ग्रोकायन -427..............................रिमिक्सच्या लाटेतून, प्रचारही सुटला नाही. असा एकही पक्ष नाही, जो अजून फुटला नाही.

ग्रोकायन -427

..............................

रिमिक्सच्या लाटेतून, 

प्रचारही सुटला नाही. 

असा एकही पक्ष नाही, 

जो अजून फुटला नाही. 

ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे  *grok* या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...

म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....

सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..

मराठी साहित्यातील ..

एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...

आजची वात्रटिका

-------------------------

रिमिक्स 

रिमिक्सच्या लाटेतून, 

प्रचारही सुटला नाही. 

असा एकही पक्ष नाही, 

जो अजून फुटला नाही. 

यांच्यातला त्यांच्यात, 

त्यांच्यातला यांच्यात, 

पक्षीय 'रिमिक्स ' जोरात आहे!

जुन्यात चाली वरती, 

नवे गाणे उरात आहे !!

-सूर्यकांत डोळसे, पाटोदा(बीड)

    मोबाईल-9923847269

------------------------------

चिमटा

दैनिक पुण्यनगरी

14 एप्रिल 2004

------------------------------

रिमिक्स या वात्रटिकेचे सविस्तर समीक्षण 

वात्रटिका-रिमिक्स 

वात्रटिकाकार-सूर्यकांत डोळसे 

वात्रटिकेचा मध्यवर्ती आशय- रिमिक्स गाणी,प्रचारातील रिमिक्स गाणी आणि पक्षांतराचे रिमिक्स.

प्रस्तावना 

सूर्यकांत डोळसे यांच्या रिमिक्स या वात्रटिकेत मनोरंजनाच्या क्षेत्रातील रिमिक्स गाण्यांची लोकप्रियता आणि राजकारणातील पक्षांतराची प्रवृत्ती यांचा अत्यंत मार्मिक पद्धतीने संबंध जोडण्यात आला आहे. एखाद्या जुन्या गाण्याची चाल कायम ठेवून त्यात नवे संगीत, नवा आवाज आणि नवी शैली मिसळली जाते, त्याला रिमिक्स असे म्हटले जाते. याच संकल्पनेचा आधार घेऊन वात्रटिकाकारांनी राजकीय पक्षांतरालाही रिमिक्सचे स्वरूप दिले आहे. राजकीय नेते पक्ष बदलतात, पक्षांची समीकरणे बदलतात, प्रचाराची गाणी बदलतात; मात्र सत्तेची आकांक्षा आणि राजकीय स्वार्थ यांचे मूळ स्वरूप तसेच राहते, ही या वात्रटिकेची मध्यवर्ती भूमिका आहे. या वात्रटिकेचे वैशिष्ट्य म्हणजे लोकप्रिय सांगीतिक प्रवाहाचा उपयोग करून राजकीय वास्तवावर भाष्य करणे. रिमिक्स गाणे, निवडणूक प्रचारातील रिमिक्स गीत आणि राजकीय पक्षांतर या तीन वेगवेगळ्या गोष्टींना एका सूत्रात बांधून वात्रटिकाकारांनी एक नवा उपरोधिक अर्थ निर्माण केला आहे. त्यामुळे ही वात्रटिका केवळ मनोरंजन करत नाही, तर राजकीय संस्कृतीतील बदलत्या प्रवृत्तींचेही भान करून देते. 

प्रत्येक कडव्याचा सविस्तर अर्थ 

पहिले कडवे 

रिमिक्सच्या लाटेतून, प्रचारही सुटला नाही. 

असा एकही पक्ष नाही, जो अजून फुटला नाही.

 या कडव्यात वात्रटिकाकारांनी रिमिक्स संगीताच्या वाढत्या लोकप्रियतेपासून सुरुवात केली आहे. रिमिक्सची लाट समाजातील मनोरंजनाच्या विविध क्षेत्रांत पोहोचली होती. जुन्या गाण्यांना नव्या संगीताची जोड देऊन ती नव्या पिढीसमोर सादर केली जात होती. या लोकप्रिय प्रवाहाचा प्रभाव निवडणूक प्रचारावरही पडल्याचे वात्रटिकाकार सांगतात. निवडणुकीच्या काळात मतदारांपर्यंत पोहोचण्यासाठी राजकीय पक्ष विविध प्रचारगीतांचा आधार घेतात. लोकप्रिय गाण्यांच्या चालीवर प्रचाराचे शब्द बसवणे, परिचित संगीताचा उपयोग करून राजकीय संदेश पोहोचवणे, हा प्रचाराचा एक आकर्षक मार्ग बनला होता. रिमिक्सच्या लाटेतून प्रचारही सुटला नाही, या ओळीत मनोरंजन आणि राजकारण यांच्यातील जवळीक दाखवली आहे. राजकारणसुद्धा लोकप्रियतेच्या प्रवाहापासून अलिप्त राहू शकत नाही, हा त्यातील उपरोध आहे. पुढील दोन ओळींमध्ये वात्रटिकेचा उपरोध अधिक तीव्र होतो. असा एकही पक्ष नाही, जो अजून फुटला नाही, या विधानातून राजकीय पक्षांमधील फाटाफूट, गटबाजी, मतभेद आणि पक्षांतर यांवर भाष्य केले आहे. पक्ष हा विचारधारा, तत्त्वे आणि सामूहिक नेतृत्व यांच्या आधारावर उभा असायला हवा. परंतु सत्तेची आकांक्षा, वैयक्तिक महत्त्वाकांक्षा आणि नेतृत्वाशी असलेले मतभेद यांमुळे पक्षांमध्ये फूट पडते. वात्रटिकाकारांनी पक्षफुटीच्या या प्रवृत्तीला रिमिक्सच्या संकल्पनेशी जोडले आहे. रिमिक्समध्ये मूळ गाण्याचे स्वरूप बदलते, त्याचप्रमाणे राजकारणात पक्षांचे मूळ स्वरूप बदलताना दिसते. या कडव्यातील शेवटची ओळ ही अतिशयोक्तीपूर्ण विधानाच्या माध्यमातून केलेली राजकीय टिप्पणी आहे. प्रत्येक पक्ष फुटलेलाच आहे, असे अक्षरशः मानण्यापेक्षा पक्षीय राजकारणातील अस्थिरता आणि गटबाजी किती व्यापक झाली आहे, हे अधोरेखित करणारा हा उपरोध समजला पाहिजे.

 दुसरे कडवे 

यांच्यातला त्यांच्यात, त्यांच्यातला यांच्यात, 

पक्षीय रिमिक्स जोरात आहे! 

जुन्यात चाली वरती, नवे गाणे उरात आहे !! 

या कडव्यात वात्रटिकेचा मुख्य आशय अधिक स्पष्ट होतो. यांच्यातला त्यांच्यात आणि त्यांच्यातला यांच्यात या शब्दरचनेत राजकीय पक्षांमधील नेत्यांची आणि कार्यकर्त्यांची अदलाबदल सूचित केली आहे. एका पक्षातील नेते दुसऱ्या पक्षात जातात, दुसऱ्या पक्षातील नेते पुन्हा पहिल्या पक्षात येतात, वेगवेगळ्या पक्षांतील गट एकत्र येतात आणि पुन्हा वेगळे होतात. अशा राजकीय हालचालींमुळे पक्षांची ओळख आणि राजकीय निष्ठा यांच्याबद्दल प्रश्न निर्माण होतात. यांच्यातला त्यांच्यात, त्यांच्यातला यांच्यात या पुनरुक्त शब्दरचनेतून राजकीय उलथापालथीचा गोंधळ प्रभावीपणे व्यक्त झाला आहे. कोण कोणत्या पक्षात आहे, कोण कोणाबरोबर आहे आणि कोण कधी कोणत्या बाजूला जाईल, याचा नेम राहत नाही. या राजकीय अदलाबदलीला वात्रटिकाकारांनी पक्षीय रिमिक्स असे नाव दिले आहे. पक्षी रिमिक्स जोरात आहे, ही ओळ वात्रटिकेतील मध्यवर्ती कल्पनेला थेट अभिव्यक्त करते. रिमिक्स गाण्यांमध्ये मूळ चालीवर नवे संगीत चढवले जाते. त्याचप्रमाणे राजकीय पक्षांमध्येही जुने नेते, नवे गट, जुने कार्यकर्ते आणि नव्या राजकीय समीकरणांची सरमिसळ होत असते. त्यामुळे पक्षीय राजकारणाचे रिमिक्स तयार होते. जुन्यात चाली वरती, नवे गाणे उरात आहे, या शेवटच्या दोन ओळींत वात्रटिकाकारांनी रिमिक्सची संकल्पना अधिक अर्थपूर्ण केली आहे. जुन्या गाण्याची चाल कायम असते, पण त्याचे सादरीकरण बदलते. राजकारणातही जुनेच विचार, जुनेच सत्तासंघर्ष आणि जुनेच स्वार्थ कायम असतात; मात्र त्यांना नवी राजकीय भाषा, नवी युती, नवे पक्ष आणि नवी घोषवाक्ये यांची जोड दिली जाते. राजकारणात बाह्य बदल दिसत असला, तरी त्यामागील मूलभूत प्रवृत्ती बदलत नाहीत, हा या ओळींचा सूचक अर्थ आहे. या कडव्यामुळे वात्रटिकेचा आशय केवळ पक्षफुटीपुरता मर्यादित राहत नाही. राजकारणातील संधीसाधूपणा, बदलत्या निष्ठा आणि जुन्या राजकीय प्रवृत्तींचे नव्या स्वरूपातील पुनरागमन, या व्यापक वास्तवापर्यंत तो पोहोचतो.

तत्कालीन प्रासंगिकता 

या वात्रटिकेचा उल्लेख १४ एप्रिल २००४ असा आहे. त्यामुळे तिची प्रासंगिकता समजून घेताना त्या काळातील राजकीय आणि सांस्कृतिक वातावरण लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्या काळात रिमिक्स गाण्यांचा प्रभाव लोकप्रिय मनोरंजनाच्या क्षेत्रात वाढत होता. जुन्या लोकप्रिय गीतांना नव्या संगीताची जोड देऊन नव्या पिढीपर्यंत पोहोचवण्याचा प्रयत्न होत होता. चित्रपटसंगीत, दूरचित्रवाणी आणि ध्वनिमुद्रित गाण्यांच्या माध्यमातून रिमिक्स हा चर्चेचा आणि आकर्षणाचा विषय बनला होता. दुसरीकडे, निवडणूक प्रचारातही लोकप्रिय संगीताचा उपयोग महत्त्वाचा ठरत होता. परिचित चालींवर प्रचारगीते तयार करून मतदारांचे लक्ष वेधण्याची पद्धत वापरली जात होती. त्यामुळे रिमिक्स हा केवळ संगीताचा विषय न राहता प्रचाराच्या भाषेचाही भाग बनला होता. २००४ च्या लोकसभा निवडणुकीच्या पार्श्वभूमीवर देशातील राजकीय वातावरणात पक्षीय स्पर्धा, आघाड्या, युती आणि बदलती राजकीय समीकरणे यांना विशेष महत्त्व आले होते. महाराष्ट्रासह देशभरातील राजकारणात पक्षांमधील सहकार्य, मतभेद आणि गटबाजी या गोष्टी चर्चेत होत्या. अशा वातावरणात रिमिक्सच्या लोकप्रियतेचा आणि राजकीय पक्षांतराचा संबंध जोडणे ही त्या काळातील घडामोडींशी सुसंगत अशी कल्पना होती. वात्रटिकाकारांनी कोणत्याही एका पक्षाला लक्ष्य न करता पक्षीय राजकारणातील सर्वसाधारण प्रवृत्तीवर भाष्य केले आहे. त्यामुळे या वात्रटिकेचा उपरोध पक्षनिरपेक्ष स्वरूपाचा ठरतो. राजकीय पक्षांची नावे न घेता पक्षफुटीचे वास्तव मांडल्यामुळे तिचा आशय व्यापक बनतो. या वात्रटिकेची आणखी एक महत्त्वाची बाजू म्हणजे तिची कालसुसंगतता. २००४ मध्ये मांडलेली पक्षीय रिमिक्सची कल्पना पुढील काळातही राजकीय घडामोडींच्या संदर्भात लागू पडते. राजकीय पक्षांतर, नव्या युती, बदलती निष्ठा आणि सत्तेसाठी होणारी समीकरणांची जुळवाजुळव या गोष्टी वारंवार समोर येत राहिल्या आहेत. त्यामुळे या वात्रटिकेतील उपरोध केवळ तत्कालीन काळापुरता मर्यादित राहत नाही.

भाषेचे समीक्षण 

या वात्रटिकेची भाषा साधी, सहज, बोलकी आणि सर्वसामान्य वाचकांना समजणारी आहे. वात्रटिकाकारांनी अवघड राजकीय संज्ञा, तात्त्विक शब्दप्रयोग किंवा क्लिष्ट भाषाशैलीचा आधार घेतलेला नाही. त्याऐवजी दैनंदिन व्यवहारात वापरल्या जाणाऱ्या शब्दांच्या साहाय्याने राजकीय वास्तवावर भाष्य केले आहे. हीच या वात्रटिकेच्या भाषेची मोठी ताकद आहे. रिमिक्स हा शब्द या वात्रटिकेचा केंद्रबिंदू आहे. सामान्यतः संगीताच्या क्षेत्राशी संबंधित असलेल्या या शब्दाला वात्रटिकाकारांनी राजकीय अर्थ दिला आहे. जुन्या गाण्याचे नवे रूप म्हणजे रिमिक्स, त्याचप्रमाणे जुन्या पक्षातील नेत्यांनी दुसऱ्या पक्षात प्रवेश करणे किंवा वेगवेगळ्या पक्षांतील गटांनी नव्याने एकत्र येणे म्हणजे राजकीय रिमिक्स, अशी अर्थपूर्ण सांगड घातली आहे. यांच्यातला त्यांच्यात, त्यांच्यातला यांच्यात या शब्दरचनेत पुनरुक्तीचा सुंदर वापर झाला आहे. या पुनरुक्तीमुळे राजकीय पक्षांमधील सततची अदलाबदल, गटबाजी आणि अस्थिरता वाचकांच्या लक्षात येते. या दोन ओळींमध्ये शब्दांची पुनरावृत्ती असली तरी त्यातून निर्माण होणारा अर्थ एकसुरी नाही. उलट राजकीय गोंधळाचे चित्र अधिक ठळक होते. पक्षी रिमिक्स जोरात आहे, या ओळीत पक्षीय या शब्दाच्या वापरामुळे पक्ष आणि पक्षीय राजकारण यांच्याशी संबंधित शब्दखेळाची शक्यता निर्माण होते. रिमिक्स या शब्दाला पक्षीय राजकारणाशी जोडल्यामुळे एक वेगळाच विनोदी अर्थ तयार होतो. पक्षांचे रिमिक्स सुरू असल्याची कल्पना वाचकांच्या मनात सहज चित्र निर्माण करते. जुन्यात चाली वरती, नवे गाणे उरात आहे, या ओळींमध्ये संगीतविषयक शब्दसंपदेचा रूपकात्मक वापर झाला आहे. चाल, गाणे आणि उरात असणे या शब्दांमधून संगीताचा भावविश्वाशी असलेला संबंध व्यक्त होतो. त्याच वेळी जुन्या राजकीय प्रवृत्तींना नवे स्वरूप देण्याच्या प्रकारावरही भाष्य केले जाते. या वात्रटिकेत नाही आणि आहे या शब्दांच्या पुनरावृत्तीमुळे यमकसाधनेला मदत झाली आहे. पहिल्या कडव्यात नाही या शब्दाची पुनरावृत्ती आणि दुसऱ्या कडव्यात आहे या शब्दाची पुनरावृत्ती यामुळे लयबद्धता निर्माण होते. वात्रटिकेची रचना वाचताना सहज तालबद्धता जाणवते. भाषेच्या दृष्टीने आणखी एक महत्त्वाचा गुण म्हणजे आशयाची थेट मांडणी. राजकारणातील गुंतागुंतीच्या प्रक्रियेचे स्पष्टीकरण देण्यासाठी वात्रटिकाकारांना अनेक ओळींची गरज पडलेली नाही. मोजक्या शब्दांत मोठा आशय व्यक्त करण्याची क्षमता त्यांच्या भाषेत दिसून येते. 

शैलीचे समीक्षण 

या वात्रटिकेची शैली उपरोधिक, विडंबनात्मक, विनोदी आणि रूपकात्मक आहे. वात्रटिकाकारांनी संगीताच्या क्षेत्रातील एका लोकप्रिय संकल्पनेचा आधार घेऊन राजकीय क्षेत्रातील विसंगती उघड केली आहे. ही शैली या वात्रटिकेच्या विषयाला अत्यंत अनुरूप आहे. या वात्रटिकेतील सर्वांत महत्त्वाचे शैलीवैशिष्ट्य म्हणजे रूपकात्मक मांडणी. रिमिक्स ही संगीतविषयक संकल्पना राजकीय पक्षांतराचे रूपक बनते. संगीतामध्ये जुन्या चालीवर नवे संगीत चढवले जाते, तर राजकारणात जुन्या राजकीय समीकरणांवर नवी समीकरणे तयार केली जातात. या दोन्ही प्रक्रियांतील साम्य शोधून त्यातून विनोद आणि उपरोध निर्माण करणे ही वात्रटिकाकारांची कल्पकता आहे. दुसरे वैशिष्ट्य म्हणजे विरोधाभासाचा प्रभावी उपयोग. संगीताच्या क्षेत्रात रिमिक्स हा आनंद, मनोरंजन आणि लोकप्रियतेचा विषय असतो. मात्र राजकारणात रिमिक्सचे रूपांतर पक्षफुटी, पक्षांतर आणि संधीसाधूपणाच्या विनोदी चित्रणात होते. एका सकारात्मक मनोरंजनात्मक संकल्पनेचा वापर करून राजकीय विसंगती दाखवण्याची ही शैली वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. तिसरे वैशिष्ट्य म्हणजे उपरोधातील सार्वत्रिकता. वात्रटिकाकारांनी कोणत्याही राजकीय पक्षाचे नाव घेतलेले नाही. कोणत्याही विशिष्ट नेत्यावर थेट टीका केलेली नाही. पक्षफुटीची प्रवृत्ती सर्वच राजकीय पक्षांमध्ये आढळते, असा व्यापक आशय त्यांनी मांडला आहे. त्यामुळे वात्रटिकेचा उपरोध एखाद्या पक्षापुरता मर्यादित राहत नाही. चौथे वैशिष्ट्य म्हणजे संक्षिप्तता. केवळ आठ ओळींत संगीत, निवडणूक प्रचार, पक्षफूट, पक्षांतर, राजकीय निष्ठा आणि सत्ताकारण यांचा संदर्भ जोडला आहे. विषयाचा विस्तार न करता नेमक्या शब्दांत आशय व्यक्त करणे हे वात्रटिकेच्या शैलीचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे. 

साधक बाधक चर्चा 

या वात्रटिकेचा सर्वांत मोठा साधक गुण म्हणजे तिची मध्यवर्ती कल्पना. रिमिक्स या लोकप्रिय शब्दाला राजकीय अर्थ देणे ही कल्पकता वाखाणण्याजोगी आहे. एखाद्या सामान्य वाचकाला रिमिक्स गाण्यांची कल्पना सहज समजते. त्याच परिचित संकल्पनेच्या माध्यमातून राजकीय पक्षांतराचे चित्र उभे केल्यामुळे वात्रटिकेचा आशय सहजपणे पोहोचतो. दुसरा साधक गुण म्हणजे विषयाची व्यापकता. पक्षफूट आणि पक्षांतर या समस्या एखाद्या विशिष्ट काळापुरत्या मर्यादित नाहीत. राजकीय पक्षांमध्ये गटबाजी, मतभेद आणि सत्तेसाठी होणारी पक्षीय अदलाबदल ही लोकशाही राजकारणातील सातत्याने चर्चिली जाणारी बाब आहे. त्यामुळे या वात्रटिकेचा आशय कालबाह्य होत नाही. तिसरा साधक गुण म्हणजे विनोद आणि सामाजिक भाष्य यांचा समतोल. वात्रटिकाकार केवळ विनोदनिर्मिती करत नाहीत, तर त्या विनोदातून राजकीय निष्ठांच्या बदलत्या स्वरूपावर प्रश्न उपस्थित करतात. वाचकाला हसू येते आणि त्याच वेळी राजकीय वास्तवाचा विचार करावासा वाटतो. चौथा साधक गुण म्हणजे संगीतविषयक प्रतिमांचा योग्य वापर. रिमिक्स, चाल आणि गाणे या संकल्पना परस्परांशी संबंधित आहेत. त्यांचा वापर करून राजकीय पक्षांतराचे रूपक उभे केल्यामुळे वात्रटिकेला एकसंधता प्राप्त झाली आहे. तथापि, काही मर्यादांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. पहिल्या कडव्यात पक्षफुटीचे चित्रण अतिशयोक्तीच्या माध्यमातून केले आहे. असा एकही पक्ष नाही, जो अजून फुटला नाही, हे विधान प्रभावी असले तरी वस्तुस्थितीचे सार्वत्रिक वर्णन म्हणून स्वीकारता येत नाही. ते उपरोधिक विधान म्हणूनच समजणे योग्य ठरते. दुसऱ्या कडव्यातील यांच्यातला त्यांच्यात, त्यांच्यातला यांच्यात ही पुनरुक्ती आशयाच्या दृष्टीने प्रभावी आहे; मात्र त्यातून नेमके कोण कोणाकडे जात आहे, याचे तपशीलवार चित्र स्पष्ट होत नाही. परंतु वात्रटिकेच्या संक्षिप्त स्वरूपात तपशील देण्याऐवजी राजकीय अदलाबदलीचा गोंधळ व्यक्त करणे हा अधिक महत्त्वाचा हेतू असल्यामुळे ही मर्यादा फार मोठी ठरत नाही. जुन्यात चाली वरती, नवे गाणे उरात आहे, या शेवटच्या ओळी अर्थगर्भ आहेत. मात्र या ओळींचा अर्थ समजून घेण्यासाठी रिमिक्स आणि राजकीय पक्षांतर यांच्यातील रूपकात्मक संबंध वाचकाला लक्षात घ्यावा लागतो. संगीताची पार्श्वभूमी आणि राजकीय संदर्भ यांची जाण असलेल्या वाचकाला या ओळींचा उपरोध अधिक चांगल्या प्रकारे जाणवतो. एकंदरीत, या वात्रटिकेच्या काही ओळींमध्ये अर्थाचा विस्तार करण्यास वाव असला तरी तिची मध्यवर्ती कल्पना, भाषिक सहजता, उपरोध आणि संक्षिप्तता या गुणांमुळे तिचे साहित्यिक महत्त्व टिकून राहते. 

वात्रटिकेच्या रसविचाराची  चर्चा 

या वात्रटिकेचा प्रमुख रस हास्यरस आहे. मात्र हे हास्य केवळ मनोरंजन करणारे नाही. त्याच्या पाठीशी राजकीय विसंगतीचे निरीक्षण आणि सामाजिक उपरोध आहे. त्यामुळे या वात्रटिकेत हास्यरसाला उपरोधाची आणि विचारप्रवृत्त करणाऱ्या चिंतनाची जोड मिळाली आहे. पहिल्या कडव्यातील रिमिक्सच्या लाटेतून प्रचारही सुटला नाही, ही कल्पना वाचकाला गंमतीशीर वाटते. संगीताच्या लोकप्रिय प्रवाहाने निवडणूक प्रचारालाही आपल्या प्रभावाखाली आणले, ही बाब विनोद निर्माण करते. परंतु त्यानंतर असा एकही पक्ष नाही, जो अजून फुटला नाही, या विधानामुळे हास्याला राजकीय उपरोधाची धार प्राप्त होते. पक्षफुटीचे वास्तव अतिशयोक्तीने मांडल्यामुळे हास्याची तीव्रता वाढते. दुसऱ्या कडव्यात हास्यरस अधिक विकसित होतो. यांच्यातला त्यांच्यात, त्यांच्यातला यांच्यात या पुनरुक्त शब्दरचनेतून पक्षांतराचे विनोदी चित्र उभे राहते. राजकीय नेत्यांची पक्षनिष्ठा बदलण्याची प्रवृत्ती जणू संगीताच्या रिमिक्सप्रमाणेच चालू असल्याचे चित्र वाचकांसमोर येते. पक्षी रिमिक्स जोरात आहे, ही ओळ हास्यरसाचा केंद्रबिंदू ठरते. संगीताच्या रिमिक्सचा संदर्भ आणि पक्षीय राजकारणातील अदलाबदल यांची सांगड घातल्यामुळे या ओळीतून विनोदाची अनोखी अनुभूती निर्माण होते. या वात्रटिकेत हास्यरसाबरोबरच बीभत्स नव्हे, तर राजकीय विसंगतीविषयीची खंत आणि उपरोधाची भावना अधिक महत्त्वाची आहे. पक्षीय निष्ठा, तत्त्वे आणि विचारधारा यांच्यापेक्षा सत्तेचे गणित महत्त्वाचे ठरत असल्याची जाणीव वाचकाला होते. त्यामुळे हास्याच्या पाठीशी एक प्रकारची सामाजिक अस्वस्थता दडलेली आहे. या वात्रटिकेत संगीतविषयक प्रतिमांमुळे लय आणि तालाची अनुभूती निर्माण होते. रिमिक्स या शब्दाच्या पुनरावृत्तीमुळे विषयाला संगीतात्मक संदर्भ मिळतो. त्यामुळे वात्रटिका वाचताना तिच्या आशयाबरोबरच तिच्या लयबद्धतेचाही आनंद मिळतो. अशा प्रकारे या वात्रटिकेत हास्यरस हा प्रमुख असून उपरोध, विसंगतीचे भान आणि चिंतनशीलता हे त्याला पूरक घटक आहेत. वाचकाला हसवतानाच राजकीय वास्तवाचे भान करून देणे, हे या रसयोजनेचे यश आहे. 

निष्कर्ष

 रिमिक्स ही सूर्यकांत डोळसे यांची वात्रटिका संगीत आणि राजकारण यांच्यातील साम्य शोधणारी कल्पक आणि उपरोधिक रचना आहे. रिमिक्स गाण्यांच्या लोकप्रियतेचा आधार घेऊन वात्रटिकाकारांनी राजकीय पक्षांतराच्या प्रवृत्तीवर मार्मिक भाष्य केले आहे. जुन्या गाण्यांना नवे संगीत देण्याची प्रक्रिया आणि जुन्या राजकीय पक्षीय समीकरणांना नवे स्वरूप देण्याची प्रक्रिया यांच्यातील साम्य ही या वात्रटिकेची मध्यवर्ती कल्पना आहे. या वात्रटिकेचे महत्त्व तिच्या कल्पक रूपकात आहे. रिमिक्स हा शब्द केवळ संगीताच्या संदर्भापुरता मर्यादित न ठेवता त्याला राजकीय अर्थ देण्यात वात्रटिकाकार यशस्वी झाले आहेत. प्रचारगीतांमधील रिमिक्स आणि राजकीय पक्षांमधील रिमिक्स या दोन्ही गोष्टींचे एकाच वेळी चित्रण केल्यामुळे वात्रटिकेला दुहेरी आशय प्राप्त झाला आहे. वात्रटिकाकारांनी कोणत्याही पक्षाचे किंवा नेत्याचे नाव न घेता पक्षीय राजकारणातील संधीसाधूपणा, गटबाजी आणि बदलत्या निष्ठांवर भाष्य केले आहे. त्यामुळे या वात्रटिकेचा आशय व्यापक आणि सर्वकालीन स्वरूपाचा बनतो. या वात्रटिकेतील सर्वांत मोठे साहित्यिक यश म्हणजे एका लोकप्रिय सांगीतिक शब्दाला राजकीय विडंबनाचे प्रभावी साधन बनवणे. हीच वात्रटिकाकारांची निरीक्षणशक्ती, कल्पकता आणि भाषिक कौशल्याची साक्ष आहे. रिमिक्स या वात्रटिकेतून वात्रटिकाकार जणू एक महत्त्वाचा प्रश्न उपस्थित करतात. राजकारणात खरोखर नवे काही घडत आहे की जुन्याच राजकीय प्रवृत्तींचे नवे सादरीकरण सुरू आहे? या प्रश्नाचे उत्तर वाचकाने स्वतः शोधायचे आहे. जुन्यात चाली वरती, नवे गाणे उरात आहे, ही शेवटची कल्पना संपूर्ण वात्रटिकेचा आशय एका सूत्रात बांधते. काळ बदलतो, गाणी बदलतात, प्रचाराच्या पद्धती बदलतात, पक्षांची नावे आणि समीकरणे बदलतात; परंतु सत्ताकारणातील काही प्रवृत्ती मात्र तशाच राहतात. या वास्तवावर हसत हसत विचार करायला लावणारी ही वात्रटिका सूर्यकांत डोळसे यांच्या राजकीय निरीक्षणशक्तीची आणि समकालीन घटनांना लोकप्रिय सांस्कृतिक संदर्भातून व्यक्त करण्याच्या लेखनवैशिष्ट्याची उत्तम उदाहरणात्मक रचना ठरते.

संदर्भ -

1... चिमटा....दैनिक पुण्यनगरी

   14 एप्रिल 2004

2....मराठी वात्रटिका आणि लोकप्रबोधन, साहित्यिक संदर्भ (मराठी विश्वकोश)

3.....सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील ग्रोकायन आणि दैनिक वात्रटिका संबंधित माहिती.

4... वात्रटिकेच्या समकालीन प्रसारमाध्यमांचे संदर्भ

5=..सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती

 https://suryakantdolase.blogspot.com

---------------------------------

विशेष सूचना:

तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न... सुधारणा किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!

आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक  ग्रोक.कॉम

इथे जाऊन करू शकता.

यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .

https://grokaayan.blogspot.com

दैनिक वात्रटिका

6नोव्हेंबर 2026