प्रसिद्धीला धोरणांपेक्षा अधिक महत्त्व प्राप्त होते का आणि कलाकारांच्या लोकप्रियतेचा उपयोग मतदारांना आकर्षित करण्यासाठी केला जातो का, असे प्रश्न या वात्रटिकेतून अप्रत्यक्षपणे उपस्थित होतात.

या वात्रटिकेची एक महत्त्वाची उपलब्धी म्हणजे तिची कालसापेक्षता. २००४ मध्ये लिहिलेली ही वात्रटिका आजही वाचताना तिचा विषय अनोळखी वाटत नाही. कारण राजकारण आणि मनोरंजन यांचे परस्परसंबंध आजही कायम आहेत. निवडणुका बदलल्या, पक्षांचे चेहरे बदलले, प्रचाराची माध्यमे बदलली; परंतु लोकप्रिय कलाकारांच्या माध्यमातून मतदारांचे लक्ष वेधण्याची प्रवृत्ती कायम राहिली आहे.

वात्रटिकाकाराने एखाद्या मोठ्या राजकीय विश्लेषणाचा आव आणलेला नाही. त्याऐवजी दोन कडव्यांच्या मर्यादित अवकाशात एका मोठ्या राजकीय प्रवृत्तीचे चित्र उभे केले आहे. हीच वात्रटिकेची ताकद आहे. कमी शब्दांत व्यापक आशय व्यक्त करणे हे वात्रटिका या साहित्यप्रकाराचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे आणि या वात्रटिकेत त्याचा प्रत्यय येतो.

एकंदरीत, स्टार वॉर ही वात्रटिका केवळ चित्रपट कलाकारांच्या राजकीय प्रचारातील सहभागावर हसणारी रचना नाही. ती भारतीय निवडणूक प्रचाराच्या बदलत्या स्वरूपावर भाष्य करणारी, लोकप्रियतेच्या राजकारणातील विसंगती दाखवणारी आणि समकालीन घटनांचे साहित्यिक दस्तऐवजीकरण करणारी वात्रटिका आहे.

वात्रटिकाकार सूर्यकांत डोळसे यांनी तत्कालीन राजकीय वास्तवाचे निरीक्षण करून त्याला विनोदी शब्दरूप दिले आहे. स्टार वॉर हे शीर्षक, पॉलीवूड ही अभिनव संकल्पना आणि युक्ता मुखीचा समर्पक संदर्भ या तीन घटकांमुळे ही वात्रटिका स्वतंत्र ओळख निर्माण करते.

या वात्रटिकेचा अंतिम संदेश असा आहे की, राजकारणात लोकप्रियतेचे आकर्षण कितीही वाढले तरी लोकशाहीच्या दृष्टीने महत्त्वाचे असतात ते विचार, धोरणे, कामगिरी आणि जनतेचे प्रश्न. कलाकारांच्या प्रसिद्धीचा झगमगाट काही काळ प्रचाराला आकर्षित करू शकतो; परंतु लोकशाहीचे खरे मूल्यमापन प्रसिद्धीच्या प्रकाशझोतात नव्हे, तर प्रत्यक्ष कामाच्या कसोटीवरच व्हायला हवे.

म्हणूनच स्टार वॉर ही वात्रटिका तत्कालीन राजकीय घटनेवर भाष्य करणारी असली तरी तिचा आशय आजही लागू पडणारा आहे. प्रासंगिकतेतून सार्वकालिकतेकडे जाण्याची क्षमता हेच या वात्रटिकेचे खरे साहित्यिक यश आहे.

संदर्भ -

1... चिमटा....दैनिक पुण्यनगरी

  17 मार्च 2004

2....मराठी वात्रटिका आणि लोकप्रबोधन, साहित्यिक संदर्भ (मराठी विश्वकोश)

3.....सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील ग्रोकायन आणि दैनिक वात्रटिका संबंधित माहिती.

4... वात्रटिकेच्या समकालीन प्रसारमाध्यमांचे संदर्भ

5... सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती

 https://suryakantdolase.blogspot.com

---------------------------------

विशेष सूचना:

तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न... सुधारणा किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!

आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक  ग्रोक.कॉम

इथे जाऊन करू शकता.

यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .

https://grokaayan.blogspot.com

दैनिक वात्रटिका

5नोव्हेंबर 2026