ग्रोकायन -428.............................पाहिजे ते प्रमाणपत्र, मिळविण्याचा हा काळ आहे. स्वातंत्र्य सैनिकांपाठोपाठ,धरणग्रस्तांचाही सुकाळ आहे.

ग्रोकायन -428

.............................

पाहिजे ते प्रमाणपत्र, 

मिळविण्याचा हा काळ आहे. 

स्वातंत्र्य सैनिकांपाठोपाठ,

धरणग्रस्तांचाही सुकाळ आहे. 

ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे  ग्रोक या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...

म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....

सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..

मराठी साहित्यातील ..

एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...

आजची वात्रटिका

-------------------------

सुकाळ 

पाहिजे ते प्रमाणपत्र, 

मिळविण्याचा हा काळ आहे. 

स्वातंत्र्य सैनिकांपाठोपाठ,

धरणग्रस्तांचाही सुकाळ आहे. 

स्वातंत्र्यानंतरचे सैनिक, 

तसलेच धरणग्रस्त आहेत !

नको त्यांच्या हाती प्रमाणपत्र बघून, 

धरणंसुद्धा त्रस्त आहेत !!

-सूर्यकांत डोळसे, पाटोदा(बीड)

    मोबाईल-9923847269

------------------------------

चिमटा-55

दैनिक पुण्यनगरी

2 मे 2004

------------------------------

आजची वात्रटिका-सुकाळ

वात्रटिकाकार-सूर्यकांत डोळसे 

लेखन काल-दोन मे 2004 

मध्यवर्ती कल्पना-स्वातंत्र्य सैनिक आणि धरणग्रस्त यांच्या बोगस प्रमाणपत्रांच्या निमित्ताने सर्व प्रमाणपत्राच्या बोगसगिरीवर भाष्य.

वात्रटिकाकार सूर्यकांत डोळसे यांच्या सुकाळ या वात्रटिकेत बनावट स्वातंत्र्यसैनिक आणि बनावट धरणग्रस्त या प्रकरणांच्या निमित्ताने प्रमाणपत्रांच्या विश्वासार्हतेवर अत्यंत मार्मिक भाष्य करण्यात आले आहे. एखाद्या विशिष्ट वर्गाला मिळणाऱ्या सवलती, सन्मान, लाभ आणि शासकीय मान्यतांचा गैरफायदा घेण्यासाठी बनावट प्रमाणपत्रांचा आधार घेतला जातो, या सामाजिक विकृतीवर वात्रटिकाकारांनी उपरोधिक प्रहार केला आहे. या वात्रटिकेचे वैशिष्ट्य म्हणजे तिचा विषय केवळ बनावट प्रमाणपत्रांपुरता मर्यादित राहत नाही, तर प्रमाणपत्रांच्या आधारे प्रतिष्ठा आणि लाभ मिळविण्याच्या मानसिकतेचेही दर्शन घडवतो. २ मे २००४ रोजी दैनिक पुण्यनगरीमध्ये चिमटा या सदरात प्रसिद्ध झालेली ही वात्रटिका त्या काळातील सामाजिक चर्चेचा संदर्भ घेत असली, तरी तिचा आशय आजही विचार करायला लावणारा आहे.

प्रत्येक कडव्याचा सविस्तर अर्थ आणि आशयविश्लेषण

पहिले कडवे

पाहिजे ते प्रमाणपत्र, मिळविण्याचा हा काळ आहे. स्वातंत्र्य सैनिकांपाठोपाठ, धरणग्रस्तांचाही सुकाळ आहे.

या कडव्यात वात्रटिकाकारांनी तत्कालीन सामाजिक परिस्थितीतील एका गंभीर विसंगतीकडे लक्ष वेधले आहे. समाजात एखाद्या विशिष्ट वर्गाचे प्रमाणपत्र मिळविणे म्हणजे काही विशेष लाभ, सवलती किंवा प्रतिष्ठा मिळविण्याचा मार्ग बनत चालला आहे, अशी परिस्थिती या कडव्यातून व्यक्त होते.

पाहिजे ते प्रमाणपत्र, या पहिल्याच ओळीत वात्रटिकाकारांनी समाजातील स्वार्थी मानसिकतेचे नेमके चित्र उभे केले आहे. व्यक्तीने आपल्या वास्तविक परिस्थितीनुसार ओळख मिळविण्याऐवजी आपल्याला ज्या वर्गाचे प्रमाणपत्र फायदेशीर ठरेल, ते प्रमाणपत्र मिळविण्याची धडपड करावी, ही मानसिकता येथे अभिप्रेत आहे. प्रमाणपत्र हे मूळतः एखाद्या व्यक्तीच्या पात्रतेचा, अनुभवाचा किंवा परिस्थितीचा अधिकृत पुरावा असते. परंतु जेव्हा प्रमाणपत्र मिळविणे हेच उद्दिष्ट बनते आणि त्यासाठी सत्याची पायमल्ली केली जाते, तेव्हा प्रमाणपत्र व्यवस्थेचा मूळ हेतूच नष्ट होतो.

मिळविण्याचा हा काळ आहे, या विधानातून वात्रटिकाकारांनी तत्कालीन प्रवृत्तीवर उपरोधिक भाष्य केले आहे. येथे काळ हा शब्द केवळ कालखंड दर्शवत नाही, तर एखाद्या सामाजिक विकृतीचे प्राबल्य अधोरेखित करतो. जणू काही पात्रता, कर्तृत्व किंवा प्रत्यक्ष योगदान यापेक्षा प्रमाणपत्र मिळविण्याला अधिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

स्वातंत्र्य सैनिकांपाठोपाठ, या ओळीत वात्रटिकेचा तत्कालीन संदर्भ स्पष्ट होतो. स्वातंत्र्यलढ्यात प्रत्यक्ष सहभाग घेतलेल्या व्यक्तींना स्वातंत्र्यसैनिक म्हणून मान्यता देणे आणि त्यांना शासनाकडून विविध सवलती व सन्मान देणे हा त्या व्यवस्थेचा योग्य हेतू होता. परंतु या मान्यतेचा गैरफायदा घेण्यासाठी काही व्यक्ती बनावट दावे किंवा बनावट प्रमाणपत्रांचा आधार घेत असल्याची चर्चा समाजात होत होती. अशा प्रवृत्तीमुळे खऱ्या स्वातंत्र्यसैनिकांच्या त्यागाचे अवमूल्यन होते.

धरणग्रस्तांचाही सुकाळ आहे, या ओळीत वात्रटिकाकारांनी दुसरा संदर्भ जोडला आहे. मोठ्या धरणांच्या निर्मितीमुळे ज्यांच्या जमिनी, घरे, गावे आणि उपजीविकेची साधने बाधित झाली, अशा लोकांना धरणग्रस्त म्हणून मान्यता देऊन पुनर्वसन आणि विविध लाभ देण्याची व्यवस्था होती. मात्र या व्यवस्थेतही बनावट धरणग्रस्त प्रमाणपत्रांच्या माध्यमातून लाभ मिळविण्याची प्रवृत्ती निर्माण झाल्याचा संदर्भ वात्रटिकाकारांनी घेतला आहे.

या दोन्ही प्रवृत्ती एकत्र आणून वात्रटिकाकारांनी प्रमाणपत्रांच्या सुकाळाची उपरोधिक कल्पना मांडली आहे. वास्तविक स्वातंत्र्यसैनिक आणि खरे धरणग्रस्त हे समाजाच्या आदरास आणि न्याय्य मदतीस पात्र आहेत. वात्रटिकेचा रोख त्यांच्या विरोधात नसून त्यांच्या नावाचा गैरवापर करणाऱ्या अपात्र आणि बनावट दावेदारांविरुद्ध आहे. ही भूमिका लक्षात घेतल्यास पहिल्या कडव्याची सामाजिक संवेदनशीलता अधिक स्पष्ट होते.

दुसरे कडवे

स्वातंत्र्यानंतरचे सैनिक, तसलेच धरणग्रस्त आहेत ! नको त्यांच्या हाती प्रमाणपत्र बघून, धरणंसुद्धा त्रस्त आहेत !!

पहिल्या कडव्यात मांडलेल्या सामाजिक परिस्थितीला दुसऱ्या कडव्यात अधिक तीव्र व्यंगात्मक वळण मिळते. या कडव्यात वात्रटिकाकारांनी उपरोध, अतिशयोक्ती आणि कल्पनाविलास यांचा प्रभावी वापर केला आहे.

स्वातंत्र्यानंतरचे सैनिक, या ओळीत स्वातंत्र्यसैनिकांच्या प्रमाणपत्रांचा गैरवापर करणाऱ्या प्रवृत्तीवर प्रहार केला आहे. स्वातंत्र्यलढा संपल्यानंतरही काही लोक स्वातंत्र्यसैनिक असल्याचा दावा करतात, ही विसंगती वात्रटिकाकारांनी अत्यंत मोजक्या शब्दांत पकडली आहे. येथे स्वातंत्र्यानंतरचे सैनिक ही शब्दरचना महत्त्वाची आहे. कारण स्वातंत्र्यसैनिक ही संज्ञा एका विशिष्ट ऐतिहासिक संघर्षाशी जोडलेली आहे. त्या संघर्षात प्रत्यक्ष सहभाग नसताना केवळ प्रमाणपत्राच्या आधारे त्या त्यागाचे श्रेय मिळविण्याचा प्रयत्न करणे ही हास्यास्पद बाब आहे.

तसलेच धरणग्रस्त आहेत, या ओळीत पहिल्या ओळीतील व्यंगाचा विस्तार केला आहे. स्वातंत्र्यसैनिकांच्या बाबतीत दिसणारी बनावटपणाची प्रवृत्ती धरणग्रस्तांच्या बाबतीतही आढळते, अशी तुलना येथे करण्यात आली आहे. या दोन वेगवेगळ्या सामाजिक वर्गांना एका समान सूत्रात बांधण्याचे काम वात्रटिकाकारांनी केले आहे. ते समान सूत्र म्हणजे पात्रतेपेक्षा प्रमाणपत्राला दिले जाणारे महत्त्व आणि त्यातून निर्माण होणारा गैरफायदा.

नको त्यांच्या हाती प्रमाणपत्र बघून, या ओळीत वात्रटिकेचा उपरोध अधिक स्पष्ट होतो. खरे तर प्रमाणपत्र हे संबंधित व्यक्तीच्या पात्रतेची पुष्टी करणारे असावे. मात्र बनावट प्रमाणपत्राच्या आधारे अपात्र व्यक्ती पात्र ठरू लागली, तर प्रमाणपत्राची विश्वासार्हताच धोक्यात येते. अशा व्यक्तींच्या हातात प्रमाणपत्र पाहून निर्माण होणारी अस्वस्थता वात्रटिकाकारांनी या ओळीत व्यक्त केली आहे.

धरणंसुद्धा त्रस्त आहेत, ही या वात्रटिकेतील सर्वाधिक कल्पक आणि प्रभावी ओळ आहे. धरण ही निर्जीव वास्तू आहे. तिला प्रत्यक्ष त्रास होऊ शकत नाही. मात्र धरणाच्या नावावर बनावट धरणग्रस्त तयार होण्याची परिस्थिती इतकी विकृत झाली आहे की, जणू धरणसुद्धा अशा दावेदारांना पाहून त्रस्त झाले आहे, अशी कल्पना वात्रटिकाकार करतात.

या ठिकाणी निर्जीव वस्तूला मानवी भावना बहाल करण्याची साहित्यिक युक्ती वापरली आहे. धरणग्रस्त असल्याचा दावा करणाऱ्यांची संख्या आणि त्यांच्या दाव्यांमधील संशयास्पदता यांचा उपरोधात्मक परिणाम या कल्पनेतून निर्माण होतो.

धरणाच्या नावावर धरणग्रस्तांची संख्या वाढत आहे आणि त्यामुळे प्रत्यक्ष धरणालाच आपली अवस्था समजावून सांगण्याची वेळ आली आहे, असा एक विनोदी विरोधाभास येथे निर्माण होतो. या ओळीमुळे वात्रटिकेला केवळ टीकेचे स्वरूप राहत नाही, तर ती वाचकांच्या मनात हसू निर्माण करत सामाजिक विसंगतीवर विचार करायला लावते.

तत्कालीन संदर्भ आणि वात्रटिकेची प्रासंगिकता

ही वात्रटिका २ मे २००४ रोजी प्रकाशित झालेली आहे. त्यामुळे तिचे मूल्यमापन करताना त्या काळातील सामाजिक आणि प्रशासकीय वातावरणाचा विचार करणे आवश्यक आहे.

स्वातंत्र्यसैनिक ही संकल्पना भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासाशी निगडित आहे. स्वातंत्र्यलढ्यात सहभागी झालेल्या व्यक्तींना शासनाकडून मान्यता, सन्मान आणि काही विशेष सुविधा देण्यामागे त्यांच्या योगदानाची दखल घेणे हा मूलभूत हेतू होता. अशा मान्यतेमुळे स्वातंत्र्यसैनिकांच्या त्यागाला सामाजिक प्रतिष्ठा मिळत होती. मात्र या व्यवस्थेचा गैरफायदा घेण्यासाठी बनावट दावे आणि प्रमाणपत्रांचा वापर होण्याची शक्यता निर्माण झाली. अशा घटनांमुळे खऱ्या स्वातंत्र्यसैनिकांच्या योगदानावरही संशयाचे सावट निर्माण होऊ शकते.

दुसरा महत्त्वाचा संदर्भ म्हणजे धरणग्रस्तांचा प्रश्न. महाराष्ट्रात धरणनिर्मितीमुळे अनेक गावांचे विस्थापन झाले. शेतजमिनी पाण्याखाली गेल्या. अनेक कुटुंबांना आपल्या पारंपरिक निवासस्थानापासून दूर जावे लागले. त्यामुळे धरणग्रस्तांचे पुनर्वसन हा सामाजिक आणि प्रशासकीयदृष्ट्या अत्यंत संवेदनशील विषय राहिला आहे.

खऱ्या धरणग्रस्तांना न्याय मिळणे ही शासनाची जबाबदारी आहे. त्यासाठी पुनर्वसन, भरपाई आणि विविध सवलतींची व्यवस्था करण्यात आली. मात्र अशा व्यवस्थेतील लाभ मिळविण्यासाठी अपात्र व्यक्तींनी बनावट प्रमाणपत्रांचा आधार घेतल्यास त्याचा परिणाम प्रत्यक्ष विस्थापितांवर होतो. खऱ्या लाभार्थ्यांचा हक्क हिरावला जातो आणि प्रशासकीय व्यवस्थेवरील विश्वास कमी होतो.

या पार्श्वभूमीवर वात्रटिकाकारांनी दोन वेगवेगळ्या क्षेत्रांतील बनावटपणाची प्रवृत्ती एकत्र आणली आहे. स्वातंत्र्यसैनिक आणि धरणग्रस्त या दोन्ही वर्गांचा सामाजिक संदर्भ वेगळा असला, तरी त्यांच्याशी संबंधित प्रमाणपत्रांचा गैरवापर हा या वात्रटिकेचा समान विषय आहे.

वात्रटिकेची प्रासंगिकता याच ठिकाणी अधोरेखित होते. प्रमाणपत्र मिळविण्याची स्पर्धा, खोट्या दाव्यांच्या आधारे लाभ मिळविण्याची प्रवृत्ती, प्रशासकीय यंत्रणेतील त्रुटी आणि पात्र व्यक्तींवर होणारा अन्याय या समस्या कोणत्याही एका काळापुरत्या मर्यादित नाहीत.

आजच्या काळातही शैक्षणिक, आर्थिक, सामाजिक आणि प्रशासकीय क्षेत्रांत प्रमाणपत्रांच्या सत्यतेचा प्रश्न महत्त्वाचा आहे. प्रमाणपत्र हे व्यक्तीच्या वास्तविक पात्रतेचे प्रतिबिंब असले पाहिजे. ते केवळ लाभ मिळविण्याचे साधन बनले, तर संपूर्ण व्यवस्थेची विश्वासार्हता धोक्यात येते.

या दृष्टीने सुकाळ ही वात्रटिका तत्कालीन घटनेवर भाष्य करणारी असली, तरी तिचा सामाजिक आशय व्यापक आहे. ती एका विशिष्ट प्रकरणापलीकडे जाऊन प्रमाणपत्रांच्या आधारे निर्माण होणाऱ्या खोट्या प्रतिष्ठेवर आणि स्वार्थी मानसिकतेवर भाष्य करते.

भाषेचे समीक्षण

या वात्रटिकेची भाषा साधी, सरळ, प्रवाही आणि आशयघन आहे. वात्रटिकाकारांनी अवघड शब्दांचा किंवा क्लिष्ट वाक्यरचनेचा आधार न घेता सामान्य वाचकाला सहज समजेल अशी लोकाभिमुख भाषा वापरली आहे. वात्रटिका हा लघुरूपातील व्यंगप्रधान साहित्यप्रकार असल्यामुळे त्यामध्ये शब्दांची काटकसर आणि आशयाची नेमकेपणा ही वैशिष्ट्ये महत्त्वाची ठरतात. या वात्रटिकेत त्यांचा चांगला समन्वय दिसतो.

पाहिजे ते प्रमाणपत्र, ही शब्दरचना अत्यंत साधी असली, तरी तिच्यामागील सामाजिक आशय मोठा आहे. पाहिजे ते या दोन शब्दांत व्यक्तीची गरज, स्वार्थ आणि लाभाची मानसिकता सामावलेली आहे. कोणते प्रमाणपत्र मिळवायचे, यापेक्षा कोणते प्रमाणपत्र मिळविल्याने फायदा होईल, हा विचार येथे सूचित होतो.

मिळविण्याचा हा काळ आहे, या विधानात काळ या शब्दाचा अर्थ व्यापक आहे. एखाद्या विशिष्ट गोष्टीचा सुकाळ असणे म्हणजे तिची विपुलता असणे. येथे प्रमाणपत्र मिळविण्याचा काळ असा शब्दप्रयोग करून वात्रटिकाकारांनी प्रमाणपत्रांच्या गैरवापराच्या प्रवृत्तीवर उपरोध केला आहे.

स्वातंत्र्यसैनिक आणि धरणग्रस्त या दोन शब्दांचा एकत्रित वापर भाषिक आणि आशयात्मक दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. दोन्ही संज्ञा समाजातील विशिष्ट योगदान किंवा परिस्थिती दर्शवितात. परंतु त्यांचा गैरवापर करणाऱ्या प्रवृत्तीमुळे या शब्दांच्या मूळ अर्थालाच बाधा येते. वात्रटिकाकारांनी या संज्ञांचा वापर अत्यंत नेमकेपणाने केला आहे.

स्वातंत्र्यानंतरचे सैनिक, या शब्दप्रयोगात अर्थविरोधातून विनोद निर्माण होतो. सैनिक ही संज्ञा आणि स्वातंत्र्यानंतरचे हा संदर्भ यांची सांगड घालताना वात्रटिकाकारांनी बनावट स्वातंत्र्यसैनिकांच्या दाव्यांवर भाषिक उपरोध केला आहे.

तसलेच धरणग्रस्त आहेत, या ओळीत तसलेच हा शब्द विशेष लक्षवेधी आहे. पहिल्या उदाहरणातील बनावटपणाची प्रवृत्ती दुसऱ्या उदाहरणातही तशीच असल्याचे तो सूचित करतो. कमी शब्दांत दोन वेगवेगळ्या घटनांतील साम्य स्पष्ट करण्याची भाषिक क्षमता येथे दिसते.

धरणंसुद्धा त्रस्त आहेत, या वाक्यात धरण या निर्जीव वस्तूला मानवी भावना दिली आहे. त्रस्त हा शब्द सामान्यतः माणसाच्या मानसिक किंवा शारीरिक अवस्थेसाठी वापरला जातो. मात्र त्याचा धरणासाठी केलेला वापर विनोदी विसंगती निर्माण करतो. हीच या ओळीची भाषिक ताकद आहे.

या वात्रटिकेतील भाषेचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे तिची बोलकेपणा. वात्रटिका वाचताना ती एखाद्या व्यक्तीने समाजातील विसंगतीवर केलेली थेट टिप्पणी वाटते. भाषेतील सहजता वाचकाला विषयाशी जोडते. त्यामुळे वात्रटिकेचा उपरोध कृत्रिम वाटत नाही.

शैलीचे समीक्षण

या वात्रटिकेची शैली उपरोधप्रधान, विसंगतीदर्शक, सामाजिक भाष्य करणारी आणि शेवटच्या ओळीत परिणाम साधणारी आहे.

वात्रटिकाकारांनी पहिल्या कडव्यात सामाजिक परिस्थितीचे चित्रण केले आहे, तर दुसऱ्या कडव्यात त्या परिस्थितीतील हास्यास्पदतेला केंद्रस्थानी आणले आहे. ही मांडणी क्रमशः आशयाची तीव्रता वाढविणारी आहे.

पहिल्या कडव्यात स्वातंत्र्यसैनिक आणि धरणग्रस्त या दोन वर्गांचा संदर्भ देऊन बनावट प्रमाणपत्रांच्या प्रवृत्तीची पार्श्वभूमी तयार केली आहे. दुसऱ्या कडव्यात त्याच विषयाला अधिक धारदार व्यंगात्मक वळण दिले आहे. त्यामुळे वात्रटिकेची रचना विस्कळीत न वाटता एका विचाराच्या दिशेने पुढे जाणारी आहे.

या वात्रटिकेतील महत्त्वाचे शैलीवैशिष्ट्य म्हणजे विरोधाभास. स्वातंत्र्यसैनिक ही संज्ञा त्याग, संघर्ष आणि देशसेवा यांच्याशी संबंधित आहे. मात्र स्वातंत्र्यानंतरचे सैनिक असा प्रयोग करून वात्रटिकाकारांनी त्या संज्ञेच्या गैरवापरातील विसंगती उघड केली आहे.

दुसरे वैशिष्ट्य म्हणजे अतिशयोक्ती. धरणसुद्धा त्रस्त आहेत, या विधानात अतिशयोक्तीचा प्रभावी वापर केला आहे. प्रत्यक्षात धरणाला त्रास होऊ शकत नाही. मात्र बनावट धरणग्रस्तांच्या वाढत्या दाव्यांची खिल्ली उडविण्यासाठी धरणालाच त्रस्त दाखविण्याची कल्पना वापरली आहे.

तिसरे वैशिष्ट्य म्हणजे निर्जीव वस्तूचे मानवीकरण. धरणाला त्रस्त होणाऱ्या व्यक्तीप्रमाणे चित्रित केल्यामुळे वाचकाच्या कल्पनाशक्तीला चालना मिळते. ही शैली वात्रटिकेच्या विनोदी परिणामात भर घालते.

चौथे वैशिष्ट्य म्हणजे शेवटच्या ओळीतून साधलेला उपरोधात्मक परिणाम. वात्रटिकेच्या सुरुवातीला मांडलेला विषय शेवटच्या ओळीत एका अनपेक्षित कल्पनेतून व्यक्त होतो. त्यामुळे वाचकाला हसू येते आणि त्याच वेळी मूळ समस्येचे गांभीर्यही जाणवते.

वात्रटिकाकारांनी येथे विनोदासाठी विनोद केलेला नाही. सामाजिक वास्तवातील विसंगती उघड करण्यासाठी विनोदाचा उपयोग केला आहे. त्यामुळे या वात्रटिकेची शैली केवळ हास्यनिर्मिती करणारी न राहता सामाजिक प्रबोधनाची भूमिका बजावणारी ठरते.

साधक आणि बाधक चर्चा

या वात्रटिकेचा सर्वांत मोठा साधक गुण म्हणजे तिचा समकालीन सामाजिक विषय. बनावट स्वातंत्र्यसैनिक आणि बनावट धरणग्रस्त या दोन वेगवेगळ्या प्रकरणांना एकत्र आणून वात्रटिकाकारांनी प्रमाणपत्रांच्या गैरवापराचा व्यापक प्रश्न उपस्थित केला आहे.

दुसरा साधक गुण म्हणजे विषयाची नेमकी निवड. स्वातंत्र्यसैनिक आणि धरणग्रस्त या दोन्ही संज्ञा सामाजिक संवेदनशीलतेशी जोडलेल्या आहेत. त्यांचा गैरवापर करणाऱ्यांवर टीका करताना वात्रटिकाकारांनी खऱ्या लाभार्थ्यांच्या योगदानाचा किंवा दुःखाचा अवमान केलेला नाही. व्यंगाचा रोख बनावटपणाच्या प्रवृत्तीवर आहे, हे या वात्रटिकेचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे.

तिसरा साधक गुण म्हणजे शब्दांची काटकसर. केवळ आठ ओळींत वात्रटिकाकारांनी प्रमाणपत्रांचा गैरवापर, स्वार्थी मानसिकता, सामाजिक विसंगती आणि प्रशासकीय व्यवस्थेतील त्रुटी यांचे चित्रण केले आहे.

चौथा साधक गुण म्हणजे शेवटच्या ओळीतील कल्पकता. धरणंसुद्धा त्रस्त आहेत, या विधानामुळे संपूर्ण वात्रटिकेचा विनोदी आणि उपरोधिक परिणाम अधिक प्रभावी होतो. या एका ओळीमुळे वात्रटिकेची आठवण वाचकाच्या मनात राहते.

पाचवा साधक गुण म्हणजे शीर्षक आणि आशय यांचा संबंध. सुकाळ हा शब्द सामान्यतः विपुलता, समृद्धी आणि भरभराट या अर्थाने वापरला जातो. परंतु येथे प्रमाणपत्रांचा सुकाळ या अर्थाने त्याचा उपरोधिक वापर केला आहे. त्यामुळे शीर्षक आणि वात्रटिकेचा आशय यांच्यात अर्थपूर्ण संबंध निर्माण होतो.

तथापि, या वात्रटिकेच्या काही मर्यादांचाही विचार करता येतो.

पहिली मर्यादा म्हणजे बनावट स्वातंत्र्यसैनिक आणि बनावट धरणग्रस्त या दोन्ही विषयांचा संदर्भ अत्यंत संक्षिप्त स्वरूपात येतो. त्यामुळे त्या प्रकरणांची सामाजिक, प्रशासकीय आणि कायदेशीर पार्श्वभूमी वाचकाला स्वतंत्रपणे माहीत असणे आवश्यक ठरते. विशेषतः त्या काळातील घटनांशी परिचित नसलेल्या वाचकाला वात्रटिकेचा संपूर्ण संदर्भ समजण्यासाठी अतिरिक्त माहितीची गरज भासू शकते.

दुसरी मर्यादा म्हणजे प्रमाणपत्रांचा गैरवापर नेमका कोणत्या प्रशासकीय त्रुटींमुळे होतो, याचे विश्लेषण वात्रटिकेत अपेक्षित नाही आणि ते येथे झालेलेही नाही. मात्र वात्रटिका हा साहित्यप्रकार असल्यामुळे त्याच्याकडून तपशीलवार प्रशासकीय विश्लेषणाची अपेक्षा करणे योग्य ठरणार नाही.

तिसरी बाब म्हणजे स्वातंत्र्यसैनिक आणि धरणग्रस्त या दोन्ही वर्गांतील खरे लाभार्थी आणि बनावट दावेदार यांच्यातील फरक वाचकाने लक्षात घेणे आवश्यक आहे. अन्यथा या वात्रटिकेतील उपरोधाचा चुकीचा अर्थ घेतला जाऊ शकतो. वास्तविक या वात्रटिकेचा रोख मूळ सामाजिक वर्गांवर नसून त्यांच्या नावाचा गैरवापर करणाऱ्या व्यक्तींवर आहे.

एकूणच, या मर्यादा वात्रटिकेच्या प्रभावाला फारसा बाधा आणत नाहीत. उलट, तिच्या लघुरूपाचे स्वरूप लक्षात घेतल्यास विषयाची निवड, शब्दांची काटकसर आणि शेवटच्या ओळीतील कल्पकता या गुणांमुळे ती परिणामकारक ठरते.

वात्रटिकेच्या रसविचाराची  चर्चा

या वात्रटिकेचा रसविचार करताना हास्यरस, उपरोधातून निर्माण होणारी सामाजिक जाणीव आणि विसंगतीतून निर्माण होणारी बौद्धिक प्रतिक्रिया यांचा विचार करावा लागतो.

हास्यरस हा या वात्रटिकेचा प्रमुख रस आहे. मात्र हा हास्यरस केवळ मनोरंजनापुरता मर्यादित नाही. त्यामध्ये सामाजिक विसंगतीवर केलेली टीका आणि चुकीच्या प्रवृत्तीविषयीची चीडही अंतर्भूत आहे.

स्वातंत्र्यानंतरचे सैनिक, या शब्दप्रयोगात हास्यनिर्मितीचा पहिला महत्त्वाचा बिंदू आहे. स्वातंत्र्यलढ्यातील प्रत्यक्ष सहभाग आणि स्वातंत्र्यानंतर अचानक निर्माण होणारे सैनिकत्व यांच्यातील विरोधाभास वाचकाला हसवतो. परंतु हे हसू निर्माण होत असतानाच खऱ्या स्वातंत्र्यसैनिकांच्या त्यागाचा गैरवापर होत असल्याची जाणीवही होते.

तसलेच धरणग्रस्त आहेत, या ओळीत हास्याचा आवाका वाढतो. एका सामाजिक प्रवृत्तीची तुलना दुसऱ्या प्रवृत्तीशी करून वात्रटिकाकारांनी उपरोध अधिक तीव्र केला आहे.

धरणंसुद्धा त्रस्त आहेत, ही ओळ हास्यरसाच्या दृष्टीने उत्कर्षबिंदू आहे. धरणाला त्रस्त होण्याची कल्पना हीच मुळात विनोदी आहे. निर्जीव वस्तूला मानवी भावना देऊन निर्माण केलेला हा विनोद वाचकाच्या कल्पनाशक्तीला स्पर्श करतो.

या ठिकाणी विसंगतीजन्य हास्य निर्माण होते. प्रत्यक्षात धरणग्रस्त कोण असावेत, याचे उत्तर स्पष्ट आहे. ज्यांच्या जमिनी आणि घरे धरणामुळे बाधित झाली, तेच खरे धरणग्रस्त. परंतु बनावट दावेदारांच्या प्रवृत्तीमुळे धरणाच्या नावावरच प्रमाणपत्रांचा बाजार भरल्यासारखी परिस्थिती निर्माण होते. ही विसंगती वात्रटिकेतील विनोदाला सामाजिक धार देते.

या वात्रटिकेत उपरोधाचे स्थानही महत्त्वाचे आहे. उपरोध म्हणजे एखाद्या चुकीच्या प्रवृत्तीवर थेट आरोप करण्याऐवजी तिचे हास्यास्पद स्वरूप उघड करणे. वात्रटिकाकारांनी बनावट प्रमाणपत्रधारकांना थेट उपदेश केलेला नाही. त्याऐवजी त्यांच्या कृतीमुळे निर्माण झालेली हास्यास्पद परिस्थिती दाखविली आहे.

या हास्याच्या पाठीमागे नैतिक मूल्यांची जाणीव आहे. स्वातंत्र्यसैनिकांचा त्याग आणि धरणग्रस्तांचे विस्थापन ही दोन्ही वास्तविक सामाजिक सत्ये आहेत. या सत्यांचा गैरवापर करणाऱ्यांमुळे समाजातील प्रामाणिकपणा आणि न्यायव्यवस्था बाधित होते. त्यामुळे या वात्रटिकेतील हास्याला नैतिक अधिष्ठान प्राप्त होते.

वात्रटिकेच्या रसविचारात एक महत्त्वाची बाब लक्षात घ्यावी लागते. हास्य निर्माण करताना वात्रटिकाकारांनी अन्यायग्रस्त व्यक्तींच्या दुःखाची खिल्ली उडविलेली नाही. उलट, त्यांच्या नावाने लाभ घेणाऱ्या बनावट प्रवृत्तीवर प्रहार केला आहे. त्यामुळे वात्रटिकेचा हास्यरस सामाजिक जबाबदारीची जाणीव निर्माण करणारा ठरतो.

या अर्थाने सुकाळ ही वात्रटिका हास्यरसाच्या माध्यमातून सामाजिक विकृतीचे दर्शन घडविणारी आणि उपरोधातून विचारप्रवृत्त करणारी वात्रटिका आहे.

शीर्षकाचे समीक्षण

सुकाळ हे या वात्रटिकेचे शीर्षक विशेष अर्थपूर्ण आहे. सुकाळ म्हणजे भरपूर प्रमाणात उपलब्धता, समृद्धी किंवा विपुलता. सामान्यतः हा शब्द सकारात्मक अर्थाने वापरला जातो. मात्र वात्रटिकाकारांनी त्याचा वापर एका नकारात्मक सामाजिक प्रवृत्तीच्या संदर्भात केला आहे.

प्रमाणपत्रांचा सुकाळ, स्वातंत्र्यसैनिकांच्या प्रमाणपत्रांचा सुकाळ आणि धरणग्रस्तांच्या प्रमाणपत्रांचा सुकाळ, अशा अर्थछटा या शीर्षकातून सूचित होतात.

या शीर्षकातील व्यंगात्मकता अशी की, समाजात ज्या गोष्टींची विपुलता असणे अपेक्षित आहे, त्या प्रामाणिकपणा, पात्रता आणि कर्तृत्व आहेत. मात्र प्रत्यक्षात प्रमाणपत्रे मिळविण्याच्या प्रवृत्तीचा सुकाळ निर्माण होत आहे. या उलट्या मूल्यव्यवस्थेवर शीर्षकातूनच प्रहार केला आहे.

शीर्षकाची आणखी एक जमेची बाजू म्हणजे त्याची संक्षिप्तता. एकाच शब्दात संपूर्ण वात्रटिकेचा आशय सूचित होतो. त्यामुळे सुकाळ हे शीर्षक आशयपूर्ण, उपरोधिक आणि लक्षात राहणारे ठरते.

वात्रटिकेची सामाजिक भूमिका आणि मूल्यदृष्टी

या वात्रटिकेत वात्रटिकाकारांनी प्रमाणपत्रांच्या सत्यतेचा प्रश्न उपस्थित करताना समाजातील नैतिक अधःपतनाकडे लक्ष वेधले आहे. कोणत्याही शासकीय योजनेचा किंवा सवलतीचा लाभ हा पात्र व्यक्तीपर्यंत पोहोचणे आवश्यक असते. मात्र बनावट प्रमाणपत्रांच्या माध्यमातून अपात्र व्यक्ती लाभ मिळवू लागल्यास खऱ्या लाभार्थ्यांवर अन्याय होतो.

स्वातंत्र्यसैनिकांच्या बाबतीत हा प्रश्न ऐतिहासिक योगदानाच्या सन्मानाशी संबंधित आहे. धरणग्रस्तांच्या बाबतीत तो विस्थापितांच्या हक्कांशी संबंधित आहे. या दोन्ही ठिकाणी बनावटपणामुळे केवळ आर्थिक नुकसान होत नाही, तर सामाजिक विश्वासालाही तडा जातो.

वात्रटिकाकारांनी अशा प्रवृत्तीवर भाष्य करताना प्रमाणपत्रांच्या पलीकडे जाऊन पात्रतेचा आणि नैतिकतेचा प्रश्न उपस्थित केला आहे. माणसाची ओळख त्याच्या वास्तविक कर्तृत्वावर आणि परिस्थितीवर आधारित असावी, केवळ कागदपत्रांवर नाही, हा या वात्रटिकेचा अंतःप्रवाह आहे.

वात्रटिका हा लहान आकाराचा साहित्यप्रकार असला, तरी त्यातून मोठ्या सामाजिक प्रश्नांना हात घालता येतो. सुकाळ ही वात्रटिका त्याचे उदाहरण आहे. आठ ओळींच्या मर्यादेत राहून वात्रटिकाकारांनी एका व्यापक सामाजिक विकृतीचे दर्शन घडविले आहे.

निष्कर्ष

सुकाळ ही वात्रटिका प्रमाणपत्रांच्या गैरवापरातून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक विकृतीवर भाष्य करणारी एक प्रभावी सामाजिक उपरोधात्मक वात्रटिका आहे. बनावट स्वातंत्र्यसैनिक आणि बनावट धरणग्रस्त या दोन प्रकरणांचा आधार घेत वात्रटिकाकार सूर्यकांत डोळसे यांनी समाजातील स्वार्थी मानसिकता, अपात्र व्यक्तींची लाभ मिळविण्याची धडपड आणि प्रमाणपत्रांच्या आधारे प्रतिष्ठा मिळविण्याच्या प्रवृत्तीवर मार्मिक टीका केली आहे.

या वात्रटिकेची रचना साधी असली, तरी तिची आशयमांडणी विचारपूर्वक केलेली आहे. पहिल्या कडव्यात सामाजिक परिस्थितीची पार्श्वभूमी तयार केली आहे. दुसऱ्या कडव्यात त्याच परिस्थितीतील हास्यास्पद विसंगती उघड केली आहे. त्यामुळे वात्रटिकेच्या आशयात क्रमशः परिणामकारकता निर्माण होते.

वात्रटिकेतील पाहिजे ते प्रमाणपत्र ही सुरुवातीची शब्दरचना संपूर्ण सामाजिक मानसिकतेचे प्रतिनिधित्व करते. प्रमाणपत्र हे पात्रतेचे प्रमाण असावे, परंतु तेच पात्रता निर्माण करण्याचे साधन बनू लागले, तर सामाजिक व्यवस्थेतील मूल्यांचा ऱ्हास सुरू होतो. या महत्त्वाच्या मुद्द्यावर वात्रटिकाकारांनी अत्यंत नेमके भाष्य केले आहे.

स्वातंत्र्यानंतरचे सैनिक, ही शब्दरचना वात्रटिकेतील विरोधाभासाचे उत्तम उदाहरण आहे. एका ऐतिहासिक संकल्पनेचा गैरवापर करणाऱ्या प्रवृत्तीवर या शब्दप्रयोगातून मार्मिक टीका होते. त्याचप्रमाणे तसलेच धरणग्रस्त आहेत, या विधानातून दोन वेगवेगळ्या क्षेत्रांतील बनावटपणाचे साम्य अधोरेखित होते.

मात्र या वात्रटिकेचा सर्वाधिक प्रभाव धरणंसुद्धा त्रस्त आहेत, या शेवटच्या ओळीतून निर्माण होतो. धरणासारख्या निर्जीव वास्तूला त्रस्त होणाऱ्या व्यक्तीच्या भूमिकेत आणणे ही कल्पक साहित्यिक युक्ती आहे. या एका ओळीमुळे वात्रटिकेचा आशय विनोदी उंचीवर पोहोचतो. वाचकाला हसू येते, पण त्याच वेळी बनावट प्रमाणपत्रांच्या समस्येचे गांभीर्यही जाणवते.

या वात्रटिकेचे आणखी एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे तिच्या शीर्षकाची आशयाशी असलेली सांगड. सुकाळ हा सकारात्मक अर्थाचा शब्द बनावट प्रमाणपत्रांच्या विपुलतेसाठी वापरल्यामुळे शीर्षकातच व्यंग निर्माण होते. वात्रटिकेचे शीर्षक वाचकाला विषयाची कल्पना देते आणि संपूर्ण वाचनानंतर त्याचा उपरोधिक अर्थ अधिक ठळक होतो.

वात्रटिकाकारांची सामाजिक निरीक्षणशक्ती या रचनेतून दिसून येते. समाजात घडणाऱ्या घटनांकडे केवळ बातमी म्हणून न पाहता त्यामागील मानसिकता आणि विसंगती ओळखण्याची क्षमता येथे दिसते. एखादी घटना घडते, तिच्याविषयी चर्चा होते आणि त्यातील सामाजिक विकृती वात्रटिकेचा विषय बनते. ही प्रक्रिया वात्रटिकाकारांच्या सजग सामाजिक दृष्टिकोनाची साक्ष देते.

या वात्रटिकेच्या संदर्भात एक महत्त्वाची भूमिका स्पष्ट करणे आवश्यक आहे. स्वातंत्र्यसैनिक असणे ही गौरवाची बाब आहे. धरणग्रस्त असणे ही अनेकदा विस्थापन आणि संघर्षाची वेदनादायक परिस्थिती आहे. त्यामुळे या दोन्ही वर्गांविषयी उपरोध करणे हा वात्रटिकेचा हेतू नाही. त्यांच्या नावाचा गैरवापर करून अनुचित लाभ मिळविणाऱ्या बनावट प्रवृत्तीवर टीका करणे हाच तिचा मुख्य उद्देश आहे. ही भूमिका लक्षात घेतल्यास वात्रटिकेतील सामाजिक संवेदनशीलता अधिक स्पष्ट होते.

सुकाळ या वात्रटिकेचे महत्त्व तिच्या तत्कालीन संदर्भाबरोबरच तिच्या व्यापक सामाजिक आशयात आहे. २००४ मध्ये उपस्थित झालेला बनावट प्रमाणपत्रांचा प्रश्न आजही वेगवेगळ्या स्वरूपांत चर्चेत येतो. प्रमाणपत्रांची सत्यता, लाभार्थ्यांची पात्रता, प्रशासकीय पडताळणी आणि प्रामाणिक व्यक्तींचे हक्क या बाबी आजही महत्त्वाच्या आहेत. त्यामुळे ही वात्रटिका कालबाह्य होत नाही.

एकूणच, सुकाळ ही वात्रटिका कमी शब्दांत मोठा सामाजिक आशय व्यक्त करणारी, शीर्षकाच्या उपरोधातून विषयाची दिशा स्पष्ट करणारी, भाषेच्या साधेपणातून परिणाम साधणारी आणि शेवटच्या ओळीत कल्पक हास्यनिर्मिती करणारी वात्रटिका आहे. तिच्यामध्ये विनोद आहे, उपरोध आहे, सामाजिक भान आहे आणि नैतिक मूल्यांची जाणीवही आहे.

वात्रटिकाकार सूर्यकांत डोळसे यांची ही वात्रटिका वाचकाला केवळ हसवून थांबत नाही, तर प्रमाणपत्रांच्या मागे धावणाऱ्या समाजव्यवस्थेचा आणि त्यामागील स्वार्थी मानसिकतेचा विचार करायला भाग पाडते. खऱ्या कर्तृत्वाला आणि वास्तविक पात्रतेला महत्त्व मिळाले पाहिजे, बनावटपणाला नव्हे, हा या वात्रटिकेचा मूलभूत संदेश आहे.

म्हणूनच सुकाळ ही केवळ बनावट स्वातंत्र्यसैनिक आणि बनावट धरणग्रस्त यांच्यावर केलेली विनोदी टिप्पणी नाही, तर प्रमाणपत्रांच्या आधारे निर्माण होणाऱ्या खोट्या प्रतिष्ठेवर आणि सामाजिक लाभांच्या गैरवापरावर केलेले एक मार्मिक भाष्य आहे. सामाजिक वास्तवाचे निरीक्षण, शब्दांची नेमकी निवड, विरोधाभासाचा प्रभावी वापर आणि शेवटच्या ओळीतील कल्पकता या गुणांमुळे ही वात्रटिका वात्रटिकाकारांच्या सामाजिक व्यंगदृष्टीचे प्रत्यंतर देणारी ठरते.

संदर्भ -

1... चिमटा-55.....दैनिक पुण्यनगरी

   2 मे 2004

2....मराठी वात्रटिका आणि लोकप्रबोधन, साहित्यिक संदर्भ (मराठी विश्वकोश)

3.....सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील ग्रोकायन आणि दैनिक वात्रटिका संबंधित माहिती.

4... वात्रटिकेच्या समकालीन प्रसारमाध्यमांचे संदर्भ

5....सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती

 https://suryakantdolase.blogspot.com

---------------------------------

विशेष सूचना:

तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न... सुधारणा किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!

आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक  ग्रोक.कॉम

इथे जाऊन करू शकता.

यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .

https://grokaayan.blogspot.com

दैनिक वात्रटिका

7 नोव्हेंबर 2026